Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Συλλογική μνήμη, ατομικά πεπρωμένα
ΧΑΡΗΣ ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ

Συλλογική μνήμη, ατομικά πεπρωμένα

  • A-
  • A+

Στην ανθούσα διηγηματογραφία των ημερών μας, νέοι και λιγότερο νέοι συγγραφείς πειραματίζονται στη φόρμα, στην έκταση, στη μικτή τεχνική, στο περιεχόμενο. Πολλοί, για να αφηγηθούν τις ιστορίες τους καταφεύγουν στη συνδρομή άλλων επιστημών (ιστορίας, βιολογίας, ψυχολογίας, γλωσσολογίας, φωτογραφίας, ζωγραφικής).

Αλλοι, σε πείσμα των καιρών, ξαναγυρνούν σε μια σύγχρονη ηθογραφία που δεν εξαντλείται μόνο στην αναπαράσταση των επαρχιακών ηθών και στη χρήση τοπικού ιδιόλεκτου, αλλά πατάει στην αυθεντικότητα του λαϊκού λόγου και στη ζωντάνια της καταγεγραμμένης προφορικότητας, για να φωτίσει τα ιστορικά γεγονότα του 20ού αιώνα.

Αντιπροσωπευτικά δείγματα της δεύτερης κατηγορίας τα δύο βιβλία που παρουσιάζουμε σήμερα. Το πρώτο εστιάζει περισσότερο στην κοινωνική πλευρά των γεγονότων, ενώ το δεύτερο στην ιστορικο-πολιτική.

«Στη Χρυσοκελλαριά, το χωριό μου», τον τόπο που μεγάλωσε, είναι αφιερωμένο το πρώτο πεζογραφικό βιβλίο, μια σπαρταριστή σύγχρονη ηθογραφία, της Φωτεινής Βασιλοπούλου.

Η θεματική αναφορά τον τόπο καταγωγής του συγγραφέα αποτελεί σύνηθες χαρακτηριστικό της ηθογραφίας, η αφιέρωση όμως σ’ αυτόν, ξενίζει κάπως και ιδιαίτερα στις μέρες μας∙ πέρα από αγνότητα ψυχής διαβλέπω και ένα αίσθημα ευγνωμοσύνης ανάκατο με νοσταλγία στην επιλογή της αφιέρωσης.

Δεκαεφτά διηγήσεις, πολλές από τις οποίες η συγγραφέας ίσως να τις κατέγραψε, αφού πριν έπεισε τους ίδιους τους πρωταγωνιστές τους να μιλήσουν, φωτίζοντας από πρώτο χέρι, μέσα από τα βιωμένα, το αβίωτον της ζωής.

Εστησε αυτί τα θερινά βράδια στην πλατεία του χωριού όπου όλοι, παλιότεροι και πιο νέοι, θυμούνται και θυμίζουν∙ άκουσε γέρους να αναπολούν, ξενιτεμένους που γύρισαν να αφηγούνται. Κάθε ατομική περίπτωση γίνεται έτσι σημαντικό κομμάτι της κοινωνικής ζωής και της εξελικτικής πορείας, σ’ αυτό το μικρό χωριό της Μεσσηνίας.

Ξωτικά και φαντάσματα, νεραϊδοπαρμένες και νεκροί που ανασταίνονται. Η συγγραφέας αντιμετωπίζει με την ίδια ανάλαφρη, θυμόσοφη καλύτερα, διάθεση και τη ζωή και τον θάνατο. Περισσότερο νομίζω είναι το μερίδιο του θανάτου στη θεματική της ζυγαριά.

Αυτό δηλώνει και το μότο του βιβλίου: «Κάθε απόγιομα / ο θάνατος και οι σκιές / μάς κυνηγούν». Οι σκηνές εξάλλου περίεργων θανάτων, ταφής αλλά και μακάβριας εκταφής, προσφέρονται περισσότερο για να ξεδιπλώσει το χιούμορ της και να προκαλέσει θυμηδία κάποτε και ηχηρό γέλιο στον αναγνώστη. Αναφέρω ενδεικτικά τα εξαιρετικά διηγήματα «Αυγουστιάτικη ψιχάλα», «Πλην κλιτσινάρας», «Ο άρτος ο επιούσιος».

Οι διηγήσεις της Βασιλοπούλου είναι απαλλαγμένες από την εξιδανικευτική τάση της ηθογραφίας και έχουν αποφύγει τη γραφικότητα και το φολκλόρ. Εστιάζουν στην ψυχοσύνθεση των ηρώων, στις ιδιαιτερότητές τους και στο περίεργο δέσιμό τους με τον τόπο. Από τον τίτλο κιόλας, «Για μια χούφτα ζωή», προβάλλει ο αγώνας των ανθρώπων για την επιβίωση.

Διηγήματα με ήθος και χαρακτήρα προσωπικό. Λιτή και ακαριαία γραφή, ίδιον του λαϊκού λόγου, ενώ δροσερές αύρες από τις πηγές του Παπαδιαμάντη, του Βιζυηνού και του Κονδυλάκη χρωματίζουν τον λόγο της συγγραφέως.

≈≈≈≈≈

Η δρακοντιά ή φιδόχορτο είναι ένα από τα αμέτρητα βότανα της ελληνικής φύσης που έχουν θεραπευτικές ιδιότητες. Ο Στάθης Κοψαχείλης, στο ομώνυμο με τη συλλογή διήγημα του βιβλίου του (σ. 55-56), μας ενημερώνει πλήρως για την όψη, τους τόπους όπου φύεται, τις νόσους για τις οποίες ενδείκνυται, την ετυμολογία ακόμη και τη διαχρονική πορεία αυτής της πολυετούς πόας – την αναφέρει ο διασημότερος φαρμακολόγος της αρχαιότητας, ο Διοσκουρίδης.

Επισημαίνουμε τον τρόπο με τον οποίο ο συγγραφέας στήνει τη σύντομη, αυτοαναιρούμενη τελικά, υποτυπώδη πλοκή της αφήγησης στο συγκεκριμένο διήγημα.

Δώδεκα διηγήματα, βιωματικής βάσης, σε, κατά κανόνα, πρωτοπρόσωπο, στρωτό και δουλεμένο λόγο, για την Κατοχή και τον Εμφύλιο, όπου θύματα και θύτες εναλλάσσουν ρόλους, αλλά και για τα μεταγενέστερα χρόνια.

Στο διήγημα, για παράδειγμα, «Τα χελωνάκια ανάποδα», μέσα από μία προσωπική οικογενειακή ιστορία, όπου ο πατέρας απαγορεύει στον γιο του να γραφτεί στους προσκόπους την εποχή της χούντας, περνά το γενικό κλίμα και οι μεθοδεύσεις των συνταγματαρχών.

Προσωπικές αναμνήσεις του συγγραφέα, από τον διορισμό του ως αγροτικού γιατρού στα χωριά του Ολύμπου, αλλά και από την εποχή της αθωότητας στον γενέθλιο τόπο∙ παλιές ιστορίες που στοιχειώνουν το μυαλό των ανθρώπων∙ ιστορίες με υπερβολές και ψέματα, με θρύλους και δοξασίες, με στοιχεία αλλόκοτα και υπερφυσικά, που ξετυλίγουν οι γεροντότεροι στο καφενείο ή στο κουρείο του χωριού και πυρπολούν την παιδική φαντασία του αφηγητή, ο οποίος κινείται με τέχνη ανάμεσα στην ιστορία και την ηθογραφία διατηρώντας ισόρροπες αποστάσεις και από τις δύο.

Ο μικρόκοσμος της ελληνικής υπαίθρου με όλα του τα γνωρίσματα: τη σκληρότητα που βγαίνει από τα προσφιλή στις αγροτικές κοινωνίες παρωνύμια των ανθρώπων και κορυφώνεται στον ευνουχισμό του γαϊδάρου στο διήγημα «Χάθηκε η κλήρα του»∙ την έγνοια ή τη συνδρομή στις δύσκολες στιγμές∙ την ευαισθησία και την τρυφερότητα, το κρυμμένο κουκούτσι της σκληράδας ή το υπόγειο χιούμορ.

Περιγράφονται χαρακτηριστικοί τύποι του χωριού που η ζωή και η παρουσία τους, ακόμη και ο θάνατός τους, νοηματοδοτεί την ανιαρή καθημερινότητα. Οι φυσιολατρικές περιγραφές του τοπίου με όλη την πανίδα και τη χλωρίδα του και η αρμονική συνύπαρξη, η ένταξη του ανθρώπου στο περιβάλλον, είναι στοιχεία που δεν περνούν απαρατήρητα.

Αν προσθέσουμε σ’ αυτά την υποβλητική ατμόσφαιρα και το έντεχνα επιλεγμένο τέλος των διηγημάτων, καταλαβαίνουμε ότι πρόκειται για συλλογή που διεκδικεί επάξια τη θέση της στην καλή πεζογραφία.

  

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η ιστορική μνήμη ως καθημερινή έγνοια
Η εφαρμογή της ναζιστικής πολιτικής στη χώρα μας σήμαινε την εξόντωση περίπου 65.000 Εβραίων. Στο καινούργιο της βιβλίο η Ρένα Μόλχο συγκεντρώνει κείμενά της για το Ολοκαύτωμα των Ελλήνων Εβραίων, τα οποία...
Η ιστορική μνήμη ως καθημερινή έγνοια
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Χιουμοριστική ελεγεία για την επανάσταση
Πρόκειται για διήγημα του μεγάλου Χιλιανού πολιτικού ακτιβιστή αλλά και σκηνοθέτη, δημοσιογράφου, πεζογράφου και ασύγκριτου παραμυθά Λουίς Σεπούλβεδα. Ηδη το δέκατο όγδοο βιβλίο του στα ελληνικά, πάντα σε...
Χιουμοριστική ελεγεία για την επανάσταση
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
H ιστορία των ανθρώπων
Εξέταση του συγκεκριμένου, του ειδικού, εξαντλητική ανάλυση της τοπικής ιστορίας ώστε μέσα από τις κατάλληλες μελέτες περίπτωσης να φτάσουμε στη γενίκευση, αλλά και να συνδέσουμε πολλά επί μέρους κομμάτια ενός...
H ιστορία των ανθρώπων
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Νωπή μεταφραστική σοδειά, τρία ξεχωριστά παραδείγματα
Δύο εμβληματικά βιβλία της παγκόσμιας γραμματείας, ενδελεχώς προλογισμένα και σχολιασμένα, γύρισαν ανάγλυφα στην ελληνική ο καθηγητής και παθιασμένος φιλόλογος Νίκος Μ. Σκουτερόπουλος και ο ποιητής και...
Νωπή μεταφραστική σοδειά, τρία ξεχωριστά παραδείγματα
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ο λαϊκός αντι-ήρωας Μπουεναβεντούρα Ντουρούτι
Αν η Ιστορία είναι μια επινόηση στην οποία η πραγματικότητα προσκομίζει τα υλικά της, τότε αυτά μπορούν να πάρουν το χρώμα και το σχήμα που ο καθένας θέλει να δώσει ώστε να δημιουργήσει το οικοδόμημά του –...
Ο λαϊκός αντι-ήρωας Μπουεναβεντούρα Ντουρούτι
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Κολάζ και μοντάζ τεκμηρίων στη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία
​Μέχρι το 2010, όταν ολοκλήρωσα τη διατριβή μου για το θέμα, η λογοτεχνία τεκμηρίων είχε ήδη κάνει αισθητή την παρουσία της με πολλούς συγγραφείς να είχαν γράψει πεζογραφήματα στηριγμένα σε εξωλογοτεχνικά...
Κολάζ και μοντάζ τεκμηρίων στη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας