Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Θέαμα και ενεργός θεατής

Ο Γάλλος φιλόσοφος Ζακ Ρανσιέρ

Θέαμα και ενεργός θεατής

  • A-
  • A+

Ο Γάλλος φιλόσοφος Ζακ Ρανσιέρ, παλιός μαθητής και συνεργάτης του Λουί Αλτουσέρ, είναι γνωστός στο ελληνικό αναγνωστικό κοινό από τα βιβλία του Το μίσος για τη δημοκρατία και Ο αδαής δάσκαλος. Πρόσφατα κυκλοφόρησε στη γλώσσα μας ακόμη ένα σημαντικό πόνημά του, με τίτλο Ο χειραφετημένος θεατής.

Πρόκειται για μια συλλογή πέντε κειμένων που γράφτηκαν στο διάστημα 2004-2008 και εκφωνήθηκαν ως ομιλίες σε διάφορα πανεπιστημιακά, καλλιτεχνικά και πολιτιστικά ιδρύματα. Το κεντρικό νήμα που διατρέχει όλα τα κείμενα της παρούσης έκδοσης είναι η σχέση της τέχνης με την πολιτική.

Ο Ρανσιέρ ασχολείται εδώ με πολλές πτυχές της σύγχρονης τέχνης: θέατρο, μουσική, ποίηση, ζωγραφική, φωτογραφία, κινηματογράφος. Οι τίτλοι των κεφαλαίων του βιβλίου μπορούν να δώσουν μια πρώτη ιδέα για το περιεχόμενο: «Ο χειραφετημένος θεατής», «Οι περιπέτειες της κριτικής σκέψης», «Τα παράδοξα της πολιτικής τέχνης», «Η ανυπόφορη εικόνα», «Η σκεπτόμενη εικόνα».

Θα επιμείνουμε στο πρώτο κεφάλαιο, που παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, αφού υπογραμμίσουμε ότι η μεταφραστική εργασία του Αλέξανδρου Κιουπκιολή καταφέρνει, όπως πάντα, να αποδώσει εύστοχα μια απαιτητική γραφή δοκιμιακού χαρακτήρα, η οποία παρουσιάζει και αρκετές φιλοσοφικές δυσκολίες.

Η ανάλυση του Χειραφετημένου θεατή εμπνέεται από τις ιδέες που είχε αναπτύξει ο Γάλλος φιλόσοφος σχετικά με τον «αδαή δάσκαλο». Ο αδαής δάσκαλος εξέθετε την εκκεντρική θεωρία και την ιδιαίτερη διαδρομή του Ζοζέφ Ζακοτό, που προκάλεσε σκάνδαλο στις αρχές του δέκατου ένατου αιώνα, όταν υποστήριξε ότι ένας αδαής μπορούσε να διδάξει σε έναν άλλον αδαή κάτι που δεν γνώριζε ο ίδιος.

Διακήρυσσε έτσι τη διανοητική ισότητα και αντιπαρέθετε στην κατήχηση του λαού την πνευματική χειραφέτηση. Ενας παρόμοιος προβληματισμός γύρω από την εκπαίδευση θα μπορούσε άραγε να προεκταθεί στο πεδίο του σύγχρονου καλλιτεχνικού στοχασμού, συσχετίζοντας την πνευματική χειραφέτηση με τη θέση του θεατή; Ο Ρανσιέρ επιχειρεί να απαντήσει θετικά στο εν λόγω ερώτημα, ανασυγκροτώντας το πλέγμα των προϋποθέσεων που θέτουν το ζήτημα του θεατή στο επίκεντρο της συζήτησης για τις σχέσεις ανάμεσα στην τέχνη και την πολιτική.

Προκειμένου να αντιμετωπίσει το απαιτητικό θέμα του, ο συγγραφέας επιλέγει να κινηθεί στο μεταίχμιο μεταξύ πολιτικής, φιλοσοφίας και αισθητικής. Αναλαμβάνει να σκεφτεί τις πολιτικές προεκτάσεις του θεατρικού θεάματος, συμπεριλαμβάνοντας σ' αυτόν τον όρο όλες τις μορφές θεάματος (δράμα, χορό, περφόρμανς, παντομίμα ή άλλες) που παρουσιάζουν σώματα εν δράσει μπροστά σε ένα συγκεντρωμένο ακροατήριο. Ετσι, κάνει λόγο για το «παράδοξο του θεατή», ένα παράδοξο που ίσως είναι πιο θεμελιώδες από το διάσημο παράδοξο του ηθοποιού.

Το παράδοξο του θεατή συνίσταται στο ότι δεν υπάρχει θέατρο χωρίς θεατή. Αλλά, παραδοσιακά, το να είναι κανείς θεατής θεωρείται κακό, για δύο λόγους: επειδή το θέαμα εκλαμβάνεται ως αντίθετο της γνώσης και ως αντίθετο της δράσης.

Υποτίθεται λοιπόν ότι ο θεατής που στέκεται μπροστά σε ένα θέαμα αγνοεί τη διαδικασία της παραγωγής αυτού του θεάματος και την πραγματικότητα που υποκρύπτει. Υποτίθεται, επίσης, ότι ο θεατής παραμένει ακίνητος στη θέση του, παθητικός. Οταν είναι κανείς θεατής, διαχωρίζεται ταυτόχρονα από την ικανότητα της γνώσης και από την ικανότητα της δράσης.

Ο Ρανσιέρ θα αντιπαρατεθεί ευθέως με αυτές τις ερμηνείες. Αφού διατρέξει τις αντιλήψεις του Πλάτωνα και του Ντιντερό, καθώς και τις νεότερες του Μπρεχτ και του Αρτό, θα ασκήσει κριτική στη σύλληψη του θεάματος από τον Γκι Ντεμπόρ, προτείνοντας τη δική του θέση, η οποία συνίσταται στην αναδιατύπωση του προβλήματος με βάση την πνευματική χειραφέτηση.

Η χειραφέτηση ξεκινά όταν αμφισβητήσουμε την αντίθεση ανάμεσα στη θέαση και τη δράση, όταν κατανοήσουμε ότι και η θέαση είναι μια δράση που επιβεβαιώνει ή μετασχηματίζει την κατανομή των θέσεων.

Ο θεατής δρα και αυτός, όπως ο μαθητής και ο επιστήμονας. Παρατηρεί, επιλέγει, συγκρίνει, ερμηνεύει. Ετσι, καθίσταται ενεργός ερμηνευτής του θεάματος που του παρουσιάζεται. Σαν τον μαθητή, που μαθαίνει από τον δάσκαλο κάτι που δεν γνωρίζει ούτε ο ίδιος ο δάσκαλος.

Κλείνοντας, θα ήταν χρήσιμο να δώσουμε τον λόγο στον ίδιο τον Ζακ Ρανσιέρ: «Εκείνο που επιβεβαιώνουν οι πρακτικές μας –είτε διδάσκουμε, είτε παίζουμε, είτε γράφουμε, είτε κάνουμε τέχνη, είτε βλέπουμε– δεν είναι η συμμετοχή μας σε μια δύναμη που ενσαρκώνεται στην κοινότητα. Είναι η ικανότητα των ανώνυμων, η ικανότητα που κάνει τον καθένα ίσο με κάθε άλλον.

Αυτή η ικανότητα ασκείται μέσα από απαραμείωτες αποστάσεις, ασκείται μέσα από ένα απρόβλεπτο παιχνίδι συνδέσεων και διαχωρισμών. Σε αυτή την ικανότητα σύνδεσης και διαχωρισμού έγκειται η χειραφέτηση του θεατή, δηλαδή η χειραφέτηση του καθενός μας ως θεατή. Θεατής δεν είναι η παθητική κατάσταση που θα έπρεπε να μετατρέψουμε σε δραστηριότητα. Είναι η κανονική μας κατάσταση».

 

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Κολάζ και μοντάζ τεκμηρίων στη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία
​Μέχρι το 2010, όταν ολοκλήρωσα τη διατριβή μου για το θέμα, η λογοτεχνία τεκμηρίων είχε ήδη κάνει αισθητή την παρουσία της με πολλούς συγγραφείς να είχαν γράψει πεζογραφήματα στηριγμένα σε εξωλογοτεχνικά...
Κολάζ και μοντάζ τεκμηρίων στη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Βάζοντάς τα με τον εαυτό
Ο Φίλιπ Ροθ γεννήθηκε στο Νιούαρκ του Νιου Τζέρσεϊ τον Μάρτιο του 1933, ο μικρότερος από τους δυο γιους μιας οικογένειας Αμερικανοεβραίων που είχε μεταναστεύσει στις ΗΠΑ κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα. Σε...
Βάζοντάς τα με τον εαυτό
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ο Τ.Κ. Παπατσώνης και η κριτική της νεοελληνικής λογοτεχνίας
Η επισήμανση μελετητών και κριτικών ότι ο Τάκης Παπατσώνης δεν έδωσε κριτική προσοχή στα νεοελληνικά γράμματα, ενώ, αντιθέτως, επέμεινε, με την ευχέρεια που του παρείχε η ευρυμάθειά του αλλά και η άριστη...
Ο Τ.Κ. Παπατσώνης και η κριτική της νεοελληνικής λογοτεχνίας
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η άμυνα των ιδεών
Ξαναπιάνοντας το νήμα του προηγούμενου Σαββάτου -όταν σας παρουσιάσαμε τα σημαντικότερα βιβλία φιλοσοφίας και ξένης λογοτεχνίας του 2017- σήμερα συνεχίζουμε με τους τίτλους που ξεχωρίζουν. Εδώ οι ιδέες από τον...
Η άμυνα των ιδεών
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Στις βιβλιοθήκες του κόσμου
Βιβλία που κέντρισαν τον ειδικό ή τον απλό αναγνώστη, βιβλία που διανοίγονται σ’ ένα ευρύ φάσμα ιδεών, έκφρασης, αλλά και συνομιλίας, υπέρβασης ή ρήξης με άλλα βιβλία, βιβλία νεότερων ή παλαιότερων συγγραφέων,...
Στις βιβλιοθήκες του κόσμου
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Είναι πολλά τα μάτια της φαντασίας
Ο Γιώργος Σκαμπαρδώνης είναι καλός μπάρμαν. Παίρνει τα υλικά και τα βάζει σε πολύχρωμα σέικερ λογοτεχνικής ώσμωσης. Η διογκούσα φαντασία μετασχηματίζει λ.χ. τις μικρές αθερίνες σε τεράστια κήτη, αντιστρέφοντας...
Είναι πολλά τα μάτια της φαντασίας

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας