• Αθήνα
    Ελαφρές νεφώσεις
    17°C 16.3°C / 18.4°C
    2 BF
    70%
  • Θεσσαλονίκη
    Σποραδικές νεφώσεις
    14°C 11.9°C / 16.0°C
    1 BF
    78%
  • Πάτρα
    Ασθενείς βροχοπτώσεις
    14°C 13.0°C / 18.0°C
    2 BF
    74%
  • Ιωάννινα
    Αυξημένες νεφώσεις
    9°C 8.1°C / 8.9°C
    2 BF
    87%
  • Αλεξανδρούπολη
    Σποραδικές νεφώσεις
    16°C 15.9°C / 15.9°C
    4 BF
    82%
  • Βέροια
    Αυξημένες νεφώσεις
    12°C 11.0°C / 14.4°C
    1 BF
    82%
  • Κοζάνη
    Αυξημένες νεφώσεις
    9°C 7.4°C / 9.4°C
    2 BF
    76%
  • Αγρίνιο
    Ασθενείς βροχοπτώσεις
    12°C 11.8°C / 12.9°C
    2 BF
    91%
  • Ηράκλειο
    Αραιές νεφώσεις
    17°C 16.5°C / 18.1°C
    3 BF
    64%
  • Μυτιλήνη
    Σποραδικές νεφώσεις
    15°C 12.9°C / 14.9°C
    3 BF
    94%
  • Ερμούπολη
    Σποραδικές νεφώσεις
    17°C 16.2°C / 19.1°C
    4 BF
    72%
  • Σκόπελος
    Σποραδικές νεφώσεις
    15°C 14.6°C / 15.6°C
    4 BF
    70%
  • Κεφαλονιά
    Αυξημένες νεφώσεις
    14°C 13.9°C / 16.9°C
    2 BF
    94%
  • Λάρισα
    Πολύ έντονες βροχοπτώσεις
    12°C 11.9°C / 12.5°C
    0 BF
    94%
  • Λαμία
    Ασθενείς βροχοπτώσεις
    12°C 11.7°C / 12.5°C
    2 BF
    75%
  • Ρόδος
    Αραιές νεφώσεις
    18°C 17.8°C / 18.2°C
    2 BF
    74%
  • Χαλκίδα
    Σποραδικές νεφώσεις
    17°C 15.8°C / 19.2°C
    3 BF
    65%
  • Καβάλα
    Αραιές νεφώσεις
    14°C 12.3°C / 15.5°C
    0 BF
    79%
  • Κατερίνη
    Ασθενείς βροχοπτώσεις
    13°C 12.0°C / 16.1°C
    1 BF
    71%
  • Καστοριά
    Αυξημένες νεφώσεις
    10°C 9.8°C / 9.8°C
    1 BF
    77%
ΧΑΡΗΣ ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ

Συγκινημένη κριτική

  • A-
  • A+

H Ελένη Παπαργυρίου, διδάκτορας Φιλολογίας του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης και κριτικός λογοτεχνίας, διάβασε και παρουσιάζει τη συλλογή κριτικών κειμένων της Μάρως Δούκα με τίτλο Τίποτα δεν χαρίζεται (θα κυκλοφορήσει στις 10 Μαρτίου από τις εκδόσεις Πατάκη), που κατά αποκλειστικότητα δημοσιεύουμε στο Ανοιχτό Βιβλίο.

Επιμέλεια: Μισέλ Φάις

Από τα βιβλία της Μάρως Δούκα με συγκινούν πιο πολύ αυτά που είναι γραμμένα σε πρώτο πρόσωπο. Με αφοπλίζει σε κείμενα όπως Η αρχαία σκουριά και Τα μαύρα λουστρίνια η δύναμη της αδιαμεσολάβητης φωνής μιας αφηγήτριας που διεκδικεί ταυτότητα και βίωμα. Το πρώτο, χωρίς να συστήνεται ως αυτοβιογραφία, ανασυνθέτει τη διαλεκτική μιας βιωμένης εποχής πολιτικών αντιθέσεων.

Το δεύτερο, ενταγμένο στη σειρά Η κουζίνα του συγγραφέα, αφουγκράζεται τις λεπτές βιωματικές διεργασίες που ερέθισαν την περιέργεια για τη γραφή και στη συνέχεια την εδραίωσαν.

Το πρώτο πρόσωπο αναδύεται ως δεσπόζουσα στη συλλογή δοκιμίων της Δούκα Τίποτα δεν χαρίζεται, που αναμένεται να κυκλοφορήσει σύντομα. Πρόκειται για κείμενα που γράφτηκαν από το 1993 μέχρι το 2005 παίρνοντας το νήμα εκεί που σταμάτησε ο τόμος Ο πεζογράφος και το πιθάρι του (1992, με δοκίμια της δεκαετίας 1981-1991). Κείμενα που ακροβατούν και ελίσσονται «ανάμεσα στο δοκίμιο, το διήγημα, την κατάθεση αγάπης και την ημερολογιακή καταγραφή» (σελ. 9).

Η Δούκα γράφει για τους συγγραφείς που τη σημάδεψαν, τους Αναγνωστάκη, Ρίτσο, Κοτζιά, Τσίρκα, Βασιλικό, Λειβαδίτη, Σολωμό, Ταχτσή, Χατζή, Χειμωνά, Διδώ Σωτηρίου, Παύλο Ζάννα (για το Ημερολόγιο φυλακής, απευθυνόμενο στη γυναίκα του Μίνα), Καραγάτση, Γιάννη Κοντό, Ανδρέα Φραγκιά, Γιώργο Ιωάννου, Γεώργιο Βιζυηνό. Κοντά σε αυτούς, για τον Γιάννη Τσαρούχη και τον Μάνο Χατζιδάκι.

Με τους περισσότερους έχει σχέση μαθητείας αλλά και συναδελφική: συγγραφέας διαβάζει συγγραφέα. Το κείμενο για άλλο κείμενο στην αντίληψή της προσφέρεται ως αντίδωρο, ως επιστρεφόμενο. Η φράση του Γιάννη Ρίτσου «Τίποτα δεν χαρίζεται», που προτείνεται ως τίτλος της συλλογής, χρησιμοποιείται με την έννοια ότι η ανάγνωση, όπως όλα τα πράγματα που αξίζουν, θέλει υπομονή και κόπο. Μπορούμε όμως να τη διαβάσουμε και αλλιώς: δανειζόμαστε τα κείμενα, τα κυκλοφορούμε, τα ανακυκλώνουμε και κάποτε τα επιστρέφουμε.

Στη συλλογή ιχνηλατούνται οι προσωπικές πεζογραφικές καταβολές της Δούκα. Ανιχνεύονται επίσης οι καταβολές μια γενιάς αριστερών συγγραφέων που βλέπουν τα όρια του κόσμου τους εντός ελληνικών συνόρων, «μακριά και πέρα από ανέξοδους κοσμοπολιτισμούς» (σελ. 51).

Οπως και άλλοι σύγχρονοί της, η Δούκα απορρίπτει τη φιλόδοξη πεζογραφία της εμβληματικής, «γραβατωμένης» όπως την ονομάζει, γενιάς του ’30. Αν, κατ’ εξαίρεση, θαυμάζει τον Καραγάτση, είναι στο πλαίσιο της ικανότητάς του να ψυχογραφεί τις αδυναμίες των ανθρώπων, να αντιλαμβάνεται τις συγκρούσεις και την αμφίδρομη ηθική τους.

Λίγη σχέση έχει, μας λέει, η πεζογραφία του Καραγάτση με την «καθαρότητα και την πνευματικότητα των ανθρώπων του Θεοτοκά είτε την κοινωνική και πολιτισμική αγωνία των βασανισμένων του Τερζάκη» (σελ. 231). Κι εδώ η Δούκα ενδεχομένως εντοπίζει μια σοβαρή αδυναμία της πεζογραφικής παραγωγής της γενιάς του '30, την έλλειψη χαρακτήρων που ζωντανεύουν μέσα από τις αντιθέσεις τους.

Πέρα από τις αναγνώσεις που προτείνουν τα δοκίμια της Δούκα, ειδικό ενδιαφέρον έχουν τα εισαγωγικά σημειώματα που τα συνοδεύουν. Εκεί η Δούκα θυμάται τις περιστάσεις και αφορμές που γέννησαν τα δοκίμια, που μπορεί να είναι η γνωριμία και η συναναστροφή με τους συγγραφείς ή μια προσωπική ανάγκη.

Πολύ περισσότερο, θυμάται πώς ένιωθε όταν τα έγραφε: η θύμηση είναι τις περισσότερες φορές σωματοποιημένη σε αντιδράσεις χαράς και συγκίνησης, δακρύων και πένθους, ντροπής και αμηχανίας, προσωρινής απώλειας μνήμης. Για τη Δούκα το γράψιμο ανασυντίθεται συνεχώς στα υλικά του αναγνώσματος που επενδύεται με συναίσθημα.

Διαβάζουμε και ζούμε: στην κριτική της μπορούμε να εντοπίσουμε στοιχεία μιας θεωρίας του συναισθήματος («affect theory»). Η θεωρία αυτή, που την τελευταία δεκαετία αναδεικνύεται και στις λογοτεχνικές σπουδές, εξετάζει, μεταξύ άλλων, την επίδραση των συναισθημάτων στη διαμόρφωση κριτικού λόγου.

Αν στην αντίληψη των περισσοτέρων η κριτική οφείλει να αποβάλλει τον υποκειμενισμό με την έννοια της συναισθηματικής φόρτισης του γράφοντος, η Δούκα επανατοποθετεί αυτήν τη φόρτιση στο κέντρο της γραφής.

Το κρίνον άτομο συνδέεται με τα κείμενα όχι μέσα από μιαν αδιάβλητη λογική αλλά μέσα από μια ειδική συναισθηματική κατάσταση που τα φιλτράρει ανάλογα. Στην περίπτωσή της, η κατάσταση αυτή είναι η συγκίνηση, ποτέ η εμπάθεια ή η αντιπάθεια. Και τα κείμενα βέβαια, όπως και τα κείμενα περί κειμένων, διαβάζονται, έπειτα από χρόνια, αλλιώς. Είναι ενδιαφέρον να βλέπει κανείς πώς διαβάζει η Δούκα το 2015 αυτά που έγραφε μια εικοσαετία νωρίτερα.

Αν κάτι με βάζει σε σκέψεις είναι ότι είναι τόσο λίγες οι γυναίκες συγγραφείς που απασχολούν τη Δούκα: κυρίως η Διδώ Σωτηρίου σε αυτόν τον τόμο, η Μέλπω Αξιώτη στο Ο πεζογράφος και το πιθάρι του.

Η έλλειψη δικαιολογείται. Πριν από τη δική της γενιά ήταν ελάχιστες οι γυναίκες που έπαιξαν σημαίνοντα ρόλο στη διαμόρφωση του ελληνικού λογοτεχνικού τοπίου. Η γενιά του ’70 πολλαπλασίασε τα ονόματα γυναικών που διακρίθηκαν στη συγγραφή, αναδεικνύοντας εκτός από τη Δούκα και την Τζένη Μαστοράκη, τη Ρέα Γαλανάκη, τη Μαργαρίτα Καραπάνου, τη Μαρία Λαϊνά, λίγο νωρίτερα την Κατερίνα Αγγελάκη-Ρουκ, λίγο αργότερα την Ευγενία Φακίνου.

Στις δεκαετίες που ακολούθησαν τα ονόματα αυξήθηκαν με γεωμετρική πρόοδο, γεγονός που δείχνει ότι η σπορά πάντοτε φέρνει καρπούς, περισσότερους καρπούς από όσο περιμένει κανείς, όχι μόνο άμεσα αλλά και έπειτα από δεκαετίες.

Ωραία θα είναι, αν κάποτε γυναίκες συγγραφείς γράψουν για τη Δούκα ζώντας τα κείμενά της με την ίδια αγάπη.

 

Ακολουθήστε μας στο Google news
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ξεφλουδίζοντας το πένθος και τη γραφή
Το βραβευμένο βιβλίο (Εθνικό Βραβείο Λογοτεχνίας ΗΠΑ, 2018) της Σίγκριντ Νιούνεζ προκάλεσε κριτικές και συζητήσεις με τον θάνατο και το μελαγχολικό πένθος να είναι από τα βασικά θέματά του.
Ξεφλουδίζοντας το πένθος και τη γραφή
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Κολάζ και μοντάζ τεκμηρίων στη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία
​Μέχρι το 2010, όταν ολοκλήρωσα τη διατριβή μου για το θέμα, η λογοτεχνία τεκμηρίων είχε ήδη κάνει αισθητή την παρουσία της με πολλούς συγγραφείς να είχαν γράψει πεζογραφήματα στηριγμένα σε εξωλογοτεχνικά...
Κολάζ και μοντάζ τεκμηρίων στη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Βάζοντάς τα με τον εαυτό
Ο Φίλιπ Ροθ γεννήθηκε στο Νιούαρκ του Νιου Τζέρσεϊ τον Μάρτιο του 1933, ο μικρότερος από τους δυο γιους μιας οικογένειας Αμερικανοεβραίων που είχε μεταναστεύσει στις ΗΠΑ κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα. Σε...
Βάζοντάς τα με τον εαυτό
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ο Τ.Κ. Παπατσώνης και η κριτική της νεοελληνικής λογοτεχνίας
Η επισήμανση μελετητών και κριτικών ότι ο Τάκης Παπατσώνης δεν έδωσε κριτική προσοχή στα νεοελληνικά γράμματα, ενώ, αντιθέτως, επέμεινε, με την ευχέρεια που του παρείχε η ευρυμάθειά του αλλά και η άριστη...
Ο Τ.Κ. Παπατσώνης και η κριτική της νεοελληνικής λογοτεχνίας
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η άμυνα των ιδεών
Ξαναπιάνοντας το νήμα του προηγούμενου Σαββάτου -όταν σας παρουσιάσαμε τα σημαντικότερα βιβλία φιλοσοφίας και ξένης λογοτεχνίας του 2017- σήμερα συνεχίζουμε με τους τίτλους που ξεχωρίζουν. Εδώ οι ιδέες από τον...
Η άμυνα των ιδεών
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Στις βιβλιοθήκες του κόσμου
Βιβλία που κέντρισαν τον ειδικό ή τον απλό αναγνώστη, βιβλία που διανοίγονται σ’ ένα ευρύ φάσμα ιδεών, έκφρασης, αλλά και συνομιλίας, υπέρβασης ή ρήξης με άλλα βιβλία, βιβλία νεότερων ή παλαιότερων συγγραφέων,...
Στις βιβλιοθήκες του κόσμου

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας