Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Το κοινωνικό δάσος

Βασίλης Νιτσιάκος, καθηγητής Κοινωνικής Λαογραφίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων

Το κοινωνικό δάσος

  • A-
  • A+

Επιμέλεια: Γιώργος Σταματόπουλος

Ριζοσπαστικές Αναγνώσεις

Στόχος της νέας στήλης είναι να παρουσιάζονται βιβλία που δεν έχουν και την καλύτερη διαφήμιση, είναι όμως κοντά σε νέες μορφές κοινωνικής οργάνωσης, όπου κυριαρχούν αξίες οιονεί ξεχασμένες, όπως η αλληλεγγύη, ο συνεργατισμός, η αυτονομία, η ελευθερία. Είναι επίσης φιλικά προς τον πολιτισμό, όχι όμως αυτόν του καταναλωτισμού και της εμπορευματοποίησής του, αλλά αυτόν που βασίζεται στη λαϊκότητα, στην παράδοση και στις νέες τεχνολογίες.

Οι Ριζοσπαστικές Αναγνώσεις αναφέρονται όχι στους συγγραφείς ή τους κριτικούς, αλλά στους αναγνώστες της εφημερίδας να διαθέτουν δηλαδή οι τελευταίοι ανεξαρτησία σκέψης και να μη χειραγωγούνται από καθεστωτικές, συστημικές κατευθυντήριες γραμμές. Θα μπορούν στη συνέχεια να παρεμβαίνουν με σύντομα κριτικά σημειώματα ώστε να ξεκινήσει ένας δημόσιος διάλογος και να αρχίσει κάποια ζύμωση στον χώρο των ιδεών.

Δεν είναι απαραίτητο τα βιβλία να είναι μόνο δοκιμιακού ή φιλοσοφικού ή ιστορικού περιεχομένου. Θέση έχουν και η πεζογραφία, η ποίηση, η μαρτυρία, το οδοιπορικό κ.ά. Οτιδήποτε συντρέχει την αγωνία του ανθρώπου των νέων καιρών και ηθών ή συντελεί στη διάδοση και εξάπλωση των εναλλακτικών μορφών σκέψης και δράσης. Και υπάρχει ικανή, εντυπωσιακή θα λέγαμε, εναλλακτική προσέγγιση της δομής της κοινωνίας και του πολιτισμού τόσο στην Ελλάδα όσο και στον πλανήτη, αρκετές χώρες του οποίου βιώνουν μιαν επικίνδυνη μορφή ολοκληρωτισμού που διακρίνει τη διακυβέρνησή τους.

Ας πούμε, μια νησίδα αμφισβήτησης του There Is No Alternative (Δεν Υπάρχει Εναλλακτική Λύση). Νομίζουμε ότι αυτό είναι ένα αισχρό ψέμα που πρέπει άμεσα να εξαφανιστεί και να επανακάμψουν η ελπίδα και η αγάπη, που έχουν οβελιστεί από τις κυβερνήσεις, οι κοινωνίες, όμως, εκεί βασίζονται. Υπάρχει δρόμος για ανθρώπινη ζωή. Δεν ξεχνάμε ότι η ανάγνωση είναι, ίσως, η μόνη πράξη χωρίς καταστολή.

Οπως λέει ο Thomas Hylland Eriksen, την ανθρωπολογία απασχολούν μικρά μέρη αλλά μεγάλα θέματα. Μάλιστα, η εμβάθυνση στο μικρό μέρος ανοίγει το παράθυρο στο μεγάλο θέμα και ίσως μονάχα ένα μικρό, περιορισμένης πάντως ανθρώπινης αναφοράς πεδίο δίνει τη δυνατότητα της εις βάθος και για χρόνο μελέτης.

Το παρόν βιβλίο μάς φέρνει ενώπιον ενός κομβικού σημείου κατανόησης του κοινωνικού, εκκινώντας από μια μικρή κοινότητα κοντά στην Κόνιτσα, ένα χωριό μερικών δεκάδων κατοίκων σήμερα, και στην πιο εύρωστη περίοδό του, 130 χρόνια πριν, 770 ψυχών. Το σημείο αυτό δεν είναι άλλο από τη διάλυση του ορίου φύση – πολιτισμός. Γνώμη μου είναι πως η ψευδοδιπολικότητα τού φύση και πολιτισμός, στην αντίληψη του συγγραφέα, αναλύεται συμπλεκτικά: φύση και πολιτισμός λοιπόν, σε απόλυτη συνάρθρωση και αλληλεξάρτηση. Η έμφαση στο και λοιπόν, κι όχι σε καθεμία από τις έννοιες.

Φύση-άνθρωπος

Ο φυσικός χώρος μετατρέπεται σε ανθρωπογενές τοπίο στο βιβλίο του Νιτσιάκου. Κι αυτό όχι αντανακλώντας μία από έξω κι από πάνω άποψη του συγγραφέα, αλλά μια από κάτω κι από μέσα εθνογραφική κατάθεση, σε συναρπαστικές συνομιλίες και καταγραφές μνημών από τους ντόπιους του χωριού.

Η εθνογραφική αυτή συζήτηση με τη συχνά λαγαρή, δροσερή γλώσσα, που περιλαμβάνει άπειρους φυσιοδιφικούς όρους, διέρχεται πρακτικές όπως το κόπρισμα και την κλαδονομή, όπου η κτηνοτροφία στην ουσία επανορίζει και αναδημιουργεί το δάσος.

Η συζήτηση βέβαια κορυφώνεται στο ζήτημα των κλαδερών (σ. 69), καθότι οι πρακτικές διαχείρισης των δέντρων αυτών άλλο δεν κάνουν από το να γεφυρώνουν όχι μόνο φύση και πολιτισμό αλλά ειδικότερα γεωργία και κτηνοτροφία, καθότι τα γίδια τρέφονται περισσότερο με κλαδιά παρά με χόρτα, ανανεώνοντας το δάσος. Κοντά σε αυτά, και η εγκατάλειψη του καλλιεργητικού χώρου, και ας μου επιτραπεί η αντιπαραβολή με την επαναγρίευση του χώρου, το rewilding, όπως αναφέρει ο George Monbiot στο εμβληματικό πρόσφατο βιβλίο του Feral.

Εξαιρετικά σημαντική σε αυτό το επίπεδο η συμβολή του βιβλίου στη συζήτηση του ορισμού της έννοιας «δάσος». Μέσα στη θολή κανονιστικότητα των κρατικών αρχών, αναδύονται οι εντόπιες ιστορικές έννοιες που όχι απλά εμπλουτίζουν αλλά και υποκαθιστούν ένα πολιτικό πεδίο. Διότι ο ορισμός του δάσους, οι αποχαρακτηρισμοί δασικών εκτάσεων, το ξαναβάπτισμα δασικών περιοχών, η επιθετική έννοια «λιβάδι» αποτελούν ένα πεδίο εννοιολογικών και πολιτικών συγκρούσεων ήδη εντός του κράτους, ανάμεσα στη διοίκηση και τις δικαστικές αρχές, και ειδικά τη νομολογία του Ε' τμήματος του ΣτΕ, όπως επισημαίνει και ο συγγραφέας (σ. 40).

Το πρόβλημα μας πηγαίνει στη γένεση της ελληνικής έννομης τάξης στη βαυαροκρατία. Αντιθέτως, οι τοπικές προσλήψεις και αντιλήψεις για το δάσος (μια έννοια που η διοίκηση υποβάλλει στους εντόπιους πληθυσμούς) προέρχονται από τις έννοιες λόγγος και ρουμάνι και μάλιστα στην περιοχή όπου αναφέρεται ο Νιτσιάκος, «ορμάνι». Το ορμάνι, μια δασωμένη έκταση, είναι ένας χώρος ακόμη περισσότερο κοινωνικοποιημένος από το συμβατικό δάσος. Πρόκειται για μια έκταση με δενδρώδη βλάστηση διαμορφωμένη από την ανθρώπινη δραστηριότητα (υλοτομία, κλαδονομή, βόσκηση, σ. 44).

Οικολογία-οικονομία

Με όλα αυτά υπ' όψιν, η σύμπτυξη του οικολογικού και του οικονομικού δεν θα έπρεπε να μας ξενίζει. Στην πραγματικότητα, με μια ολιστική ανάλυση, το οικονομικό πεδίο δεν διαχωρίζεται από τις υπόλοιπες ανθρώπινες δραστηριότητες. Τόσο η οικονομική όσο και η οικολογική ζωή τελικά ασχολούνται με τη διαχείριση υλικών πόρων και την ανάπτυξη κοινωνικών δεσμών όσο και την ανάπλαση του φυσικού περιβάλλοντος. Εχουμε συνηθίσει οι λέξεις αυτές να αφορούν τις πυρκαγιές στην Ινδονησία τον περασμένο μήνα, τη Φουκουσίμα, την πετρελαιοκηλίδα της BP στον Κόλπο του Μεξικού το 2010.

Στην πραγματικότητα, η εναρμόνιση του ανθρωπογενούς με το φυσικό περιβάλλον στη μικρή κλίμακα καλεί για πιο αισιόδοξες και πάντως προκλητικά αναλυτικές περιοχές έρευνας και ανάπτυξης του πολιτικού φαντασιακού.

Το Πεκλάρι είναι ένα πολύ ανθεκτικό ανθρωπογενές οικοσύστημα (σ. 28). Τα όρια του χωριού, σε αυτό που ο Νιτσιάκος προτείνει ως «ανθρωπογενή οικοδυναμική», δεν είναι ορατά: δεν χάνονται απλά στα όρια του δάσους, αλλά κοινωνικοποιούν το δάσος, το διαμορφώνουν συνεχώς, το αναπλάθουν σύμφωνα με τις ανάγκες της οικονομικής μικροκλίμακας.

Με αυτή την έννοια, το βιβλίο είναι τόσο οικονομική όσο και οικολογική ανθρωπολογία, δύο υποπεδία της πειθαρχίας μας που πάνε χέρι χέρι από τη γένεση της ανθρωπολογίας ως κλάδου, και θυμίζει πρόσφατες συζητήσεις για την εμπρόθετη δράση φυσικών στοιχείων (Latour) ή για την «κοινωνία της φύσης» στο αμαζονιακό παράδειγμα (Descola). Ο Νιτσιάκος, βέβαια, κινείται σε άλλη κατεύθυνση.

Μας υπενθυμίζει τους τρόπους παραγωγής, την ανάγκη ιστορικοποίησης, ενώ υπογραμμίζει τους τρόπους ενός πράου, silent κοινωνικού εξισωτισμού. Αφηγείται αναλυτικά τη βιώσιμη αειφορία ενός «παραδοσιακού» τρόπου ζωής, ο οποίος φαίνεται να είναι πιο επίκαιρος και επείγων από ποτέ, στην οικολογική διάλυση που βιώνουμε, η οποία διαντιδρά με τις ανισότητες του νεοφιλελεύθερου παραδείγματος.

Στον ορίζοντα αυτό, διαφαίνεται ένας παράδοξος «ετεροχρονισμός». Συγκεκριμένα, η εθνογραφική κατάθεση του Νιτσιάκου μοιάζει να αντιστρέφει τον όρο «παράδοση» ως συγκροτητική του εθνικού αφηγήματος ισοπεδωτική λογική και να μας υπενθυμίζει την αρχική της σημασία: μεταφορά πόρων, τόπων, τρόπων, χρήσεων και κοσμολογιών από τη μία γενιά στην άλλη, σε αυτό που ο Μαρξ, σε μία από τις ελάχιστες οικολογικές αποστροφές του (στον τρίτο τόμο του Κεφαλαίου), ονόμασε: αλληλεγγύη των γενεών.

*Ερευνητής, Τμήμα Κοιν. Ανθρωπολογίας, Πανεπιστήμιο Bergen

 

  

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η καταγωγή της ιεραρχίας και των ταξικών κοινωνιών
Στην Οικολογία της Ελευθερίας, το σημαντικότερο έργο του μεγάλου Αμερικανού στοχαστή Μάρεϊ Μπούκτσιν, ο οποίος συνέβαλε τα μέγιστα στη θεμελίωση της κοινωνικής και πολιτικής οικολογίας, ο συγγραφέας επιδιώκει...
Η καταγωγή της ιεραρχίας και των ταξικών κοινωνιών
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Σαν εφιάλτης του Πιρανέζι
Περιπλανώμενοι συγγραφείς και ποιητές ταξιδιώτες σε διαρκή αναζήτηση οι ήρωές του, ανοιχτά και χαίνοντα σαν πληγές τα κείμενά του, όλα τους συμπληρωματικές ψηφίδες ενός καφκικού σύμπαντος χτισμένου με κόπο και...
Σαν εφιάλτης του Πιρανέζι
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Παρτίτα της γραφής και της ανάγνωσης
Ο κανόνας είναι, μάλλον, πως όταν ένας συγγραφέας συγκεντρώνει έναν αριθμό ήδη δημοσιευμένων κειμένων του σε έναν τόμο, η ανθολογία συχνά πάσχει από υπερ-ετερογένεια, από έλλειψη αφηγηματικών νημάτων που...
Παρτίτα της γραφής και της ανάγνωσης
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Κριτική του οικονομικού λόγου
Η τρέχουσα συστημική κρίση ανέδειξε την αφερεγγυότητα του κυρίαρχου οικονομικού λόγου, την αδυναμία του να εξηγεί και να προβλέπει τα γεγονότα, την τάση του να εκλογικεύει και να δικαιολογεί την ανισοκατανομή...
Κριτική του οικονομικού λόγου
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Αριστερά και Εκκλησία της αγάπης
«Ο άνθρωπος της αριστεράς τούτης της χρονιάς ονομάζεται Φρανσουά. Θα θέλαμε βεβαίως να ήταν ο Φρανσουά Ολάντ. […]. Οχι, ο αριστερός της χρονιάς είναι ένα απρόσμενο πρόσωπο, […] : ο πάπας Φραγκίσκος». Η...
Αριστερά και Εκκλησία της αγάπης
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Δύο ιδιαίτερες πεζογραφικές φωνές
Δύο προικισμένοι συγγραφείς, ο Μιχάλης Μακρόπουλος και ο Δημοσθένης Παπαμάρκος, που ακολουθούν πορεία ανοδική από βιβλίο σε βιβλίο, επανέρχονται με μία νουβέλα ο πρώτος και με μία συλλογή διηγημάτων ο δεύτερος.
Δύο ιδιαίτερες πεζογραφικές φωνές

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας