• Αθήνα
    Αίθριος καιρός
    6°C 3.8°C / 7.4°C
    0 BF
    74%
  • Θεσσαλονίκη
    Ελαφρές νεφώσεις
    5°C 1.9°C / 6.9°C
    1 BF
    76%
  • Πάτρα
    Αίθριος καιρός
    7°C 6.5°C / 11.2°C
    2 BF
    65%
  • Ιωάννινα
    Αίθριος καιρός
    0°C -0.1°C / 2.0°C
    0 BF
    86%
  • Αλεξανδρούπολη
    Ελαφρές νεφώσεις
    -2°C -2.1°C / -2.1°C
    1 BF
    80%
  • Βέροια
    Αίθριος καιρός
    3°C 1.0°C / 6.2°C
    1 BF
    63%
  • Κοζάνη
    Αίθριος καιρός
    -2°C -2.6°C / -0.5°C
    2 BF
    55%
  • Αγρίνιο
    Αίθριος καιρός
    3°C 1.3°C / 8.6°C
    1 BF
    77%
  • Ηράκλειο
    Σποραδικές νεφώσεις
    9°C 6.5°C / 10.3°C
    4 BF
    55%
  • Μυτιλήνη
    Ελαφρές νεφώσεις
    5°C -0.1°C / 4.9°C
    1 BF
    65%
  • Ερμούπολη
    Αίθριος καιρός
    9°C 8.8°C / 10.2°C
    4 BF
    53%
  • Σκόπελος
    Ελαφρές νεφώσεις
    6°C 5.7°C / 5.7°C
    2 BF
    53%
  • Κεφαλονιά
    Αυξημένες νεφώσεις
    12°C 11.9°C / 11.9°C
    1 BF
    81%
  • Λάρισα
    Αίθριος καιρός
    3°C 0.9°C / 3.8°C
    0 BF
    77%
  • Λαμία
    Αίθριος καιρός
    5°C 1.1°C / 6.2°C
    1 BF
    90%
  • Ρόδος
    Αίθριος καιρός
    9°C 5.8°C / 9.9°C
    2 BF
    35%
  • Χαλκίδα
    Αίθριος καιρός
    6°C 4.0°C / 7.7°C
    1 BF
    75%
  • Καβάλα
    Σποραδικές νεφώσεις
    5°C 1.5°C / 4.9°C
    1 BF
    78%
  • Κατερίνη
    Αίθριος καιρός
    4°C 1.7°C / 7.0°C
    2 BF
    68%
  • Καστοριά
    Αίθριος καιρός
    -1°C -1.2°C / -1.2°C
    1 BF
    52%

Το φως του ρομαντισμού στον καθρέφτη της θεωρίας

  • A-
  • A+

Ενα ασφαλές, κατά το δυνατόν, κριτήριο για να αποτιμηθεί η εμβέλεια ενός θεωρητικού -ακόμα περισσότερο ενός θεωρητικού με ιστοριογραφικές μέριμνες- είναι ενδεχομένως το εξής: να μπορεί να καταστρώσει ένα γενικό πλην παραγωγικό μοντέλο για τη συστηματοποίηση που θέλει να επιχειρήσει, και συγχρόνως να έχει αρκετά αναπτυγμένη ευαισθησία (εντιμότητα, αμεροληψία, οξυδέρκεια, ευρύτητα πνεύματος) ώστε να αφήνει το μοντέλο αυτό να δείχνει τα κενά ή τα διάκενά του, επιτρέποντας αναλύσεις που δεν υποτάσσονται στους περιορισμούς του, αλλά αντίθετα το διακόπτουν, το τροποποιούν, το εμπλουτίζουν.

Εξόχως τέτοια είναι η περίπτωση του Μ. Χ. Εϊμπραμς και του εμβληματικού βιβλίου του The Mirror and the Lamp, που για πάνω από μισό αιώνα δεσπόζει στις διεθνείς συζητήσεις για τον κλασικισμό και τον ρομαντισμό και που έχουμε την τύχη να το διαθέτουμε εδώ και αρκετά χρόνια (1η έκδοση 2001, 2η έκδοση 2015) στα ελληνικά, με τίτλο Ο καθρέφτης και το φως, σε μετάφραση-άθλο του Αρη Μπερλή.

Η θεωρητική πρόθεση του Εϊμπραμς είναι απλή όσο κι επιβλητική: να μελετήσει την ανάδυση του ρομαντισμού, με την έννοια ενός λίγο-πολύ διακριτού συνόλου εκφραστικών θεωριών περί τέχνης, από, και ως ρήξη με, το προαιώνιο υπόβαθρο των μιμητικών θεωριών της τέχνης, όπως ιδίως μορφοποιείται στον βρετανικό νεοκλασικισμό (μια και ο ρομαντισμός που τον απασχολεί είναι κυρίως ο αγγλικός, στην αλληλεπίδρασή του βέβαια με τις γαλλικές και γερμανικές αισθητικές και φιλοσοφικές εξελίξεις από τον 18ο αιώνα και μετά).

Στην πρόθεση αυτή αντιστοιχεί ένα εξίσου απλό, αλλά γόνιμο μοντέλο: «αρκεί ένα τρίγωνο, με το καλλιτεχνικό έργο -το πράγμα που θα ερμηνευτεί- στο κέντρο» και γύρω του τον καλλιτέχνη και το ακροατήριο, στη βάση του τριγώνου, και τον κόσμο στην κορυφή του (σ. 27).

Να μια τεχνητή διάταξη που μπορεί να συμπεριλάβει συγχρονικά, εν κενώ, θα έλεγε κανείς, όλες τις αισθητικές θεωρίες, ανάλογα με την κλίση τους προς έναν από αυτούς τους όρους· να όμως και μια συγχρονία της οποίας η μη ιστορικότητα αίρεται συνεχώς από το ταλέντο του θεωρητικού (και αυτό, μοιραία, δεν τυποποιείται).

Ετσι, ο Εϊμπραμς δεν διστάζει, πολύ νωρίς στην ανάλυσή του, να εξαιρέσει ουσιαστικά τον «κόσμο» από το αντικείμενο της πραγμάτευσής του, αποδίδοντάς τον στην αρχαιότητα και στις δικές της οιονεί μιμητικές θεωρίες (όπου όμως η «μίμηση», κατ’ εξοχήν στην αριστοτελική εκδοχή της, είναι πολύ πλουσιότερη απ’ ό,τι υποβάλλει η πλατωνίζουσα φιγούρα του καθρέφτη και των αντανακλάσεών του), και κρατώντας για την περίοδο που τον ενδιαφέρει (της ευρωπαϊκής νεωτερικότητας) τους άλλους τρεις όρους.

Οταν, για παράδειγμα, στην αυγή των Νέων Χρόνων, το 1580, ο σερ Φίλιπ Σίντνεϊ επικαλείται την αυθεντία της αριστοτελικής Ποιητικής για να ορίσει την ποίηση ως Μίμηση, εξηγώντας ότι είναι «μια αναπαράσταση, μια απεικόνιση ή, μεταφορικά μιλώντας, μια ομιλούσα εικόνα με σκοπό να διδάξει και να τέρψει» (σ. 43-44), συνθέτει ένα ιδιαζόντως μοντέρνο φάντασμα Μίμησης, εστιασμένο αποκλειστικά στο ακροατήριο (ένα ανάλογο φάντασμα, φάντασμα Πειθούς αυτή τη φορά, συνθέτει την ίδια εποχή πάνω-κάτω και ο Χομπς, παρεισάγοντάς το στην αριστοτελική Ρητορική).

Μια ορισμένη μαρξιστική οπτική, πιστή στην ανάδειξη της ενότητας μέσα στη διαφορά, θα έσπευδε να εκμεταλλευτεί αυτή την αναγωγή της τέχνης και των θεωριών της στην τριάδα καλλιτέχνης - έργο - ακροατήριο, κάνοντάς την κοινό πλαίσιο αναφοράς για τον μιμητικό κλασικισμό και τον εκφραστικό ρομαντισμό της νεωτερικότητας, και αποδίδοντας, λ.χ., τη σταδιακή μετάβαση από το ακροατήριο στον καλλιτέχνη ως «παράξενο ελκυστή» του καλλιτεχνικού έργου στην άνοδο και την αυξανόμενη αυτοπεποίθηση του αστικού υποκειμένου, που σύντομα δεν θα χρειάζεται την έγκριση του κοινού για τις καλλιτεχνικές κι αισθητικές επιδόσεις του, παρά μόνο το υψηλό φως του εκφραστικού εαυτού του (μόνο οι μέτριοι κι ανασφαλείς δημιουργοί λαμβάνουν υπόψη το κοινό, οι μεγάλοι βασίζονται μόνο στον εαυτό τους, έλεγε χαρακτηριστικά στις αρχές του 20ού αιώνα ο Μπερξόν).

Καλώς ή κακώς, δεν είναι αυτή η σκοπιά του Εϊμπραμς. Επιστρέφοντας στο συγχρονικό του μοντέλο, ο θεωρητικός ανακατασκευάζει εκ του σύνεγγυς πληθώρα βρετανικών θεωριών του 18ου και του 19ου αιώνα, από τις κλασικιστικές του Σάμουελ Τζόνσον και του Αλεξάντερ Πόουπ μέχρι προπάντων τις ρομαντικές του Σέλεϊ, του Γουέρντσγουερθ, του Κόουλριτζ και του νεαρού Τζον Στιούαρτ Μιλ.

Στις λεπταίσθητες αναλύσεις του, ο Πλωτίνος (συχνά με την παραπλανητική μορφή του Πλάτωνα) και ο Λογγίνος γίνονται απρόσμενα βασικές αναφορές των μοντέρνων, στην υπηρεσία πάντα της συστηματικής, σχεδόν υπεριστορικής πρόθεσης του ιστορικού των αισθητικών ιδεών: «Ενας προσανατολισμός της αισθητικής θεωρίας δεν είναι μια ιδέα, ή ακόμη μια προκείμενη πρόταση, αλλά μια συστηματική κατεύθυνση αναφοράς» (σ. 223-224).

Ενας τέτοιος προσανατολισμός δομείται με τα πιο ετερόκλητα υλικά, αλλά αναγνωρίζεται εκ των υστέρων από την απήχησή του ως λίγο-πολύ ενιαίου. Πλην όμως, η διαφορά θα υπερχειλίζει πάντα την ενότητα: ο ρομαντισμός, περισσότερο ίσως από οποιοδήποτε «ρεύμα» (αν και ο Εϊμπραμς αντιμετωπίζει με δικαιολογημένη δυσπιστία τον όρο αυτόν) στην ιστορία των ιδεών, βρίθει από μοτίβα που, αν τα βλέπαμε απομονωμένα, θα δυσκολευόμασταν πολύ να τα ορίσουμε ως παρεμφερή.

Ωστόσο, ίσως αυτό ακριβώς να είναι το χαρακτηριστικό του «πράγματος που θα ερμηνευτεί»: χωρίς τον καθρέφτη του κόσμου, μόνο ο καθρέφτης της θεωρίας απομένει για να κάνει αναγνωρίσιμες τις ρομαντικές μορφές φωτός.

Ακολουθήστε μας στο Google news
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Οι Μικρές Λίστες των υποψηφίων
Την Τρίτη 6 Ιουνίου, στο Μουσείο Μπενάκη, θα απονεμηθούν τα Λογοτεχνικά Βραβεία του «Αναγνώστη» 2017, ηλεκτρονικού περιοδικού για το βιβλίο και τις τέχνες, που αφορούν τα βιβλία της προηγούμενης χρονιάς...
Οι Μικρές Λίστες των υποψηφίων
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Δυο νέες διακριτές φωνές
Η Αλεξάνδρα Σωτηράκογλου στέλνει στα είκοσι έξι της επιστολή-ποίημα, το Μοναχοπαίδι, σε έναν ανύπαρκτο αδερφό. Η Καλλιόπη Πασιά, δικηγόρος, μετά τα διηγήματά της, που έχουν διακριθεί σε λογοτεχνικούς...
Δυο νέες διακριτές φωνές
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Μια σκοτεινή ιστορία χορτοφαγίας από τη Νότια Κορέα
Η Σταυρινή Ιωαννίδου, στον απόηχο της απονομής του Man Booker International 2016 στη Νοτιοκορεάτισσα Χαν Κανγκ, διάβασε το μυθιστόρημά της Η Χορτοφάγος, που ενθουσίασε φέτος κριτική και αναγνώστες, και γράφει...
Μια σκοτεινή ιστορία χορτοφαγίας από τη Νότια Κορέα
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Το annus mirabilis της αφρικανικής λογοτεχνίας
Η πρώτη Τετάρτη του Νοεμβρίου του 2021 σημαδεύτηκε από την παράλληλη απονομή σε Παρίσι και Λονδίνο των επίζηλων Βραβείων Goncourt και Booker για τα καλύτερα μυθοπλαστικά έργα της χρονιάς, γραμμένα στη γαλλική...
Το annus mirabilis της αφρικανικής λογοτεχνίας
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Μια αντιφατική διαδρομή
Ο πόλεμος μεταξύ Ιρλανδών και Βρετανών το 1921 και οι επακόλουθες συμφωνίες οδήγησαν στην ίδρυση της Δημοκρατίας της Ιρλανδίας, από την οποία όμως έμεινε έξω η επαρχία του Ολστερ, που παρέμεινε στη βρετανική...
Μια αντιφατική διαδρομή
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η αμφιθυμία του χρόνου
Η νέα συλλογή διηγημάτων του Γιώργου Σκαμπαρδώνη υποβάλλει εξαρχής στον αναγνώστη μια ιδιαίτερη και παράξενη γοητεία.
Η αμφιθυμία του χρόνου

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας