• Αθήνα
    Θύελλα
    28°C 25.1°C / 30.2°C
    4 BF
    47%
  • Θεσσαλονίκη
    Ελαφρές νεφώσεις
    28°C 25.2°C / 28.8°C
    5 BF
    41%
  • Πάτρα
    Αίθριος καιρός
    27°C 26.0°C / 30.4°C
    3 BF
    50%
  • Ιωάννινα
    Σποραδικές νεφώσεις
    27°C 26.9°C / 26.9°C
    4 BF
    36%
  • Αλεξανδρούπολη
    Θύελλα με βροχοπτώσεις
    20°C 18.5°C / 19.9°C
    4 BF
    88%
  • Βέροια
    Αραιές νεφώσεις
    25°C 24.6°C / 26.0°C
    4 BF
    47%
  • Κοζάνη
    Ελαφρές νεφώσεις
    22°C 21.2°C / 22.4°C
    5 BF
    33%
  • Αγρίνιο
    Αίθριος καιρός
    29°C 29.1°C / 29.1°C
    2 BF
    37%
  • Ηράκλειο
    Ελαφρές νεφώσεις
    25°C 21.5°C / 25.2°C
    2 BF
    66%
  • Μυτιλήνη
    Ελαφρές νεφώσεις
    27°C 24.6°C / 26.9°C
    3 BF
    50%
  • Ερμούπολη
    Αίθριος καιρός
    25°C 25.4°C / 26.8°C
    3 BF
    65%
  • Σκόπελος
    Ελαφρές νεφώσεις
    27°C 25.7°C / 26.7°C
    3 BF
    54%
  • Κεφαλονιά
    Ελαφρές νεφώσεις
    25°C 24.9°C / 24.9°C
    4 BF
    83%
  • Λάρισα
    Ασθενείς βροχοπτώσεις
    28°C 27.9°C / 28.4°C
    5 BF
    39%
  • Λαμία
    Ασθενείς βροχοπτώσεις
    29°C 29.5°C / 29.5°C
    2 BF
    75%
  • Ρόδος
    Ελαφρές νεφώσεις
    24°C 24.3°C / 24.8°C
    3 BF
    78%
  • Χαλκίδα
    Σποραδικές νεφώσεις
    28°C 25.3°C / 28.8°C
    0 BF
    37%
  • Καβάλα
    Βροχοπτώσεις μέτριας έντασης
    19°C 19.3°C / 19.4°C
    4 BF
    82%
  • Κατερίνη
    Αυξημένες νεφώσεις
    25°C 25.3°C / 27.7°C
    2 BF
    53%
  • Καστοριά
    Σποραδικές νεφώσεις
    21°C 21.2°C / 21.2°C
    4 BF
    58%

Η ρητορική μετάφραση

  • A-
  • A+

Αριστοτέλης για όλους, διαχρονικός και σύγχρονος

Στο πλαίσιο της ανακήρυξης του 2016 ως Eτους Αριστοτέλη από την UNESCO, με αφορμή τη συμπλήρωση 2.400 ετών από τη γέννηση του μεγάλου Σταγειρίτη, το Ανοιχτό Βιβλίο φιλοξενεί μικρό αφιέρωμα στον σπουδαίο φιλόσοφο. Σημαντικοί μεταφραστές και συστηματικοί μελετητές του έργου του εγκύπτουν στον συναρπαστικό και πολύτροπο αριστοτελικό κόσμο.

Οι εκδόσεις Νήσος, μέσω της χορηγίας του Ιδρύματος Σταύρου Νιάρχου, αναλαμβάνουν να συγκροτήσουν σε βάθος χρόνου μια πλήρη αριστοτελική βιβλιοθήκη. Hδη από το 2011 κυκλοφορούν οι έξι πρώτοι τόμοι σε ρέουσες μεταφράσεις, άρτια τεκμηριωμένες και σχολιασμένες.

Με έναυσμα την πρόσφατη κυκλοφορία του τόμου Τέχνη Ρητορική (σε μετάφραση-εισαγωγή και επιμέλεια Παντελή Μπασάκου), ο δρ φιλοσοφίας και μεταφραστής Γιώργος Καράμπελας μας συστήνει με ελκυστική διαύγεια τον εν λόγω τόμο, παράλληλα ο Βασίλης Κάλφας, καθηγητής φιλοσοφίας στο ΑΠΘ, διατρέχει εποπτικά το όλο φιλόδοξο εγχείρημα, τόσο στην ιστορική, στοχαστική και παιδευτική του διάσταση όσο και στην ευρύτερη πρόσληψη του αριστοτελικού έργου στα καθ’ ημάς, τέλος, ο ομότιμος καθηγητής φιλοσοφίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο Παντελής Μπασάκος μας μεταφέρει την αύρα της πειθαρχίας, του μόχθου αλλά και της απόλαυσης, με τη δέουσα πάντα μελαγχολική ειρωνεία που γεννάει η συμβίωση πλάι σε κείμενα αυτού του βάθους κι αυτής της διάρκειας.

Επιμέλεια: Μισέλ φάις

Μεταφράζοντας μπορείς να μάθεις καλύτερα, ή να μάθεις αλλιώς, ακόμα και το κείμενο που γνώριζες, ή νόμιζες πως γνώριζες, καλά, αφού η μετάφραση είναι πρώτα από όλα ανάγνωση. Προσοχή όμως: δεν είναι έτσι απλά «ένα καλό διάβασμα», γιατί το διάβασμα που κινητοποιεί η μετάφραση είναι, αρχικά τουλάχιστον, ανάποδο.

Διαβάζω, δηλαδή κατανοώ, σημαίνει οργανώνω το κείμενο· με την ίδια κίνηση που υπογραμμίζω κάτι, υποβαθμίζω κάτι άλλο· διαβάζω σημαίνει επιλέγω και αποκλείω, ψάχνοντας στο γραπτό εκείνο που πιστεύω πως έχει να μου πει. Οταν, ωστόσο, μεταφράζω, στην αρχή ετούτη η οργάνωση χαλάει: η κατανόηση είναι εποπτεία του συνόλου, μια ματιά συνοπτική και από τη φύση της βιαστική, που χάνεται όταν, φορτωμένος όλα μου τα λεξικά και τα βοηθήματα, βαδίζω αργά, λέξη τη λέξη, στο κείμενο.

Χρειάζεται λοιπόν και μια σχεδόν ταυτόχρονη δεύτερη κίνηση, που μόνο εύκολη δεν είναι, να ξεφύγεις από την έλξη του λεξικού, να δεις συστηματικά τη σύνταξη, όχι πια της γραμματικής πρότασης αλλά του κειμένου, τη διάταξή του, να αναλύσεις τις περιόδους, τις παραγράφους και τις ενότητές του.

Να δεις το σχήμα του γραπτού. Στον θεωρητικό λόγο ετούτο το σχήμα είναι η πορεία του επιχειρήματος, είναι ο διάλογος ο εγκιβωτισμένος μέσα στο γραπτό – ουσιαστικά είναι αυτό που χρειάζεται να μεταφράσεις.

Δεν είναι εύκολη η δεύτερη ετούτη κίνηση, γιατί δεν μοιάζει να υπακούει σε κανόνες. Το να βρεις την αντιστοιχία των λέξεων, είναι πολλές φορές πρόβλημα δύσκολο, αλλά πάντα λύνεται, γιατί οι σχετικές δυνατότητες είναι μετρημένες· όμως το ποια είναι η καίρια έμφαση που οργανώνει μια περίοδο, το τι μας λέει μια απρόσμενη σειρά των λέξεων (υπερβατό), το πώς η μια παράγραφος μιλάει με την άλλη – εδώ δεν υπάρχουν απαντήσεις που να μετριούνται με το υποδεκάμετρο.

Σε αυτά τα ερωτήματα φιλοδοξεί να έχει απάντηση η θεωρία της μετάφρασης, ήδη από το ξεκίνημά της, στη Φλωρεντία των αρχών του 15ου αι. Ιδρυτικό της κείμενο είναι το δοκίμιο του Λεονάρντο Μπρούνι,

Η σωστή μετάφραση (de Interpretatione recta, δημ. γύρω στα 1420). Το έργο αυτό γράφεται για να διορθώσει την τότε κυρίαρχη περί μεταφράσεως αντίληψη, που ήταν η λέξη προς λέξη αντιστοίχιση (από τα ελληνικά στα λατινικά, αυτό ήταν τότε το ζητούμενο).

Οι μεταφράσεις που είχε στη διάθεσή του ο διανοούμενος του 14ου και του 15ου αι., αν ήθελε να διαβάσει Ομηρο ή Αριστοτέλη στα λατινικά (και των οποίων δείγματα παραθέτει ο Μπρούνι στο υπέροχα πολεμικό γραπτό του) σταματούσαν στην πρώτη από τις δύο κινήσεις που περιγράψαμε πιο πάνω, μένανε στην απατηλή ασφάλεια του λεξικού, και φυσικά έδιναν αποτελέσματα που ήταν στο όριο του ακατανόητου.

Ο Μπρούνι (και πριν από αυτόν ο Μανουήλ Χρυσολωράς, ο δάσκαλος που τον έμαθε ελληνικά και του έδειξε για ποιο λόγο τα μεταφρασμένα που διάβαζε ελάχιστη σχέση είχαν με το πρωτότυπο) καταλαβαίνει πως μετάφραση δεν γίνεται δίχως την πιο δύσκολη, καθότι πιο απροσδιόριστη, δεύτερη κίνηση: είτε πρόκειται για λογοτεχνικό - ρητορικό λόγο, είτε για θεωρητικό, η μετάφραση δεν θα εξασφαλίσει την ταυτότητα του νοήματος αν δεν μπορέσει να δει, και να αναπαραγάγει, το συνολικό σχήμα του λόγου (figura orationis) του πρωτοτύπου.

Εδώ δεν έχουμε το υποδεκάμετρο του λεξικού, όμως δεν είμαστε και δίχως διδασκαλία: τη διάταξη του λόγου, δηλαδή του κειμένου, τη διδάσκει η κλασική ρητορική (που εκείνη την εποχή είναι, σχεδόν αποκλειστικά, η λατινική παράδοση, δηλαδή ο Κικέρων και το εγχειρίδιο Rhetorica ad Herennium)· εκεί μαθαίνουμε και για τον σχηματισμό των περιόδων, την αντιστοιχία του ρυθμού του λόγου προς το επιχείρημά του, και όλα τα συναφή.

Ο Μπρούνι θα πάρει την κλασική αυτή ρητορική, που έως τότε νοείται ως οδηγία σύνταξης ρητορικών λόγων, και θα την κάνει όργανο της ανάγνωσης του λόγου, όργανο ερμηνείας – δηλαδή μετάφρασης. Για τη θεωρία της μετάφρασης, που με το γραπτό αυτό γεννιέται, σωστή μετάφραση είναι η ρητορική μετάφραση.

Μεταφράζοντας μαθαίνω καλύτερα το κείμενο, ακόμα κι αν πρωτύτερα το γνώριζα, γιατί αν θέλω η μετάφρασή μου να στέκει, θα πρέπει να το διαβάσω, και να το μάθω, ρητορικά. Είτε χρησιμοποιώντας την όποια ενδιάθετή μου ρητορική ικανότητα, προκειμένου να μπορέσω να μιμηθώ την κίνηση του κειμένου και έτσι να το κατανοήσω, είτε, ακόμα καλύτερα, έχοντας κατά νου το σχήμα, τη δυνατότητα μιας συντεταγμένης τέχνης ρητορικής, που να μπορώ να τη χρησιμοποιήσω σαν οδηγό.

Μεταφράζοντας είσαι σε διάλογο με τον συγγραφέα. Στα δύσκολα χωρία σχεδόν του βάζεις τις φωνές – μα επιτέλους, τι θες να πεις! Με τη Ρητορική του Αριστοτέλη έχεις, επιπλέον, να σκεφτείς και το παιγνιώδες, ίσως ειρωνικό, χαμόγελο του φανταστικού σου συνομιλητή. Οι τεχνικές έννοιες στις οποίες αναφερθήκαμε πιο πάνω, η διάταξη του κειμένου, η περίοδος, το υπερβατό, η μεταφορά κ.λπ., δεν είναι πράγματα που πρώτος τα σκέφτηκε ο Αριστοτέλης.

Ομως αυτός είναι που κατανόησε την εμβέλειά τους, τα έβαλε το ένα πλάι στο άλλο, συνέταξε τον κατάλογο των εναλλακτικών τους, πρώτος αυτός τα έδεσε, με το βιβλίο του, σε μία τέχνη. «Με τη Ρητορική σού έδειξα, εκτός των άλλων, και πώς να διαβάζεις», θα μπορούσε να πει στον μεταφραστή, «επομένως και πώς να μεταφράζεις. Γιά να δούμε, με το ίδιο αυτό το βιβλίο πώς θα τα καταφέρεις».

 

Ακολουθήστε μας στο Google news
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ξεφλουδίζοντας το πένθος και τη γραφή
Το βραβευμένο βιβλίο (Εθνικό Βραβείο Λογοτεχνίας ΗΠΑ, 2018) της Σίγκριντ Νιούνεζ προκάλεσε κριτικές και συζητήσεις με τον θάνατο και το μελαγχολικό πένθος να είναι από τα βασικά θέματά του.
Ξεφλουδίζοντας το πένθος και τη γραφή
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Κολάζ και μοντάζ τεκμηρίων στη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία
​Μέχρι το 2010, όταν ολοκλήρωσα τη διατριβή μου για το θέμα, η λογοτεχνία τεκμηρίων είχε ήδη κάνει αισθητή την παρουσία της με πολλούς συγγραφείς να είχαν γράψει πεζογραφήματα στηριγμένα σε εξωλογοτεχνικά...
Κολάζ και μοντάζ τεκμηρίων στη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Βάζοντάς τα με τον εαυτό
Ο Φίλιπ Ροθ γεννήθηκε στο Νιούαρκ του Νιου Τζέρσεϊ τον Μάρτιο του 1933, ο μικρότερος από τους δυο γιους μιας οικογένειας Αμερικανοεβραίων που είχε μεταναστεύσει στις ΗΠΑ κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα. Σε...
Βάζοντάς τα με τον εαυτό
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ο Τ.Κ. Παπατσώνης και η κριτική της νεοελληνικής λογοτεχνίας
Η επισήμανση μελετητών και κριτικών ότι ο Τάκης Παπατσώνης δεν έδωσε κριτική προσοχή στα νεοελληνικά γράμματα, ενώ, αντιθέτως, επέμεινε, με την ευχέρεια που του παρείχε η ευρυμάθειά του αλλά και η άριστη...
Ο Τ.Κ. Παπατσώνης και η κριτική της νεοελληνικής λογοτεχνίας
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η άμυνα των ιδεών
Ξαναπιάνοντας το νήμα του προηγούμενου Σαββάτου -όταν σας παρουσιάσαμε τα σημαντικότερα βιβλία φιλοσοφίας και ξένης λογοτεχνίας του 2017- σήμερα συνεχίζουμε με τους τίτλους που ξεχωρίζουν. Εδώ οι ιδέες από τον...
Η άμυνα των ιδεών
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Στις βιβλιοθήκες του κόσμου
Βιβλία που κέντρισαν τον ειδικό ή τον απλό αναγνώστη, βιβλία που διανοίγονται σ’ ένα ευρύ φάσμα ιδεών, έκφρασης, αλλά και συνομιλίας, υπέρβασης ή ρήξης με άλλα βιβλία, βιβλία νεότερων ή παλαιότερων συγγραφέων,...
Στις βιβλιοθήκες του κόσμου

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας