Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Χαρτιά της μνήμης και της γραφής
ΚΑΛΛΙΟΠΗ ΑΣΑΡΓΙΩΤΑΚΗ

Χαρτιά της μνήμης και της γραφής

  • A-
  • A+

Κι η τέχνη που νομίζαμε πως σώζει.
Ποιος την προσέχει;
Τι σώζει και τι σώζεται;

Γ.Ρ. (7/5/1964)

κολοβά γράμματα» γεμάτα «κρυφά φάρδητα 

M.A. (25/5/1960)

ΑΚΟΜΑ ΚΑΙ ΟΙ ΠΙΟ ΑΙΣΙΟΔΟΞΟΙ για το μέλλον της λογοτεχνίας στην ψηφιακή εποχή παραδέχονται ότι η τέχνη της επιστολογραφίας είναι η πρώτη που υποχωρεί στην εποχή της εικόνας και του διαδικτύου.

Τα γράμματα μεταξύ δημιουργών έχουν περάσει από καιρό στο περιθώριο και, αν, μάλιστα, συμφωνήσουμε ότι η αλληλογραφία των μεγάλων συγγραφέων ανήκει κι αυτή στο σύνολο του έργου τους, τότε γινόμαστε ολοένα και φτωχότεροι. Κατά συνέπεια, πάντα σκύβουμε με ευλάβεια στα τελευταία δείγματα επιστολικού λόγου που βλέπουν το φως της δημοσιότητας.

Στο ένθετο της έκδοσης σαράντα σελίδες φέρνουν σε επαφή τον αναγνώστη με τμήματα του αρχειακού υλικού. Σπάνια τεκμήρια, εξώφυλλα βιβλίων και, τέλος, νοσταλγικά απομεινάρια μιας άλλης εποχής, φωτοτυπικές αναπαραγωγές φακέλων, τηλεγραφημάτων και χειρόγραφων επιστολών. Σε ένα διακρίνεται η μάλλον βιαστική και ελαφρώς επισεσυρμένη γραφή της Μέλπως.

Στο άλλο, η χαρακτηριστική καλλιγραφική και απόλυτα ζυγιασμένη γραφή του Γιάννη. Αμέσως φαντάζεται κανείς την ασκητική μορφή της πρώτης να γράφει σε κάποιο από τα καμαράκια της αναγκαστικής της υπερορίας ή την ευγενική φυσιογνωμία του βασανισμένου ποιητή στο μεγάλο διάλειμμα ανάμεσα στις δύο εξορίες του.

«Καταραμένα κι ευλογημένα χαρτιά», λοιπόν, τα επιστολικά τεκμήρια της δυνατής φιλίας των δύο αλληλογράφων. Τοποθετημένα σε χρονολογική σειρά τα 65 γράμματα του μόνιμα χαμένου στον οίστρο της παραγωγικότητάς του Ρίτσου και τα 18 δείγματα επιστολικού λόγου της χειμαζόμενης στη δημιουργική της μοναξιά Αξιώτη, διαβάζονται ως επιστολικό μυθιστόρημα!

Η αλληλογραφία αρχίζει όταν η εξόριστη Αξιώτη σπάει το κουκούλι της δεκαετούς απομόνωσης και αναζητά εναγωνίως να ξαναπιάσει το προπολεμικό ποιητικό νήμα. Το «Κοντραμπάντο» είναι έτοιμο και κάποιος πρέπει να αναλάβει την εκδοτική του περιπέτεια στην Αθήνα. Ο Ρίτσος ανταποκρίνεται αμέσως με άμετρη χαρά για την επανασύνδεση και προσφέρεται να βοηθήσει, όπως και κάνει.

Ασυνεχής η αλληλογραφία, γεμάτη διαλείμματα και κενά, συχνά μένει σε «εμπορικά ζητήματα», αν και προοδευτικά αποκτά τη θέρμη της προσωπικής εξομολόγησης και ανοίγεται σε ουσιαστικά ζητήματα τέχνης. Με κομμένη την ανάσα παρακολουθούμε τις ψυχολογικές διακυμάνσεις των επιστολογράφων και μια υποβόσκουσα παρεξήγηση που κάποια στιγμή κινδυνεύει να τινάξει τα πάντα στον αέρα.

Η αλληλοεκτίμηση, ωστόσο, που διακρίνεται εύκολα πίσω από τις γραμμές (όπως και η αποδοχή της κριτικής ματιάς του άλλου) επιτρέπει τη συνέχισή της. Πώς αλλιώς; Οι δυο τους συνδέονται με βαθιά προσωπική φιλία, κοινά βιώματα και το τραύμα, φυσικά, της εξορίας. Κάπως έτσι το «αγαπητέ Ρίτσο» γίνεται «Γιάννη μου» και το «αγαπημένη Μέλπω» «Μέλπω μου»!

Δύσκολα, αλλά σταθερά, ο πάγος της διεκπεραιωτικής αλληλογραφίας θα σπάσει και «η κλειστή» Μέλπω θα καταφέρει να ανοιχτεί. Η αλληλογραφία αραιώνει με την πολυπόθητη σε όλους επιστροφή της στην Ελλάδα. Οι τελευταίες επιστολές του Ρίτσου στέλνονται από το Καρλόβασι με τον αντίκτυπο από τα πολιτικά συμβάντα να προκαλεί την «οργή και το μπούχτισμα» του ποιητή.

❖❖❖❖❖

μες τη θολούρα της μνήμης 

M.A.

ΕΥΤΥΧΗΣ ΣΥΓΚΥΡΙΑ η σύμπτωση της έκδοσης με τον Θ' τόμο των Απάντων της Μυκονιάτισσας συγγραφέως ένα χρόνο μάλιστα μετά το λανθάνον, για εξήντα και πλέον χρόνια, μυθιστόρημα. Αν το «Ρεπυμπλίκ - Βαστίλλη» (Αγρα), γραμμένο απευθείας στα Γαλλικά, γεφύρωνε το προπολεμικό («Δύσκολες Νύχτες» 1938 - «Θέλετε να χορέψομε Μαρία;» 1940) με το ώριμο έργο της Αξιώτη, η τελευταία πεζογραφική κατάθεσή της στεφανώνει την επανάκαμψη της πρωτοποριακής της φωνής (το ποιητικό «Κοντραμπάντο», 1959, και «Το Σπίτι μου», 1965).

Η εξουθενωμένη εξηνταοκτάχρονη συγγραφέας, κρυμμένη πίσω από το οικείο αφηγηματικό της προσωπείο, στρέφεται στο παρελθόν και αφήνεται με ελεγειακό τόνο και μόνιμη την αίσθηση της διαρκούς εξορίας στους συνειρμούς της: ανέμελο κοριτσάκι στο πατρικό της Μυκόνου ή νεαρή συγγραφέας στην κατοχική Αθήνα, πρόσφυγας στις Λαϊκές Δημοκρατίες της Ευρώπης ή στο δυσοίωνο τώρα της επιστροφής («Ας έμενε τουλάχιστον η ουσία: να ξεχνάς αλλά για να θυμάσαι καλύτερα. Ολα σαν ένα παραμύθι πιο αληθινό κι απ’ τη ζωή, μες τη θολούρα της μνήμης»).

Μετα-μυθοπλαστική αυτοβιογραφία η «διήγηση» της «Κάδμως» συνοψίζει το μυθιστορηματικό εγχείρημα της συγγραφέως. Αποτελώντας μια αναδρομική περιδιάβαση του έργου της ανακαλεί και διαλέγεται με όλο το αξιωτικό σύμπαν («Σήμερα όμως ήρθε το παρελθόν σου, για να σε συναντήσει.

Η Αννα, η Μαρία, η Ισμήνη, η Κάδμω, όλα τα ονόματα που έπλασες, οι καταστάσεις που φαντάστηκες, οι Μιχελίνες που συντρόφιασες.

Εκεί, μέσα σ’ αυτές τις σελίδες έζησες και μεγάλωσες... Εκεί είναι το παρελθόν σου»).

Στην «αφηγηματική σκηνή» που στήνει η συγγραφέας με δεσπόζουσα τη δευτεροπρόσωπη αφήγηση (αοριστία, ασάφεια, δημιουργία συνομιλιακού ύφους) «οι τρεις ρόλοι -αφηγήτρια, κεντρική ηρωίδα, συνομιλήτρια- παίζονται από το ίδιο πρόσωπο», συνοψίζει η επιμελήτρια.

Η «Κάδμω» γράφεται με τη συγγραφέα σε άσχημη ψυχολογική και οικονομική κατάσταση και με την υγεία της συνεχώς να χειροτερεύει.

Σημαντικό ρόλο έπαιξε η παρότρυνση της «Κεδραίας» Νανάς Καλιανέση.

Πρώτος αναγνώστης και ευλαβικός επιμελητής και πάλι ο παλιός γνώριμος Γιάννης. Τα πρώτα αντίτυπα θα προλάβουν την Αξιώτη στη Μύκονο το καλοκαίρι του 1972, λίγους μήνες πριν από τον θάνατο.

Μόνο ειρωνικά για τη συγγραφέα που βασίστηκε τόσο στη μνήμη της διαβάζω την «προϊούσα άνοια» ανάμεσα στα αίτια της τελικής κατάρρευσης.

Οπως και να έχει, πρόκειται για δύο νέα βιβλία φιλολογικά προλογισμένα ή επιμετρισμένα από τη Μαίρη Μικέ και τη Μαρία Κακαβούλια αντίστοιχα, δύο ειδικές του απαράμιλλου αξιωτικού ύφους, στις οποίες οφείλουμε, μεταξύ άλλων, την οφειλόμενη αναθέρμανση του ενδιαφέροντος για το έργο της Μυκονιάτισσας συγγραφέως.

Μπορεί τα κείμενά της να άργησαν να αποκαλύψουν τον παλίμψηστο μυθιστορηματικό τους κόσμο, σήμερα όμως το ιδιοσυγκρασιακό ύφος της χαρακτηριστικής της πρόζας κερδίζει νέους αναγνώστες.

Παρά τις παλινδρομήσεις της γραφής της, σε ρεαλιστικότερες μορφές αφήγησης το συνολικό της έργο εντάσσεται στις πιο προωθημένες εκδοχές της νεωτερικότητας.

Οσο για τις λεπτομερώς σχολιασμένες και επαρκώς υπομνηματισμένες επιστολές του Ρίτσου, αυτές συμπληρώνουν την εικόνα του αλληλογράφου ποιητή που και εδώ αποδεικνύεται πληθωρικός σε ιδέες και αισθήματα.

  

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Κολάζ και μοντάζ τεκμηρίων στη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία
​Μέχρι το 2010, όταν ολοκλήρωσα τη διατριβή μου για το θέμα, η λογοτεχνία τεκμηρίων είχε ήδη κάνει αισθητή την παρουσία της με πολλούς συγγραφείς να είχαν γράψει πεζογραφήματα στηριγμένα σε εξωλογοτεχνικά...
Κολάζ και μοντάζ τεκμηρίων στη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Βάζοντάς τα με τον εαυτό
Ο Φίλιπ Ροθ γεννήθηκε στο Νιούαρκ του Νιου Τζέρσεϊ τον Μάρτιο του 1933, ο μικρότερος από τους δυο γιους μιας οικογένειας Αμερικανοεβραίων που είχε μεταναστεύσει στις ΗΠΑ κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα. Σε...
Βάζοντάς τα με τον εαυτό
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ο Τ.Κ. Παπατσώνης και η κριτική της νεοελληνικής λογοτεχνίας
Η επισήμανση μελετητών και κριτικών ότι ο Τάκης Παπατσώνης δεν έδωσε κριτική προσοχή στα νεοελληνικά γράμματα, ενώ, αντιθέτως, επέμεινε, με την ευχέρεια που του παρείχε η ευρυμάθειά του αλλά και η άριστη...
Ο Τ.Κ. Παπατσώνης και η κριτική της νεοελληνικής λογοτεχνίας
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η άμυνα των ιδεών
Ξαναπιάνοντας το νήμα του προηγούμενου Σαββάτου -όταν σας παρουσιάσαμε τα σημαντικότερα βιβλία φιλοσοφίας και ξένης λογοτεχνίας του 2017- σήμερα συνεχίζουμε με τους τίτλους που ξεχωρίζουν. Εδώ οι ιδέες από τον...
Η άμυνα των ιδεών
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Στις βιβλιοθήκες του κόσμου
Βιβλία που κέντρισαν τον ειδικό ή τον απλό αναγνώστη, βιβλία που διανοίγονται σ’ ένα ευρύ φάσμα ιδεών, έκφρασης, αλλά και συνομιλίας, υπέρβασης ή ρήξης με άλλα βιβλία, βιβλία νεότερων ή παλαιότερων συγγραφέων,...
Στις βιβλιοθήκες του κόσμου
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Είναι πολλά τα μάτια της φαντασίας
Ο Γιώργος Σκαμπαρδώνης είναι καλός μπάρμαν. Παίρνει τα υλικά και τα βάζει σε πολύχρωμα σέικερ λογοτεχνικής ώσμωσης. Η διογκούσα φαντασία μετασχηματίζει λ.χ. τις μικρές αθερίνες σε τεράστια κήτη, αντιστρέφοντας...
Είναι πολλά τα μάτια της φαντασίας

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας