Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Η ιστορική μνήμη ως καθημερινή έγνοια
ΚΑΛΛΙΟΠΗ ΑΣΑΡΓΙΩΤΑΚΗ

Η ιστορική μνήμη ως καθημερινή έγνοια

  • A-
  • A+

Η εφαρμογή της ναζιστικής πολιτικής στη χώρα μας σήμαινε την εξόντωση περίπου 65.000 Εβραίων, ένα ποσοστό 80% του συνόλου του εβραϊκού πληθυσμού (96% για τη Θεσσαλονίκη). Στο καινούργιο της βιβλίο η Ρένα Μόλχο συγκεντρώνει κείμενά της για το Ολοκαύτωμα των Ελλήνων Εβραίων, τα οποία δημοσιεύτηκαν τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια.

Η συγγραφέας είναι γνωστή, αλλά αξίζει να υπενθυμίσουμε ότι από τα τέλη της δεκαετίας του 1980 υπήρξε σκαπανέας της σύγχρονης ενασχόλησης με το παρελθόν των Εβραίων της Ελλάδας και ιδιαίτερα της Θεσσαλονίκης. Η διατριβή της για την εβραϊκή κοινότητα της Θεσσαλονίκης («Οι Εβραίοι της Θεσσαλονίκης 1856-1919.

Μια ιδιαίτερη κοινότητα» , α’ εκδ. 2001) και ένα πλήθος μελετημάτων που ακολούθησαν αντανακλούν τη μεγάλη γκάμα των πνευματικών της περιεργειών: από την πολιτική και κοινωνική ιστορία, στην ιστορία των θεσμών, του πολιτισμού και της ισπανο-εβραϊκής γλώσσας, ώς τα μνημεία και τα αξιοθέατα, εναπομείναντα ίχνη του εβραϊκού παρελθόντος της Θεσσαλονίκης.

Την εξήγηση για τη μετατόπιση των ερευνών της, από τον 19ο και τις αρχές του 20ού αιώνα στα ναζιστικά εγκλήματα, μας τη δίνει η ίδια. Η συγγραφέας ανήκει στην πρώτη μεταπολεμική γενιά, είναι παιδί θεσσαλονικιών επιζώντων της Shoah και έζησε από κοντά τη βάσανο εκείνων που για χρόνια προσέκρουαν στην απροθυμία να ακουστεί η ιστορία τους. Με το έργο της κήρυξε τον πόλεμο στη λήθη η οποία διαιώνιζε την αδικία που υπέστησαν τα θύματα του διωγμού.

Ενα πρώτο νήμα που διατρέχει τις μελέτες του τόμου έχει να κάνει με το γεγονός ότι για τη Ρένα Μόλ­χο η μελέτη της εξόντωσης των Εβραίων είναι πάντα συνδεδεμένη και με την αποσιώπηση, τη λήθη και τις μνημονεύσεις των γεγονότων της Κατοχής.

Γι’ αυτό και όλες σχεδόν οι μελέτες έχουν αφενός τη διάσταση του χρονικού της καταστροφής και αφετέρου της μεταπολεμικής λήθης ή των πολιτικών της μνήμης. Ετσι για τη Θεσσαλονίκη παρακολουθούμε τη σταδιακή εφαρμογή της «τελικής λύσης», τα φυλετικά μέτρα, τα καταναγκαστικά έργα, την καταστροφή του νεκροταφείου κ.λπ. αλλά και τη μεταπολεμική αποσιώπηση και τις αιτίες της, όπως για παράδειγμα η εκμετάλλευση των περιουσιών, ενώ η συγγραφέας δεν χάνει την κριτική της ματιά όταν συζητά τη μνημόνευση του Ολοκαυτώματος για παιδαγωγικούς σκοπούς.

Το δεύτερο νήμα που διατρέχει το βιβλίο μάς οδηγεί πίσω στα χρόνια του Μεσοπολέμου, στις σχέσεις Εβραίων και χριστιανών και στον ελληνικό αντισημιτισμό. Η ιστορικός εντοπίζει πηγές, καταγράφει λεπτομέρειες και διαβάζει ανάμεσα από τις γραμμές, για να τοποθετήσει τη συνύπαρξη Εβραίων και χριστιανών μακριά από καθησυχαστικές εξιδανικεύσεις, για να συζητήσει την πολιτική της διαχείριση αλλά και το υπερβολικά ρηχό μερικές φορές ξεπέρασμα των προκαταλήψεων.

Αντισημιτισμός και εθνικιστικές στρεβλώσεις βρίσκονται στις ρίζες ευρέως διαδεδομένων αφηγημάτων που αφορούν τον αφανισμό των Εβραίων της Ελλάδας. Σε αυτούς τους «μύθους» συγκεντρώνει την κριτική της η συγγραφέας, εξοπλισμένη με τα εργαλεία της πλούσιας διεθνούς βιβλιογραφίας και της δικής της τοπικής έρευνας.

Μολονότι τα περισσότερα κείμενα του τόμου αφορούν τη Θεσσαλονίκη, τρεις έκκεντρες μελέτες προσδίδουν στο βιβλίο την προοπτική μιας συνολικότερης προσέγγισης. Πρόκειται για την κριτική της πρωτότυπης μελέτης του Γερμανού νομικού και δημοσιογράφου Γκ. Σμινκ για την εκτόπιση των Εβραίων των Ιωαννίνων, για την παρουσίαση της ελληνικής έκδοσης εγγράφων σχετικών με την εξόντωση των Εβραίων στις κατεχόμενες από τους Βούλγαρους Μακεδονία και Θράκη και, τέλος, για την αναφορά στη ζωή και το θεατρικό έργο του Ελληνο-εβραίου διανοούμενου Μάνθου Κρίσπη, που δίνει στη Ρ. Μόλχο την ευκαιρία να επισκεφτεί την κατοχική Αθήνα.

Ενας ξεχωριστός κύκλος κειμένων αφορά τις προφορικές μαρτυρίες των επιζώντων. Η Ρ. Μόλχο συμμετείχε με επιτελικό ρόλο στη δημιουργία του ελληνικού μέρους μεγάλων οπτικο-ακουστικών αρχείων θεσμών και ιδρυμάτων του εξωτερικού. Στα αρχεία αυτά διασώζονται από τη δεκαετία του 1990 μαρτυρίες και Ελληνο-εβραίων επιζώντων του Ολοκαυτώματος.

Οταν μας ξεναγεί στη διαδικασία της λήψης των συνεντεύξεων ή όταν προχωρά στην επεξεργασία του υλικού τους για να αντλήσει συμπεράσματα σχετικά με ερωτήματα που απασχολούν την ιστοριογραφία και την ίδια, η Ρ. Μόλχο προσφέρει στον αναγνώστη τροφή για σκέψη. Ενα ερώτημα που επιστρέφει συχνά αφορά την κρίσιμη επιλογή: συνεργασία των τοπικών αρχών ή των «γειτόνων» με τον κατακτητή ή χέρι βοήθειας στους διωκόμενους;

Το βιβλίο χαρακτηρίζεται από το ύφος της συγγραφέως η οποία αρνείται να στρογγυλέψει τις αιχμές του λόγου της, να αυτολογοκριθεί όταν ενθουσιάζεται με μια «ανακάλυψη» δική της ή άλλου, όταν κρίνει με αυστηρότητα, «λάθη» και ερμηνείες. Δεν χρειάζεται να συμφωνήσει κανείς σε όλα για να παραδεχτεί ότι η Ρένα Μόλχο ερευνά με την καρδιά και με το μυαλό και ότι το πλούσιο έργο της είναι πρόκληση για τις δικές μας σκέψεις.

Για να αναγνωρίσει επίσης ότι οι δικές της προσπάθειες συνέβαλαν τα μέγιστα για να συγκροτηθεί το πεδίο της μελέτης της ιστορίας των Εβραίων στον ελληνικό χώρο, μέσα σε συνθήκες συχνά αντίξοες ή κάποτε και εχθρικές.

  

 

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Συλλογική μνήμη, ατομικά πεπρωμένα
Στην ανθούσα διηγηματογραφία των ημερών μας, νέοι και λιγότερο νέοι συγγραφείς πειραματίζονται στη φόρμα, στην έκταση, στη μικτή τεχνική, στο περιεχόμενο. Πολλοί, για να αφηγηθούν τις ιστορίες τους καταφεύγουν...
Συλλογική μνήμη, ατομικά πεπρωμένα
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Χιουμοριστική ελεγεία για την επανάσταση
Πρόκειται για διήγημα του μεγάλου Χιλιανού πολιτικού ακτιβιστή αλλά και σκηνοθέτη, δημοσιογράφου, πεζογράφου και ασύγκριτου παραμυθά Λουίς Σεπούλβεδα. Ηδη το δέκατο όγδοο βιβλίο του στα ελληνικά, πάντα σε...
Χιουμοριστική ελεγεία για την επανάσταση
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
H ιστορία των ανθρώπων
Εξέταση του συγκεκριμένου, του ειδικού, εξαντλητική ανάλυση της τοπικής ιστορίας ώστε μέσα από τις κατάλληλες μελέτες περίπτωσης να φτάσουμε στη γενίκευση, αλλά και να συνδέσουμε πολλά επί μέρους κομμάτια ενός...
H ιστορία των ανθρώπων
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Νωπή μεταφραστική σοδειά, τρία ξεχωριστά παραδείγματα
Δύο εμβληματικά βιβλία της παγκόσμιας γραμματείας, ενδελεχώς προλογισμένα και σχολιασμένα, γύρισαν ανάγλυφα στην ελληνική ο καθηγητής και παθιασμένος φιλόλογος Νίκος Μ. Σκουτερόπουλος και ο ποιητής και...
Νωπή μεταφραστική σοδειά, τρία ξεχωριστά παραδείγματα
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ο λαϊκός αντι-ήρωας Μπουεναβεντούρα Ντουρούτι
Αν η Ιστορία είναι μια επινόηση στην οποία η πραγματικότητα προσκομίζει τα υλικά της, τότε αυτά μπορούν να πάρουν το χρώμα και το σχήμα που ο καθένας θέλει να δώσει ώστε να δημιουργήσει το οικοδόμημά του –...
Ο λαϊκός αντι-ήρωας Μπουεναβεντούρα Ντουρούτι
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Κολάζ και μοντάζ τεκμηρίων στη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία
​Μέχρι το 2010, όταν ολοκλήρωσα τη διατριβή μου για το θέμα, η λογοτεχνία τεκμηρίων είχε ήδη κάνει αισθητή την παρουσία της με πολλούς συγγραφείς να είχαν γράψει πεζογραφήματα στηριγμένα σε εξωλογοτεχνικά...
Κολάζ και μοντάζ τεκμηρίων στη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας