Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Αρχεία προσωπικής και συλλογικής μνήμης
ΧΑΡΗΣ ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ

Αρχεία προσωπικής και συλλογικής μνήμης

  • A-
  • A+

«La folie», δηλαδή «Η τρέλα». Και το νέο βιβλίο του Θάνου Σταθόπουλου, ενός συγγραφέα που διαρκώς μετεωρίζεται μεταξύ ποιητικής πρόζας και πεζοποιήματος, είναι πιστό στον τίτλο του, δίνοντάς μας σε ένα κολάζ μικρών, αποθησαυρισμένων μπιλιέτων διάφορες εκδοχές του παράδοξου, του παράλογου, του παραλλαγμένου από το αμείλικτο πέρασμα του χρόνου.

Ο συγγραφέας ανατέμνει αναγνώσματα, προσωπικές εμπειρίες, ανεκδοτολογικές αφηγήσεις και ολιγόλεκτα προσωπικά αποφθέγματα με σκοπό είτε να τονίσει τη δύναμη της αφηγηματικής μαγείας του καθαυτό κειμένου, είτε να μιλήσει για το παράδοξο μείγμα μιας προσωπικής ζωής που μπαινοβγαίνει σε βιβλία, ποιήματα, μικρές και μεγάλες αφηγήσεις – είτε και για τα δύο.

Το «La folie» δεν είναι παρά μια ματιά μέσα από κλειδαρότρυπα στο προσωπικό αρχείο του Σταθόπουλου (όπως άλλωστε μας μαρτυρά και το δελτίο Τύπου που συνοδεύει το βιβλίο – «μικροσκοπικό μουσείο», λέει). Ποια η αξία αυτού, όμως, για τον αναγνώστη; Μας αφορά η περσόνα του συγγραφέα και η όσμωση με τα βιώματα και την καθημερινότητά της; Η απάντηση, εδώ, είναι πάντα η ίδια: κριτήριο είναι μόνο η αναγνωστική απόλαυση και η επίγευσή της. Κι εκεί ο συγγραφέας δεν λανθάνει (πράγμα που απαντά και την ερώτηση που τίθεται στο οπισθόφυλλο: «Ποιος ξέρει τι αξίζει ή δεν αξίζει»).

Σύμφωνα με αυτήν εδώ την ανάγνωση το βιβλίο πλέκει τρία νήματα (μνήμης, αναστοχασμού και, τελικά, αφήγησης): οι ερωτικές επιθυμίες και σχέσεις («Τα σεντόνια είχαν λερωθεί από μερικές κηλίδες αίματος της περιόδου της», σ. 68), τα καθοριστικά αναγνώσματα («Στο Φυλαχτό {1999} ο Ρομπέρτο Μπολάνιο ανατέμνει τον τρελό έρωτα του Ορέστη για την ετεροθαλή αδερφή του, Ηριγόνη», σ. 69), την πείσμονα και τη λανθάνουσα μνήμη («Υπάρχουν κι άλλα, αλλά τα ξέχασα», σ. 89). Τα τρία αυτά νήματα εναλλάσσονται –με κυρίαρχο το ερωτικό–, περιπλέκονται, ομοθυμούν ή αντιτίθενται το ένα του άλλου. Ιδιαίτερης μνείας αξίζει το πώς η κάθε σελίδα, η κάθε καταχώριση, μεταθέτει το βάρος της «καθοριστικής ερμηνείας» (επί του εκάστοτε αφηγηματικού ζητήματος) στην επόμενη. Μια σκυταλοδρομία που, εν τέλει, κρατά τον αναγνώστη ενεργά συμμέτοχο.

Μοιάζει λες και ο Σταθόπουλος κρατούσε επί σειρά ετών ένα ημερολόγιο γραμμένο, αποκλειστικά και μόνο, στο ζενίθ ή στο ναδίρ της κάθε ημέρας –και πάντα υπό κάποιο παραμορφωτικό φακό. Ωσπου, το 2015, επέλεξε να αφήσει αυτές τις ημερολογιακές σημειώσεις να εκτεθούν στα μάτια του αναγνώστη, χωρίς καν ο ίδιος να έχει τη βεβαιότητα αν τα όσα αφηγείται είναι θησαυρός ή όχι (να το πάλι το οπισθόφυλλο). Ομως, «καθένας έχει τους λόγους του, αλίμονο» (σ. 55). Ετσι κι αναγνώστης θα μπει στο εντροπικό σύμπαν της «Τρέλας» και θα αναψηλαφήσει τους λόγους που τον έκαναν να το επισκεφτεί ξανά και ξανά.

 ❖❖❖❖❖

Κι έτσι τα χάσαμε όλα. Είχαμε χάσει την πατρίδα μας. [...]
Εκαψαν ζωντανή ακόμα και τη μια μας γίδα. [...] Φτάσαμε στο
τίποτα, στο μηδέν, κι από το μηδέν ακόμα πιο κάτω. (σ. 47)

«ΓκουΑνό» είναι τα περιττώματα και τα υπό αποσύνθεση σώματα των πουλιών – το αρχαιότερο, γνωστό, λίπασμα. Το φυσικό κλείσιμο της αλυσίδας της ζωής. Αυτή η λέξη, την οποία ο συγγραφέας δεν μας εξηγεί παρά στο αντί κατακλείδας κεφάλαιο του βιβλίου, βγαίνει κάθε τόσο από τα χείλη της Κατερίνας, του Γκόγκου, της Σταυρούλας, του Κοσμά ή της Ασπασίας – των πέντε πρωτοπρόσωπων, λαϊκών, αφηγητών του βιβλίου.

Ο Γκόζης, στο τρίτο του αυτό βιβλίο, δεν συνθέτει μια νουβέλα, ούτε παραθέτει πέντε διηγήματα. Θα λέγαμε μάλλον πως αφηγείται την ίδια ιστορία δίνοντας διαδοχικά τη σκυτάλη σε πέντε πρόσωπα – ένα σπονδυλωτό αφήγημα, στο μήκος εκτενούς διηγήματος.

Οι πέντε αφηγητές μιλάνε λιτά, εξομολογητικά, σκηνοθετημένοι να απευθύνονται σε κάποιο πρόσωπο, γνώριμο (πάνω-κάτω) σε όλους. Εξαίρεση αποτελεί η Ασπασία, η οποία αποστέλλει επιστολή από το επέκεινα. Παραλήπτης μοιάζει να είναι ο σιωπηλός συνομιλητής των τεσσάρων προηγούμενων αφηγητών. Ο Γκόζης συνθέτει πειστικά πέντε διακριτές φωνές. Εξίσου καλά αναπαράγει την αναπνοή του καθημερινού, λαϊκού, λόγου –παρά τα όποια κλισέ, τα οποία άλλωστε είναι «κλισέ» ακριβώς επειδή απαντούν τόσο συχνά στον καθημερινό λόγο.

Οι ανάλαφρες εξιστορήσεις του βιβλίου, άλλες μακρύτερες και άλλες πιο συνοπτικές (όπως της Κατερίνας και του Κοσμά), έχουν μια σκοτεινιά να τις συνοδεύει. Ιστορίες από την ταραγμένη πραγματικότητα του 20ού αιώνα στα Βαλκάνια και την Ευρώπη, ενοχές και παράπονα, μνήμη που δεν σε αφήνει να ξεχάσεις και να ξεχαστείς. Από τη διπλή προμετωπίδα του βιβλίου κιόλας είναι σαφές στον αναγνώστη πως ο συγγραφέας θέλει να αναμετρηθεί με τη συλλογική μνήμη. Τον απασχολεί η «μεγάλη Ιστορία» όπως έχει αποτυπωθεί στις «προσωπικές ιστορίες».

Ο Γκόζης επιχειρεί μια τοιχογραφία της σύγχρονης νεοελληνικής Ιστορίας (αν και εκατό χρόνια σε ογδόντα σελίδες δύσκολα στριμώχνονται). Οι πέντε αφηγητές κοιτάζουν πίσω στον χρόνο με την ελπίδα να έχουν ξεχάσει τη βίαιη ενηλικίωσή τους, τις απογοητεύσεις τους. Εχουν όμως, εξίσου, την ελπίδα να μην έχουν ξεχάσει όσους τους στήριξαν, όσα τους χαλύβδωσαν.

Το βιβλίο περιέχει αρκετά χαμηλόφωνα νεύματα προς τον αναγνώστη: π.χ. ο βουβός συνομιλητής μπορεί να αποτελεί εξίσου έναν φασματικό συγγενή που συμβολίζει την κοινή ρίζα, ένα νεότερο προσφιλές πρόσωπο που συμβολίζει το μέλλον ή κάποιον που έχει αναλάβει την αποτύπωση της συλλογικής μνήμης στο χαρτί.

Αν το βιβλίο έκλεινε με το πέρας των πέντε αφηγήσεων, νεύματα σαν κι αυτό θα έμεναν ανοιχτά σε κάθε ερμηνεία. Ομως, ο Γκόζης επέλεξε να προσθέσει ένα τελευταίο, ομότιτλο του βιβλίου, κεφάλαιο, όπου αρχικά μας εξηγεί την έννοια του «γκουανό», αλλά εν συνεχεία αφήνεται σε έναν κατηγορητικό λόγο περί «ασφυκτικού ελλαδισμού» και «περίπου ελληνόφωνης πατρίδας» (μεταξύ άλλων). Κι εκεί χάνεται μεγάλο μέρος της αμφίσημης ατμόσφαιρας των ιστοριών που προηγήθηκαν.

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Κολάζ και μοντάζ τεκμηρίων στη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία
​Μέχρι το 2010, όταν ολοκλήρωσα τη διατριβή μου για το θέμα, η λογοτεχνία τεκμηρίων είχε ήδη κάνει αισθητή την παρουσία της με πολλούς συγγραφείς να είχαν γράψει πεζογραφήματα στηριγμένα σε εξωλογοτεχνικά...
Κολάζ και μοντάζ τεκμηρίων στη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Βάζοντάς τα με τον εαυτό
Ο Φίλιπ Ροθ γεννήθηκε στο Νιούαρκ του Νιου Τζέρσεϊ τον Μάρτιο του 1933, ο μικρότερος από τους δυο γιους μιας οικογένειας Αμερικανοεβραίων που είχε μεταναστεύσει στις ΗΠΑ κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα. Σε...
Βάζοντάς τα με τον εαυτό
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ο Τ.Κ. Παπατσώνης και η κριτική της νεοελληνικής λογοτεχνίας
Η επισήμανση μελετητών και κριτικών ότι ο Τάκης Παπατσώνης δεν έδωσε κριτική προσοχή στα νεοελληνικά γράμματα, ενώ, αντιθέτως, επέμεινε, με την ευχέρεια που του παρείχε η ευρυμάθειά του αλλά και η άριστη...
Ο Τ.Κ. Παπατσώνης και η κριτική της νεοελληνικής λογοτεχνίας
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η άμυνα των ιδεών
Ξαναπιάνοντας το νήμα του προηγούμενου Σαββάτου -όταν σας παρουσιάσαμε τα σημαντικότερα βιβλία φιλοσοφίας και ξένης λογοτεχνίας του 2017- σήμερα συνεχίζουμε με τους τίτλους που ξεχωρίζουν. Εδώ οι ιδέες από τον...
Η άμυνα των ιδεών
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Στις βιβλιοθήκες του κόσμου
Βιβλία που κέντρισαν τον ειδικό ή τον απλό αναγνώστη, βιβλία που διανοίγονται σ’ ένα ευρύ φάσμα ιδεών, έκφρασης, αλλά και συνομιλίας, υπέρβασης ή ρήξης με άλλα βιβλία, βιβλία νεότερων ή παλαιότερων συγγραφέων,...
Στις βιβλιοθήκες του κόσμου
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Είναι πολλά τα μάτια της φαντασίας
Ο Γιώργος Σκαμπαρδώνης είναι καλός μπάρμαν. Παίρνει τα υλικά και τα βάζει σε πολύχρωμα σέικερ λογοτεχνικής ώσμωσης. Η διογκούσα φαντασία μετασχηματίζει λ.χ. τις μικρές αθερίνες σε τεράστια κήτη, αντιστρέφοντας...
Είναι πολλά τα μάτια της φαντασίας

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας