Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Μαρτυρία και πρόζα - Τρία εξέχοντα παραδείγματα
ΚΑΛΛΙΟΠΗ ΑΣΑΡΓΙΩΤΑΚΗ

Μαρτυρία και πρόζα - Τρία εξέχοντα παραδείγματα

  • A-
  • A+

Δυο έμπειροι μεταφραστές μας παρουσιάζουν δύο σημαντικά βιβλία, πριν αυτά πάρουν τη θέση τους στις προθήκες των βιβλιοπωλείων: η Μαρία Αγγελίδου το μυθιστόρημα του Γιόζεφ Ροτ «Βερολινέζικα χρονικά ―1922-1933» (Αγρα) και η Αθηνά Δημητριάδου το μυθιστόρημα του Κολμ Τοϊμπίν «Νόρα Γουέμπστερ» (Ικαρος), ενώ η Αδριανή Δημακοπούλου, επιμελήτρια του «Μίλενα από την Πράγα» της Μαργκαρέτε Μπούμπερ-Νόιμαν, μας δίνει πρόγευση από αυτήν την εμβληματική μαρτυρία στρατοπεδικής γραμματείας.

​Επιμέλεια: Mισέλ Φάις

Ενας πολίτης της αυτοκρατορίας στο Βερολίνο...

Ο Γιόζεφ Ροτ έχει συνδεθεί κυρίως με δύο από τις πρωτεύουσες του Μεσοπολέμου: τη Βιέννη και το Παρίσι. Η Βιέννη, η «πατρίδα» του, ζωντανεύει με τρόπο μοναδικό στο Εμβατήριο και στην Κρύπτη των Καπουτσίνων. Και το Παρίσι, η «καταφυγή» του, δεν είναι απλά το σκηνικό στον Θρύλο του Αγιου Πότη και στην Ομολογία του Δολοφόνου. Είναι η πόλη (και μαζί και η γλώσσα) που θα μπορούσε να γίνει η δεύτερη πατρίδα του. Αν η Βιέννη ήταν η μία και μοναδική πατρίδα της ζωής του, το Παρίσι στάθηκε η στοργική πατρίδα του θανάτου του. Ανάμεσά τους, ωστόσο, ο Γερμανοεβραίος από τη Γαλικία πέρασε και από το Βερολίνο.

Με το τέλος του πολέμου ο Ροτ άρχιζε να δημοσιεύει σε διάφορες εφημερίδες στη Βιέννη. Πριν από τον πόλεμο η «πόλη του» ήταν η πρωτεύουσα μιας αυτοκρατορίας. Τώρα ήταν μια φτωχή πόλη σε μια μικρή χώρα. Ψάχνοντας καλύτερες ευκαιρίες, ο Ροτ έφυγε για το Βερολίνο. Εκεί άρχισε να γράφει για πολλές εφημερίδες, ανάμεσά τους και για την αριστερή Vorwärts (Εμπρός), υπογράφοντας τις επιφυλλίδες του ως «Ο κόκκινος Γιόζεφ». Με τα κείμενά του αυτά ο Γιόζεφ Ροτ παρατηρεί, παρακολουθεί, καταγράφει και σχολιάζει τη ζωή της πόλης, τα βήματα του εκσυγχρονισμού της, την ορμητική της προσπάθεια να αφήσει πίσω της τον πόλεμο και τις πληγές του. Τα καταφέρνει τόσο καλά, ώστε ο αναγνώστης ακόμα σήμερα αφουγκράζεται ανάμεσα στις αράδες του φωνές και ήχους που έχουν από καιρό σβήσει: τα βογγητά των άστεγων από κάποιο κεντρικό άσυλο, το σφύριγμα του τραμ σε μια στροφή….

Ο Γιόζεφ Ροτ παρατηρεί με ακρίβεια το Βερολίνο, περπατάει στους δρόμους του και σκιτσάρει τη φυσιογνωμία της πόλης - με λόγια. «Πρέπει να λες μέσα σε μισή σελίδα κάτι που ν’ αξίζει». Ετσι όρισε ο ίδιος την ουσία της επιφυλλίδας. Απ’ αυτά τα σύντομα κείμενα θα προκύψουν και τα μυθιστορήματά του, που σίγουρα έχουν κάτι από τον ρυθμό των εφημερίδων, ανασαίνουν με τις ίδιες περιεκτικές, ζωντανές, θαυμάσιες περιγραφές που μας δίνουν και τα άρθρα του.

…και στα σύνορα των γλωσσών

Ο Ροτ έγραφε τα γερμανικά με διαύγεια, σαφήνεια, ακρίβεια και ομορφιά μοναδική. Η κάθε του πρόταση είναι μια πράξη ισορροπίας, μια κίνηση της σκέψης και της αίσθησης που δεν φέρει μόνο νόημα, αλλά εμφορείται από χάρη. Κι αυτόν τον χορό ανάμεσα στη σκέψη και στη γλώσσα αυτός ο πολίτης της χαμένης αυτοκρατορίας τον κατάφερε σε μια γλώσσα που δεν ήταν η μητρική του. Εχει μια ιδιαίτερη σχέση ο Ροτ με την «ξένη» γλώσσα. Μια σχέση πολύ πιο στενή και πλούσια απ’ αυτήν που κατορθώνουν οι γεννημένοι ομιλητές της. Και μια τόλμη.

Σε πιο μεγάλη ακόμα ηλικία, σε πιο δύσκολη ακόμα κατάσταση, όταν βρέθηκε μακριά από τη γερμανόφωνη πατρίδα του, αδίστακτα θα πετάξει ρίζες σε καινούργια γλώσσα τη γαλλική. Θα τη μιλήσει, θα προσπαθήσει να την γράψει. Δεν μπορεί να μη νιώσει κανείς μικρή, κρυφή, αλλά βαθιά ευγνωμοσύνη προς αυτόν τον συγγραφέα, που βρέθηκε ο ίδιος στα γλωσσικά σύνορα να αγωνίζεται συχνά να εκφραστεί, σμιλεύοντας μία μία τις λέξεις και τις φράσεις του. Αυτή η ιδιαίτερη γλωσσική γενναιότητα είναι που με έχει δέσει με αιώνια αγάπη προς, με σταθερό θαυμασμό για τον Γιόζεφ Ροτ.

Μαρία Αγγελίδου

Με φόντο το πιο κοινό, ίσως, συμβάν στη ζωή...

... την απώλεια ενός πολύ αγαπημένου προσώπου, ο Κολμ Τοϊμπίν γράφει ένα μυθιστόρημα με κεντρικό πρόσωπο μια απλή γυναίκα, σύζυγο, μητέρα και νοικοκυρά, που ξαφνικά μένει μόνη της και πρέπει να διαχειριστεί ταυτόχρονα το μεγάλωμα των παιδιών της, τα οικονομικά της οικογένειας και τη δική της θλίψη.

Τέσσερα παιδιά, διαφορετικών ηλικιών, με διαφορετικές ανάγκες αλλά με κοινό το σοκ από τον θάνατο του πατέρα τους, είναι μεγάλη ευθύνη για μια γυναίκα που είχε εργαστεί επαγγελματικά μόνο για ένα μικρό διάστημα προτού παντρευτεί και τώρα αναγκάζεται να βρει δουλειά για να συντηρήσει την οικογένειά της. Για μια γυναίκα που έχει επίγνωση ότι δεν πρέπει με κανέναν τρόπο να μοιραστεί με τα παιδιά της τον πόνο της αλλά οφείλει να τα στηρίξει ουσιαστικά, για να τους δώσει να καταλάβουν ότι η ζωή συνεχίζεται.

Ολα αυτά εκτυλίσσονται σ’ ένα επαρχιώτικο, μικροαστικό περιβάλλον, όπου όλοι εννοούν να έχουν άποψη για τη ζωή των άλλων. Και να επιβάλλουν συμπεριφορές.

Ομως η Νόρα Γουέμπστερ είναι μια γυναίκα με τσαγανό και προσωπικότητα. Θα στηρίξει τα παιδιά της όσο και όπως μπορεί, χωρίς να τους χαρίζεται σε τίποτα, φροντίζοντας συνάμα να τα προστατεύει διακριτικά. Θα αντιμετωπίσει συνετά και με αξιοπρέπεια το οικονομικό της πρόβλημα και θα κρατήσει τον περίγυρο σε απόσταση ασφαλείας, περιφρουρώντας την προσωπική της ζωή και τις αναμνήσεις της. Παράλληλα, θα τολμήσει να βρει διέξοδο στον πόνο της αξιοποιώντας τις ευκαιρίες που της δίνονται.

Η Νόρα Γουέμπστερ είναι μια μορφή οικεία στους περισσότερους. Χάρη στον Τοϊμπίν -στην εμμονή του στη λεπτομέρεια, στη διεισδυτική ματιά του, στη βαθιά γνώση του του γυναικείου ψυχισμού και σε μια χωρίς μελοδραματισμούς αφήγηση, που έλκει τον αναγνώστη χάρη στην απλότητα, την αμεσότητα και τον ανεπανάληπτο χειρισμό της- αναδεικνύεται σε σπουδαίο λογοτεχνικό χαρακτήρα.

Αθηνά Δημητριάδου

Το βιβλίο της Μαργκαρέτε Μπούμπερ-Νόιμαν....

... με τον τίτλο «Μίλενα από την Πράγα» (1963), εξέχον δείγμα της στρατοπεδικής γραμματείας, έχει ασυνήθιστη δομή, καθώς εμπεριέχει και την πρώτη βιογραφία της Μίλενα Γιέσενσκα.

Η Μαργκαρέτε και η Μίλενα, κρατούμενες στο ναζιστικό στρατόπεδο του Ράβενσμπρουκ, όπου συνδέθηκαν με βαθιά φιλία, είχαν αποφασίσει ότι, αν έβγαιναν ζωντανές, θα έγραφαν μαζί ένα βιβλίο και θα το ονόμαζαν «Η εποχή των στρατοπέδων». Η Μίλενα δεν επέζησε, η Μαργκαρέτε, που στάθηκε πιο τυχερή, θα γράψει αυτό το βιβλίο και θα το αφιερώσει στη Μίλενα.

Η αφήγηση της Μπούμπερ-Νόιμαν, εστιάζοντας στο χρονικό της φιλίας των δύο γυναικών μέσα στη σκληρή καθημερινότητα του στρατοπέδου, επιτυγχάνει τελικά διπλό στόχο: ως στρατοπεδική μαρτυρία, παρακολουθεί εκ του σύνεγγυς τη ραγδαία επιδείνωση των συνθηκών διαβίωσης των κρατουμένων, με αποκορύφωμα τη μετατροπή του Ράβενσμπρουκ από στρατόπεδο εργασίας σε στρατόπεδο εξόντωσης.

Ως βιογραφία, ανατρέχει στα χρόνια της νεότητας και της ωριμότητας της Μίλενα στη γενέθλια Πράγα, αλλά και στη Βιέννη, αναδεικνύοντας την ξεχωριστή προσωπικότητά της. Και επειδή στη ζωή της Μίλενα το ατομικό και το συλλογικό ήταν συνυφασμένα, η αφήγηση εξελίσσεται σε τοιχογραφία των ιδεολογικών, πολιτικών και καλλιτεχνικών τάσεων κατά την περίοδο του Μεσοπολέμου, τότε που το όραμα της επανάστασης συμβάδιζε με τα οράματα των πρωτοποριακών κινημάτων στον χώρο της τέχνης. Πρόκειται για έναν άλλο «Κόσμο τού χθες», εξίσου συναρπαστικό με εκείνον του Στέφαν Τσβάιχ.

Ως στρατοπεδική μαρτυρία, το κείμενο της Μπούμπερ-Νόιμαν παρουσιάζει αξιοσημείωτες ιδιαιτερότητες. Η διπλή εμπειρία της, πρώτα από τα σοβιετικά και κατόπιν από τα ναζιστικά στρατόπεδα, μοναδική στα χρονικά της στρατοπεδικής γραμματείας, έχει απαλλάξει τη ματιά της από ιδεολογικές αναστολές και μανιχαϊκές απλουστεύσεις.

Η συγγραφέας υπερβαίνει το στερεότυπο της «ιεράρχησης των θυμάτων» που χαρακτήριζε επί δεκαετίες την προσέγγιση των ιστορικών, αλλά και την κυρίαρχη άποψη της κοινής γνώμης, και κάνει, πρώτη φορά, λόγο για αφανείς κατηγορίες κρατουμένων, όπως οι μάρτυρες του Ιεχωβά, οι Τσιγγάνοι, οι ομοφυλόφιλοι, οι ποινικοί κ.ά.

Με ιδιαίτερη παρρησία, η Μπούμπερ-Νόιμαν, υπερβαίνοντας και ένα άλλο θέμα ταμπού σε ανάλογα έργα, αναφέρεται επίσης στη σεξουαλικότητα και τον ερωτισμό, όπως είδε να βιώνονται καθημερινά από τις κρατούμενες του στρατοπέδου. Τέλος, φέρνει στο φως τις σχέσεις, συχνά εχθρικές και ανταγωνιστικές, ανάμεσα στις διαφορετικές εθνοτικές και πολιτικές ομάδες κρατουμένων.

Το βέβαιο πάντως είναι ότι αυτή η οξυδερκής και ρεαλιστική καταγραφή έχει ως παρακαταθήκη τη «φιλότητα» και, εντέλει, ως αποτέλεσμα μια διαφορετική διαχείριση της στρατοπεδικής μνήμης.

Αδριανή Δημακοπούλου

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Οψεις της γυναικείας εμπειρίας
Το εν λόγω κείμενο υπήρξε κομβικό για την ιστορία του γυναικείου κινήματος καθώς έγινε ένα είδος «μανιφέστου» για τη γυναικεία χειραφέτηση, είχε μεγάλη απήχηση στις φεμινίστριες της δεκαετίας του 1970 αλλά και...
Οψεις της γυναικείας εμπειρίας
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Πολιτική συζήτηση για τη βίαιη ωρίμανση της Αριστεράς
​​​​​​​Στην παρουσίαση του προηγούμενου βιβλίου του Σωτήρη Βαλντέν «Δικτατορία και αντίσταση 1967-1974» είχαν μαζευτεί οι περισσότεροι από τους πρώτους Ρηγάδες (στελέχη της αντιδικτατορικής οργάνωσης Ρήγας...
Πολιτική συζήτηση για τη βίαιη ωρίμανση της Αριστεράς
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η επίμονη θνητότητα και ονειρικότητα της ύπαρξης
Ο Γιώργος Θεοχάρης (Δεσφίνα Φωκίδος, γ. 1951) στο έκτο ποιητικό του βιβλίο συνεχίζει την καλλιέργεια ενός ενιαίου, στο σύνολο του ποιητικού του έργου, κόσμου. Η Ελένη Μαρινάκη (Χανιά, γ. 1951) στο όγδοο...
Η επίμονη θνητότητα και ονειρικότητα της ύπαρξης
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η μνήμη που πάσχει και θεραπεύει
«Δεν υπάρχει τίποτα πιο αστείο από τη δυστυχία», είναι η φράση του Μπέκετ την οποία έχει επιλέξει ο Χρήστος Αστερίου ως προμετωπίδα στο βιβλίο του με τίτλο «Η θεραπεία των αναμνήσεων», που κυκλοφόρησε πρόσφατα...
Η μνήμη που πάσχει και θεραπεύει
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ο έρωτας, πραγματικός και επινοημένος, παλιός και νέος
Σε ποιο βαθμό ενδιαφέρει τον σημερινό καλλιεργημένο αναγνώστη της λογοτεχνίας να διαβάσει επινοημένες (μυθοπλαστικές) ερωτικές επιστολές γραμμένες από έναν άγνωστο ελληνόφωνο λόγιο της ύστερης ρωμαϊκής...
Ο έρωτας, πραγματικός και επινοημένος, παλιός και νέος
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Μια ανήσυχη ποιητική φωνή
Οταν η γραμματολογία μας δεν θυμάται τον Θ. Δ. Φραγκόπουλο (1923-1998) για τον ενεργό του ρόλο στα «Δεκαοχτώ κείμενα», τον μνημονεύει δίπλα στους πεζογράφους που εμφανίζονται τη δεκαετία του 1950 (Α. Κοτζιάς,...
Μια ανήσυχη ποιητική φωνή

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας