Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Για έναν νέο ανθρωπισμό

Για έναν νέο ανθρωπισμό

  • A-
  • A+

Ριζοσπαστικές Αναγνώσεις

Η διαλεκτική του ολισμού

Επιμέλεια: Γιώργος Σταματόπουλος

Ο,τι ελληνικό και παγκόσμιο έχει καταγραφεί στον χώρο του πνεύματος (της φιλοσοφίας, της αισθητικής, του πολιτισμού, της επιστήμης, της τέχνης) είναι ανάγκη να επαναδιαβαστεί, να επανεξεταστεί υπό το πρίσμα ενός νέας ματιάς ανθρωπισμού, μια και η ανθρωπότητα έχει διολισθήσει σε επικίνδυνες ολοκληρωτικές νοοτροπίες. Μεγαλεπήβολο σχέδιο, όχι, όμως, απραγματοποίητο, ούτε ρομαντικό ή αδύνατο.

Από τον Ομηρο ώς τις μέρες μας όλος ο πολιτισμός οφείλει να ιδωθεί με διεθνή κριτήρια που έχουν ως βάση τους το δίκαιο και την ελευθερία, τον σεβασμό του ανθρώπου προς τον άνθρωπο και όχι την εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο.

Αυτό απαιτεί γερά πνευμόνια και σκληρή δουλειά, ώστε να γίνουν όλα ένα, εννοείται να παρουσιαστούν στην κοινωνία σαν ένα κόρπους, σαν μια γροθιά στα υπογάστρια της εξουσίας. Μετακριτική λοιπόν, μεταφιλοσοφία, μετααισθητική, ώστε να επανακάμψει η καθαρότητα, ο επαναστοχασμός και η δύναμη που κρύβει η κοινωνία, αλλά δεν έρχεται ποτέ στο φως της πολιτικής σκηνής και των καθημερινών κοινωνικών σχέσεων.

Να αναγνωστούν ξανά τα μεγάλα λαϊκά, εξεγερτικά και επαναστατικά κινήματα, από την εποχή του Σπάρτακου και εντεύθεν, σε όλα τα μήκη και πλάτη της οικουμένης. Να ξαναμπούν στη συζήτηση οι μεγάλες αφηγήσεις και οτιδήποτε νεωτερικό που δεν απαλείφει την παγκοσμιότητα και δεν οδηγείται σε μετανεωτερικές ισχνότητες, σχετικισμούς και εντέλει μηδενισμούς.

Ποιο είναι το νέο μοντέλο των ανθρωπιστικών επιστημών; Πόσο σύνθετο και πολύπλοκο είναι και ποια κριτική θεωρία μπορεί να το απλοποιήσει και να το μεταφέρει στην καθημερινότητά μας και σε νέες δομές εξουσίας της ίδιας της κοινωνίας; Είμαστε σε θέση να απελευθερώσουμε τη φυλακισμένη προσωπικότητα, να πετάξουμε την αλλοτριωμένη μας συνείδηση, την απάθεια και αδράνεια που μαστίζουν τις κοινωνίες;

Η αίσθηση της ολότητας, αυτό είναι το ζητούμενο για τον συγγραφέα, μιας ολότητας εμβαπτισμένης στη δύναμη του λόγου και της διαλεκτικής. Η ζωή ως αισθητικό φαινόμενο;

❖❖❖❖❖

Το ζητούμενο είναι να αναπτυχθεί μια υψηλού επιπέδου κριτική σκέψη (με αντιφιλελεύθερη πάντα αξιολογική αφετηρία), που θα είναι ικανή αφ’ ενός μεν να ενσωματώνει δημιουργικά στοιχεία των παρατηρούμενων αλλαγών, και αφ’ ετέρου να προβαίνει σε πρωτότυπες συνθέσεις (συνδυασμός αισθητικής και κοινωνικής θεωρίας, αναφορές σε νεότερες καλλιτεχνικές πρακτικές και καλλιτεχνικά ρεύματα, διερεύνηση συγκερασμού στοιχείων της σκέψης του Κ. Μαρξ, του Α. Γκράμσι, του Ελ. Λούκατς, του Γκολντμάν, του Παπαϊωάννου, του Α. Γκορτς, του Βανεγκέμ, του Λεφέβρ, του Φρ. Σατελέ, του Ρ. Νταλόν κ.ά.). Ο ευρύτερος στόχος παραμένει πάντα ο ίδιος: η «επανανθρωποποίηση του Ανθρώπου», με σύγχρονους όρους και ανάδειξή του ως ΟΛΟΤΗΤΑΣ.

Το σύνολο του βιβλίου αναπτύσσεται γύρω από ορισμένους κεντρικούς θεωρητικούς άξονες:

❶ Ενδιαφέρει κυρίως η θεωρία που είναι «δεμένη» με κοινωνικές και ιστορικές διαδικασίες και συνδυάζεται με αναλύσεις αυτών των διαδικασιών και των αντανακλάσεών τους πάνω στα καλλιτεχνικά και ευρύτερα θεωρητικά ρεύματα. Εμμεσα, λοιπόν, προκύπτει ότι φιλοσοφικά απορρίπτεται η σχολή του «λογικού θετικισμού» και η υποτιθέμενη καθαρή και ουδέτερη σύλληψη των θεωρητικών νοημάτων, ανεξάρτητα απ’ οποιαδήποτε κοινωνικά συμφραζόμενα.

❷ Το πνεύμα της κριτικής θεωρίας της Σχολής της Φρανκφούρτης έχει προτεραιότητα και οι αξίες (ιδιαίτερα εκείνες που είναι ταυτισμένες με τη στόχευση της ουμανιστικής προοπτικής των κοινωνικοπολιτικών εξελίξεων) δεν αποκόπτονται από τη διαμόρφωση της κοινωνικής θεωρίας.

❸ Στην αρνητική διαλεκτική του Αντόρνο δίνεται ιδιαίτερη σημασία. Σύμφωνα, ως γνωστό, με αυτήν στο σύγχρονο κοινωνικοοικονομικό σύστημα υπάρχουν αλληλεπιδράσεις και αλληλεξαρτήσεις επί μέρους στοιχείων που τελικά δεν οδηγούν στην επιθυμητή κοινωνική απελευθέρωση, αλλά συντηρούν την υπάρχουσα κατάσταση αδιεξόδων. Ωστόσο ο Βασίλης Φιοραβάντε αποπειράται να προσεγγίσει αυτήν την διαλεκτική πιο αισιόδοξα και να την ωθήσει ως άρνηση σε πιο δημιουργική κατεύθυνση, όταν δηλαδή είναι ικανή να φωτίσει την «κοινωνικά θεμελιώδη αλήθεια», ώστε τελικά να χειραφετηθεί ο Λόγος.

❹ Σε συνάφεια με τον αμέσως προηγούμενο άξονα η αναζήτηση μιας εναλλακτικής εκδοχής της υπάρχουσας αρνητικής πραγματικότητας ποτέ δεν σταματά. Σε σχέση με αυτή την αναζήτηση ακόμη και η επανάσταση δεν αποκλείεται (γι’ αυτό και η παραπομπή σε φυσιογνωμίες τύπου Α. Ρεμπό, Καρβάλιο, Α. Βελουχιώτη, Ρ. Ντούτσκε κ.ά.), χωρίς όμως ο κίνδυνος της αντεπανάστασης να εκλείπει.

❺ Η κριτική θεωρία συνδυάζεται σταθερά με την αισθητική, ως κλάδο της φιλοσοφίας, και η τέχνη στο σύνολό της θεωρείται πάντα εν δυνάμει αντίπαλος της κοινωνικής πραγμοποίησης. Πάντα στα χνάρια της Σχολής της Φρανκφούρτης ο συγγραφέας θεωρεί ότι στο πεδίο της τέχνης μπορεί κανένας να συναντήσει και να μελετήσει σε βάθος όλο τη δυναμική του «κοινωνικού» σε συμπύκνωση. Εμπεριέχει η Τέχνη όλη τη βεβαιότητα της γενικευμένης κοινωνικής σύγκρουσης. Ειδικότερα αντανακλά αντιθέσεις, προλέγει συγκρούσεις και ανοίγει δρόμους χειραφέτησης. Γίνεται ειδική μνεία στην αξία του μοντερνισμού ως ρεύματος στην τέχνη που αναδεικνύει την αισθητικο-καλλιτεχνική κοινωνική διαλεκτική της άρνησης της κατεστημένης (στην ευρύτερη έννοια της) τάξης.

❻ Αντίθετα προς τον μοντερνισμό απορρίπτεται ο μεταμοντερνισμός που θεωρείται ότι γεννήθηκε μέσα σε μία κατάσταση του ύστερου καπιταλισμού που οδηγείτο προς την παγκοσμιοποίηση. Ο μεταμοντερνισμός αντιστοιχεί στην παγκοσμιοποίηση και σ’ όλο αυτό το πνεύμα «του τέλους των ιδεολογιών» ή «της μη ιδεολογίας» (σ’ αυτό το σημείο ο όρος «ιδεολογία» δεν συλλαμβάνεται ακριβώς όπως τον συλλαμβάνει ο K. Μαρξ στη «Γερμανική Ιδεολογία»). Το ίδιο παραπάνω πνεύμα οδηγεί ή συμβάλλει κι αυτό στην πραγμοποίηση και την αλλοτρίωση του ανθρώπου.

❼ Με βάση τους παραπάνω άξονες ο συγγραφέας επιμένει ότι είναι ανάγκη να αναζητηθεί ο νέος μοντερνισμός της μεταπαγκοσμιοποίησης. Ο νέος μοντερνισμός θα πρέπει ν’ αντιστοιχεί προς το πνεύμα της Νέας Ανθρωπολογίας, δηλαδή θα πρέπει να συμβάλει στη διαμόρφωση μιας ανανεωμένης, σύγχρονης και σύνθετης ριζοσπαστικής κριτικής θεωρίας.

Η μελέτη της ιστορίας της μοντέρνας τέχνης με τα έντονα στοιχεία της «διακαλλιτεχνικότητας» οδηγεί στο συμπέρασμα ότι η προηγούμενη (η μοντέρνα τέχνη δηλαδή) δεν στέκεται σύμμαχος με τις δομές και το πνεύμα του ύστερου καπιταλισμού και πολύ περισσότερο της παγκοσμιοποίησης.

Κατά τον συγγραφέα, οι επιδράσεις της τελευταίας στη μοντέρνα τέχνη, αλλά και σ’ όλο τον λεγόμενο πνευματικό πολιτισμό είναι πολύ αρνητικές. Γι’ αυτό και επιβάλλεται η αναζήτηση μιας νέας μοντέρνας τέχνης –που θ’ αντιστοιχεί σε μία εποχή μεταπαγκοσμιοποίησης– που θ’ αγκαλιάσει το νέο ανθρωπιστικό πρόσταγμα και θα προσδώσει στην «πολιορκημένη υποκειμενικότητα» πραγματικά κοινωνικά χαρακτηριστικά και θα συμβάλει στην απελευθέρωσή της.

Σ’ αυτή την επιθυμητή πορεία πρέπει να ληφθούν υπόψη νέα δεδομένα (κοινωνικά, πολιτισμικά, αισθητικά) και νέες σύγχρονες επιστημονικές και επιστημολογικές κατευθύνσεις, ένα νέο σύνθετο και πολύπλοκο μοντέλο ανθρωπιστικών επιστημών. Σ’ αυτές τις κατευθύνσεις η αίσθηση της ολότητας πρέπει να πρυτανεύει μαζί με τον διαλεκτικό βηματισμό της μελέτης του πολιτισμικού γίγνεσθαι.

Η επανάσταση ξανακερδίζει έδαφος (ως δυνατότητα βέβαια, όχι ως βεβαιότητα) και μάλιστα όχι με το πνεύμα της Βενεγκέμ («η επανάσταση της καθημερινής ζωής»), αλλά με την έννοια της δυναμικής αλλαγής του όλου συστήματος, που αφήνει περιθώρια να επεξεργαστούμε ένα συνολικό εναλλακτικό ανθρωπιστικό σχέδιο.

*Δρ Κοινωνιολογίας, πρ. επίκ. καθηγητής Κοινωνιολογίας Παν/μίου Κρήτης

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Κολάζ και μοντάζ τεκμηρίων στη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία
​Μέχρι το 2010, όταν ολοκλήρωσα τη διατριβή μου για το θέμα, η λογοτεχνία τεκμηρίων είχε ήδη κάνει αισθητή την παρουσία της με πολλούς συγγραφείς να είχαν γράψει πεζογραφήματα στηριγμένα σε εξωλογοτεχνικά...
Κολάζ και μοντάζ τεκμηρίων στη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Βάζοντάς τα με τον εαυτό
Ο Φίλιπ Ροθ γεννήθηκε στο Νιούαρκ του Νιου Τζέρσεϊ τον Μάρτιο του 1933, ο μικρότερος από τους δυο γιους μιας οικογένειας Αμερικανοεβραίων που είχε μεταναστεύσει στις ΗΠΑ κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα. Σε...
Βάζοντάς τα με τον εαυτό
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ο Τ.Κ. Παπατσώνης και η κριτική της νεοελληνικής λογοτεχνίας
Η επισήμανση μελετητών και κριτικών ότι ο Τάκης Παπατσώνης δεν έδωσε κριτική προσοχή στα νεοελληνικά γράμματα, ενώ, αντιθέτως, επέμεινε, με την ευχέρεια που του παρείχε η ευρυμάθειά του αλλά και η άριστη...
Ο Τ.Κ. Παπατσώνης και η κριτική της νεοελληνικής λογοτεχνίας
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η άμυνα των ιδεών
Ξαναπιάνοντας το νήμα του προηγούμενου Σαββάτου -όταν σας παρουσιάσαμε τα σημαντικότερα βιβλία φιλοσοφίας και ξένης λογοτεχνίας του 2017- σήμερα συνεχίζουμε με τους τίτλους που ξεχωρίζουν. Εδώ οι ιδέες από τον...
Η άμυνα των ιδεών
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Στις βιβλιοθήκες του κόσμου
Βιβλία που κέντρισαν τον ειδικό ή τον απλό αναγνώστη, βιβλία που διανοίγονται σ’ ένα ευρύ φάσμα ιδεών, έκφρασης, αλλά και συνομιλίας, υπέρβασης ή ρήξης με άλλα βιβλία, βιβλία νεότερων ή παλαιότερων συγγραφέων,...
Στις βιβλιοθήκες του κόσμου
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Είναι πολλά τα μάτια της φαντασίας
Ο Γιώργος Σκαμπαρδώνης είναι καλός μπάρμαν. Παίρνει τα υλικά και τα βάζει σε πολύχρωμα σέικερ λογοτεχνικής ώσμωσης. Η διογκούσα φαντασία μετασχηματίζει λ.χ. τις μικρές αθερίνες σε τεράστια κήτη, αντιστρέφοντας...
Είναι πολλά τα μάτια της φαντασίας

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας