Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Η «διαλεκτική» του ολοκληρωτισμού

Αρθουρ Καίσλερ, «Το μηδέν και το άπειρο»

Η «διαλεκτική» του ολοκληρωτισμού

  • A-
  • A+

 

Παρ’ όλο που ανάμεσα στο μηδέν και στο άπειρο παρεμβάλλεται πλήθος διαλόγων, το βασικό αξίωμα είναι πως το Κόμμα δεν επιδιώκει την πολυφωνία και την αντιπαράθεση. Κι ενώ ο κεντρικός ήρωας Νικολάι Σαλμάνοβιτς Ρουμπάσοφ βρίσκεται στο κέντρο μιας διαλεκτικής μεταξύ ηθικής και λογικής, ο ίδιος ο ολοκληρωτισμός τον οποίο μάχεται, μολονότι προηγουμένως τον υπερασπιζόταν, είναι αντιδιαλεκτικός και μονολιθικός.

Το μυθιστόρημα του Αρθουρ Καίσλερ (σε ρέουσα και ανάγλυφη μετάφραση του Ανδρέα Παππά) εξελίσσεται σε φυλακή της Πατρίδας της Επανάστασης, όπου κρατείται ο πρώην σύντροφος και υψηλό στέλεχος του Κόμματος, Ρουμπάσοφ. Ο πρωταγωνιστής, χωρίς βασανιστήρια αλλά μέσω της καλοσχεδιασμένης χειραγώγησής του, μετακινείται από την αμφισβήτηση των πρακτικών του Κόμματος στην αποδοχή της πολιτικής λογικής του τελευταίου και γι’ αυτό αποφασίζει να συνθηκολογήσει μαζί του. Οι διάλογοι με τους συγκρατούμενούς του -μέσω χτυπημάτων στον τοίχο- αλλά και οι αναίμακτες «ανακρίσεις» από τον Ιβανόφ και τον Γκλέτκιν τον οδηγούν στο να φιμώσει τις εσωτερικές του αντιστάσεις και να αποδεχτεί –στο πνεύμα μιας λογικής σκοπιμότητας– το απόλυτο δίκιο της συλλογικότητας και το άδικο της ατομικότητας. Η ομολογία, ακόμα και όσων εγκλημάτων δεν έχει διαπράξει, είναι εύλογη συνέπεια της σοφιστικής πειθούς που του ασκείται.

Το χειρότερο είναι πως οι ανακριτές του έχουν δίκιο! Η Ιστορία δεν γνωρίζει ανθρωπιστικές αναστολές και παλαιορομαντικές αντιλήψεις, πιστεύει στον σκοπό που αγιάζει τα μέσα και υποτάσσει το άτομο και τα δικαιώματά του στο σύνολο και στην αμείλικτη πρόοδό του. Χτυπάει αποφασιστικά και προχωρά, πολλές φορές σε βάρος των μαζών, που δεν είναι ώριμες να την ακολουθήσουν. Κι ακριβώς επειδή το Κόμμα εκφράζει απαρέγκλιτα την Ιστορία, δεν ανέχεται αντιπολιτεύσεις και συναισθηματισμούς. Ολο το έργο είναι μια φιλοσοφία της Ιστορίας, η οποία με μακιαβελικό τρόπο καταστρέφει ό,τι μπαίνει εμπόδιο στον δρόμο της, ακόμα κι αν αυτό σημαίνει τον θάνατο χιλιάδων ανθρώπων. Εν ολίγοις αυτή κείται «πέρα από την ηθική».

 

Οι ανακρίσεις θέτουν μπροστά στα μάτια μας τις δύο αντίπαλες νοοτροπίες που συγκρούονται στην πολιτική ζυγαριά. Από τη μία βρίσκεται η λογική, όπως έχει διαμορφωθεί από τις αρχές του κράτους, κι από την άλλη η ηθική, που υπαγορεύει δεύτερες σκέψεις και ανθρωπιστικές αντιλήψεις, δηλαδή αποτελεί τη συνείδηση με την οποία ο κομματικός άνθρωπος δεν πρέπει κάνει συμβιβασμούς. Από τη μία, τα μαθηματικά των αριθμών κι από την άλλη οι ανθρώπινες ανάγκες. Από τη μία, ο ψυχρός υπολογισμός κι από την άλλη η τιμή και η αξιοπρέπεια. Στην ουσία όλα αυτά συνοψίζονται στο δίπολο αφενός του πολιτικού ντετερμινισμού, που επιβάλλει μονολιθικές πρακτικές, και αφετέρου του ανθρώπινου παράγοντα, που θέλει την ατομική βούληση να μην υποτάσσεται στην τυφλή μαζικότητα του συνόλου.

Ο Ρουμπάσοφ περνά από τη μία όχθη στην άλλη, δηλαδή από τη θέση του κομματικού στελέχους, που τον έκανε ώς τώρα θύτη και εκφραστή των αυταρχικών λογικών του κράτους, στη θέση του θύματος, που κυοφορούσε καιρό τώρα αμφιβολίες για όλα αυτά. Εντέλει όμως συνθηκολογεί, όχι για να σώσει τη ζωή του, αλλά επειδή αποδέχεται ότι η αντικειμενικότητα ορίζεται βάσει των κυρίαρχων δομών, οι οποίες δεν αλλάζουν με ατομικές, μεμονωμένες, πρωτοβουλίες. Είναι μάταιη η επαναστατική αντίταξη όσο όλα σκηνοθετούνται με γνώμονα το Κράτος και την ισοπεδωτική λογική του. Γι’ αυτό ο μελλοθάνατος ήρωας βιώνει την τραγικότητα της Ιστορίας και συνθηκολογεί αναπόφευκτα με την αναγκαιότητά της: ενώ δεν πιστεύει απόλυτα στις πολιτικές του Κόμματος, αναγκάζεται να υποτάσσεται σ’ αυτό, ενώ μέσα του έχει κλονιστεί η έννοια του δικαίου, αποδέχεται να δηλώνει δημόσια νομιμοφροσύνη και ενοχή, αλλά παρ’ όλο που δεν είναι πλέον ένθερμος υποστηρικτής της εξουσιαστικής λογικής, δεν αποφασίζει ποτέ να προσχωρήσει ενεργά στην αντιπολίτευση. Το άτομο συνθλίβεται στις μυλόπετρες της Ιστορίας.

Το βιβλίο γράφεται μετά τις περίφημες δίκες της Μόσχας, όπου καταδικάστηκαν πολλοί αντιπολιτευόμενοι το καθεστώς του Στάλιν, και αντικατοπτρίζει τον αναπόδραστη μετατροπή της σοσιαλιστικής δημοκρατίας στην ΕΣΣΔ σε δικτατορία. Εντέλει η μεγάλη λογοτεχνία γράφεται από αντιφρονούντες που ορθώνουν έναν άλλο πόλο στην αδιαλλαξία της εξουσίας και της μονοφωνικής ιδεολογίας της. Την ίδια εποχή το έκαναν με ανάλογο τρόπο ο Μανές Σπέρμπερ, ο Αλεξάντρ Σολζενίτσιν, ο Μπόρις Πάστερνακ, ο Βίκτορ Σερζ, ενώ αργότερα, στα ελληνικά γράμματα, ορθώθηκαν ανάλογες λογοτεχνικές φωνές, όπως ο Στρατής Τσίρκας, ο Αρης Αλεξάνδρου και η Μάρω Δούκα. Οσο επικρατεί η λογική του ενός, τόσο η όποια διαλεκτική οδηγείται σε μονοδιάστατες αποφάσεις, όσο τα πάντα υποτάσσονται σε έναν κυρίαρχο σκοπό, τόσο τα άτομα σκύβουν το κεφάλι και υπακούουν.

 

Info:

Αρθουρ Καίσλερ, «Το μηδέν και το άπειρο»

Μετάφραση: Ανδρέας Παππάς. Πατάκης, 2014, σελ. 341

Κυκλοφορεί 15 Δεκεμβρίου

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
«Τίποτε άλλο από έρωτας»
Σε σύντομο χρόνο από την έκδοση των ποιημάτων της Μαρίας Πολυδούρη κυκλοφόρησε ο αναμενόμενος τόμος με τα πεζά της, με επιμέλεια και πάλι της Χριστίνας Ντουνιά. Ενα ολοκληρωμένο μυθιστόρημα («Ρομάντσο»),...
«Τίποτε άλλο από έρωτας»
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Στα σπλάχνα της απουσίας
Ο Alejandro Zambra στο σύντομο μυθιστόρημά του «Η ιδιωτική ζωή των δέντρων» αφηγείται όσα συμβαίνουν ή όσα σκέφτεται ο Χουλιάν κατά τη διάρκεια μιας βραδιάς, όσο η γυναίκα του απουσιάζει. Η απουσία γεννά την...
Στα σπλάχνα της απουσίας
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η αιωνιότητα της φαντασίας
Ο W.B. Yeats έχει γράψει ότι «ήταν πολλοί αυτοί που αγάπησαν το μέλλον σαν ερωμένη, και το μέλλον έσμιξε την ανάσα του με τη δική τους, τίναξε τα μαλλιά του, και τους έκρυψε την ίδια τους την εποχή. Ο William...
Η αιωνιότητα της φαντασίας
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Στράτευση και παραίτηση
Η εναλλακτική μιας «ήπιας» παραίτησης-ιδιώτευσης προβάλλει σαν αυτονόητη, ιδίως σε ήκιστα ηρωικές εποχές, όταν ο άλλος δρόμος εμπεριέχει εξαρχής, και επιβάλλει αναγκαστικά στο τέρμα του, την εξαφάνιση του εγώ.
Στράτευση και παραίτηση
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Παρελθόν και μέλλον της πολιτικής
Στη διαλεκτική δομή των βιβλίων, οι κατ’ εξοχήν συνθήκες της πολιτικής αναπαράγονται όσο το δυνατόν πιστότερα στη φόρμα του τυπωμένου χαρτιού, περιορίζοντας και «απελευθερώνοντας» συγχρόνως τον...
Παρελθόν και μέλλον της πολιτικής
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ενότητα άνευ όρων
Η Μάρθα Νουσμπάουμ είναι από τις πιο γνωστές μορφές της σύγχρονης αγγλοσαξονικής φιλοσοφίας. Ξεκίνησε από σπουδές κλασικής φιλολογίας και φιλοσοφίας και αργότερα επεκτάθηκε στη σύγχρονη πολιτική και ηθική...
Ενότητα άνευ όρων

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας