Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
«Αλλά τι είναι δρόμος, τι είναι Ιστορία;»
ΧΑΡΗΣ ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ

«Αλλά τι είναι δρόμος, τι είναι Ιστορία;»

  • A-
  • A+

Ακόμα φτάνει στ’ αυτιά μας, από το μακρινό, σήμερα, 1981, η φωνή εκείνου του αυτοσυνείδητου αφηγητή σε μία από τις πρώτες ελληνικές μεταμυθοπλασίες (Γιάννης Πάνου, «…Από το στόμα της παλιάς Remington…»), ο οποίος, αφού προσπάθησε επί σελίδες να τεντώσει «τα νήματα της ιστορίας» του ανάμεσα στους δύο πόλους «της εσωτερικής και εξωτερικής αλληλουχίας των γεγονότων», κατέληγε αναρωτώμενος: «Το περίτεχνο κέντημα της δαντέλας γύρω στα τεντωμένα αυτά νήματα ίσως κάποιες φορές να μας έβγαλε από τον δρόμο, να ξεστράτισε την ιστορία. Αλλά τι είναι δρόμος, τι είναι ιστορία;».

Στο γνωστό ερώτημα, που επαναδιατυπώνεται και επιστρέφει, ιδίως όταν η αίσθηση της ιστορίας είναι διάχυτη παντού, απαντούν με διαφορετικό τρόπο δύο νέα βιβλία για την ιστορία, τη λογοτεχνία και τη θεωρία τους.

Ο Ανδρέας Παππάς, που δεν χρειάζεται συστάσεις, επαναμεταφράζει και υπομνηματίζει το κλασικό εγχειρίδιο του Ε. Χ. Καρ (1892-1982) και ο Γιώργος Πινακούλας, που μόλις πέρσι παρουσιάστηκε μεταφράζοντας από τα ρωσικά βιβλίο του Μπαχτίν, αναμετριέται, για πρώτη φορά στα ελληνικά, με μια επιλογή από κείμενα του Αμερικανού θεωρητικού Χέιντεν Ουάιτ (1928-).

Οι έξι διαλέξεις στο Κέμπριτζ, το 1961, συμπυκνώνουν τις βασικές θέσεις του έργου τού Βρετανού διπλωμάτη και ιστορικού, γνωστού, μεταξύ άλλων, για τη 14τομη ιστορία της Σοβιετικής Ενωσης.

Η έμφαση στην κοινωνική ιστορία, η πίστη σε μηχανιστικές αιτιακές εξηγήσεις, η έκκληση για μια επιστημονική προσέγγιση της Ιστορίας και οι μεγάλες τελεολογικές θεωρίες που ο Καρ προέκρινε, βρήκαν ανταπόκριση στο κλίμα ευφορίας της θαυμαστής δεκαετίας του 1970 και άσκησαν τεράστια επίδραση στην αγγλόφωνη ιστοριογραφία. Η ελληνική μετάφραση ακολουθεί τη δεύτερη, μεταθανάτια, έκδοση του βιβλίου (1987) με τον αναθεωρημένο πρόλογο του συγγραφέα.

Ο Καρ, αναζητώντας την απάντηση στο βασικό του ερώτημα στην αδιάκοπη κίνηση του ιστορικού εκκρεμούς ανάμεσα στους «πόλους» του γεγονότος και της ερμηνείας, ξεκλειδώνει με εύληπτο τρόπο μια σειρά βασικές έννοιες (ιστορικό γεγονός, αιτιότητα κτλ.), εξοστρακίζει το ατομικό και την ηθικολογία, οικειοποιείται την επιστήμη κ.λπ.

Για τον Καρ, Ιστορία είναι η «συνεχής διαδικασία αλληλεπίδρασης μεταξύ του ιστορικού και των γεγονότων, ένας διάλογος δίχως τέλος μεταξύ παρόντος και παρελθόντος».

Η δική του πρόταση για την πολυπόθητη «αντικειμενικότητα» είναι το ενδιάμεσο μονοπάτι ανάμεσα στη Σκύλλα «μιας θεωρίας που πιστεύει στην πρωτοκαθεδρία των γεγονότων απέναντι στην ερμηνεία και θέλει τον ιστορικό απλό ερανιστή τους» και τη Χάρυβδη «μιας εξίσου αστήρικτης θεωρίας, που βλέπει την Ιστορία ως υποκειμενικό δημιούργημα του ιστορικού, ο οποίος αποφασίζει ποια είναι τα ιστορικά γεγονότα και τα νοηματοδοτεί μέσω της ερμηνείας του».

Το συνέδριο που τίμησε την τεσσαρακοστή επέτειο (2001, βλ. «Τι είναι Ιστορία σήμερα;», Νήσος, 2007) από την πρώτη έκδοση, μπορεί να αναγνώρισε στην πρωτοποριακή για την εποχή της σκεπτικιστική οπτική του Καρ μια εμβληματική θέση, επικαιροποίησε, ωστόσο, το ερώτημα στις δαιδαλώδεις τροπές των ιστοριογραφικών εξελίξεων που μεταμόρφωσαν τον ιστορικό λόγο στις μέρες μας.

Το εγχείρημα του Ουάιτ ακολουθεί έναν εναλλακτικό δρόμο απάντησης στο ίδιο ερώτημα, αντιπροσωπεύοντας χαρακτηριστικό παράδειγμα της «γλωσσικής στροφής» στην αμερικανική ιστοριογραφία του 1970. Χρησιμοποιώντας εργαλεία αφηγηματικής ανάλυσης από τη λογοτεχνική κριτική, ο Ουάιτ τοποθέτησε τον ιστορικό λόγο σε μια διαρκή επιστημολογική ένταση μεταξύ τέχνης και επιστήμης.

Κινούμενος με ευκολία από τον Ηρόδοτο στον Ντελίλο και από τα μεσαιωνικά χρονικά στον Προυστ, αντιμετώπισε την ιστοριογραφία και τη λογοτεχνία ως είδη καλλιτεχνικής γραφής που μοιράζονται τα ίδια «γλωσσικά πρωτόκολλα». Αν λόγος και γλώσσα είναι εγγενώς ρητορικά, κανείς δεν μπορεί ν’ αποφύγει τη χρήση αφηγηματικών τεχνασμάτων και ρητορικών τρόπων, ούτε η παλαιότερη ιστοριογραφία, η οποία προσπάθησε να αναχθεί σε μια κατάσταση αντικειμενικότητας και κυριολεξίας.

Τα επτά κείμενα που ανθολογούνται στον τόμο είναι αντιπροσωπευτικά του εύρους των ενδιαφερόντων του και της εξέλιξης της σκέψης του: από την αξία της αφηγηματικότητας κατά την αναπαράσταση πραγματικών συμβάντων, στην μπαχτιανή έννοια του «χρονότοπου» ως υποκατάστατου του όρου «περίοδος», και από τη σχέση ερμηνείας και αφήγησης ή τη μικροσκοπική τροπολογική ανάλυση μιας σελίδας του Προυστ, στη θέση του Νόρθροπ Φράι στις σύγχρονες πολιτισμικές σπουδές, την ανάγνωση της «Μίμησης» του Αουερμπαχ ως κλασικού κειμένου λογοτεχνικού μοντερνισμού και την υποδειγματική περιδιάβαση στη «γαργαντουική» σκέψη ενός, εν πολλοίς, συνοδοιπόρου του, στο τελευταίο, εξαιρετικό δοκίμιο της συλλογής («Ενοχος Ιστορίας;

Η μακρά διάρκεια του Paul Ricoeur»). Ολα τους, ωστόσο, εντάσσονται στο ίδιο μακρόπνοο θεωρητικό σχέδιο να αποδειχθούν «η λογοτεχνικότητα της ιστορικής συγγραφής και ο ρεαλισμός της λογοτεχνικής συγγραφής».

Μια πιθανή ακραία συνέπεια του «συνανήκειν» των τεχνικών αυτών των δύο ειδών λόγου θα ήταν οι ιστορικοί, όπως οι μυθιστοριογράφοι, να μπορούν να χρησιμοποιούν το πραγματικό υλικό τους για να αφηγηθούν σχεδόν όποια ιστορία θέλουν. Ωστόσο, ακόμα και αν ένα σύνολο πραγματικών συμβάντων μπορεί να ενταχθεί σε μια αφήγηση με πολλούς τρόπους, ο Ουάιτ αναγνωρίζει ότι η επιλογή του τύπου της Ιστορίας και η επιβολή της στην ακολουθία των συμβάντων προδίδει τα ηθικά και τα πολιτικά κίνητρα του ιστορικού.

Θα ήταν ενδιαφέρον να μετέφερε κανείς στο πεδίο των καθ’ ημάς σύγχρονων αντιπαραθέσεων της «εμφυλιακής» ιστοριογραφίας (ή της πεζογραφίας) τις απόψεις του Ουάιτ, χωρίς να τις περιορίσει απλώς στο πλαίσιο ενός μεταμοντέρνου υπερσχετικισμού.

Ενας αναθεωρητής ιστορικός (ή και πεζογράφος), θα έλεγε ο Ουάιτ, δεν λέει αναγκαστικά μια ψεύτικη ιστορία, έχει όμως ιδεολογικοπολιτική στόχευση στο παρόν. Η όποια κριτική μας δεν στοχεύει, λοιπόν, στην «αλήθεια» των ιστορούμενων γεγονότων, αλλά στα ιδεολογικά και πολιτικά πιθανά κίνητρα που επέβαλαν την επιλογή της μιας ή της άλλης αφηγηματικής εκδοχής και τη ρητορική της.

Οι περίτεχνες εκ του σύνεγγυς αναγνώσεις του Ουάιτ συνεχίζουν να προκαλούν ιστορικούς, κριτικούς λογοτεχνίας και αναγνώστες. Η εμβληματική «Μεταϊστορία» του επανεκδόθηκε σαράντα χρόνια μετά την πρώτη έκδοση (1973), ενώ πέρσι ακολούθησε το τελευταίο του βιβλίο («The Practical Past», 2015).

Σε μια πρόσφατη συνέντευξή του («Synthesis» 8, φθινόπωρο 2015) εφ’ όλης της ύλης στην Αγγελική Σπυροπούλου συνοψίζει το σαραντάχρονο εγχείρημά του: «Ενα πράγμα που η “λογοτεχνία” κάνει πάντα, σε αντίθεση με τον μη καλλιτεχνικό λόγο, είναι ότι συστηματικά πειραματίζεται με τη διάκριση μεταξύ κυριολεκτικής και μεταφορικής ομιλίας, προκειμένου να αποδώσει τη γλώσσα που χρησιμοποιείται για να παρουσιαστεί με μεγαλύτερη ακρίβεια μια δεδομένη πραγματικότητα, περισσότερο “συγκεκριμένα” ή πιο “δραματικά”.

Αυτός είναι ο λόγος που, όταν με ρωτούν για ένα παράδειγμα ενός σύγχρονου λογοτεχνικού χειρισμού της ιστορικής πραγματικότητας, παραθέτω μυθιστορήματα όπως η “Αγαπημένη” της Τόνι Μόρισον, ο “Yπόγειος κόσμος” του Ντελίλο, ή το “Αμερικάνικο Ειδύλλιο” του Φίλιπ Ροθ, τα οποία, ακολουθώντας τον Μπαρτ, ονομάζω “μυθιστορηματικές ιστοριογραφίες».

Οπως και να ’χει, η συζήτηση συνεχίζεται, ακόμα και αν σήμερα είμαστε περισσότερο επιφυλακτικοί για κάθε είδους αντικειμενισμό, γνωρίζοντας πλέον, όπως λέει ο Ρικέρ, ότι «η Ιστορία ανήκει de facto στο πεδίο της αφήγησης».

Με τα λόγια του Γιάννη Πάνου πάλι (τα οποία έχω την αίσθηση ότι, απηχώντας τη διατύπωση του Καρ, προλαμβάνουν και πιο σύγχρονους προβληματισμούς): «Τι απομένει, λοιπόν; Μια ιστορία χωρίς αρχή και τέλος. Μια παλιά αμαξοστοιχία χωρίς μηχανές. Ενας ατέρμων κοχλίας».

 

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Κολάζ και μοντάζ τεκμηρίων στη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία
​Μέχρι το 2010, όταν ολοκλήρωσα τη διατριβή μου για το θέμα, η λογοτεχνία τεκμηρίων είχε ήδη κάνει αισθητή την παρουσία της με πολλούς συγγραφείς να είχαν γράψει πεζογραφήματα στηριγμένα σε εξωλογοτεχνικά...
Κολάζ και μοντάζ τεκμηρίων στη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Βάζοντάς τα με τον εαυτό
Ο Φίλιπ Ροθ γεννήθηκε στο Νιούαρκ του Νιου Τζέρσεϊ τον Μάρτιο του 1933, ο μικρότερος από τους δυο γιους μιας οικογένειας Αμερικανοεβραίων που είχε μεταναστεύσει στις ΗΠΑ κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα. Σε...
Βάζοντάς τα με τον εαυτό
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ο Τ.Κ. Παπατσώνης και η κριτική της νεοελληνικής λογοτεχνίας
Η επισήμανση μελετητών και κριτικών ότι ο Τάκης Παπατσώνης δεν έδωσε κριτική προσοχή στα νεοελληνικά γράμματα, ενώ, αντιθέτως, επέμεινε, με την ευχέρεια που του παρείχε η ευρυμάθειά του αλλά και η άριστη...
Ο Τ.Κ. Παπατσώνης και η κριτική της νεοελληνικής λογοτεχνίας
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η άμυνα των ιδεών
Ξαναπιάνοντας το νήμα του προηγούμενου Σαββάτου -όταν σας παρουσιάσαμε τα σημαντικότερα βιβλία φιλοσοφίας και ξένης λογοτεχνίας του 2017- σήμερα συνεχίζουμε με τους τίτλους που ξεχωρίζουν. Εδώ οι ιδέες από τον...
Η άμυνα των ιδεών
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Στις βιβλιοθήκες του κόσμου
Βιβλία που κέντρισαν τον ειδικό ή τον απλό αναγνώστη, βιβλία που διανοίγονται σ’ ένα ευρύ φάσμα ιδεών, έκφρασης, αλλά και συνομιλίας, υπέρβασης ή ρήξης με άλλα βιβλία, βιβλία νεότερων ή παλαιότερων συγγραφέων,...
Στις βιβλιοθήκες του κόσμου
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Είναι πολλά τα μάτια της φαντασίας
Ο Γιώργος Σκαμπαρδώνης είναι καλός μπάρμαν. Παίρνει τα υλικά και τα βάζει σε πολύχρωμα σέικερ λογοτεχνικής ώσμωσης. Η διογκούσα φαντασία μετασχηματίζει λ.χ. τις μικρές αθερίνες σε τεράστια κήτη, αντιστρέφοντας...
Είναι πολλά τα μάτια της φαντασίας

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας