• Αθήνα
    Αυξημένες νεφώσεις
    6°C 4.5°C / 7.3°C
    3 BF
    82%
  • Θεσσαλονίκη
    Ελαφρές νεφώσεις
    3°C 1.0°C / 4.2°C
    7 BF
    50%
  • Πάτρα
    Αραιές νεφώσεις
    8°C 3.0°C / 8.2°C
    1 BF
    82%
  • Ιωάννινα
    Αυξημένες νεφώσεις
    2°C 0.9°C / 2.2°C
    1 BF
    75%
  • Αλεξανδρούπολη
    Σποραδικές νεφώσεις
    5°C 4.9°C / 6.3°C
    4 BF
    75%
  • Βέροια
    Αυξημένες νεφώσεις
    3°C 1.8°C / 3.2°C
    3 BF
    46%
  • Κοζάνη
    Ελαφρές νεφώσεις
    -2°C -1.6°C / -0.5°C
    4 BF
    43%
  • Αγρίνιο
    Σποραδικές νεφώσεις
    5°C 5.2°C / 5.2°C
    2 BF
    93%
  • Ηράκλειο
    Σποραδικές νεφώσεις
    11°C 10.8°C / 12.1°C
    4 BF
    76%
  • Μυτιλήνη
    Αυξημένες νεφώσεις
    7°C 7.3°C / 7.3°C
    3 BF
    83%
  • Ερμούπολη
    Αυξημένες νεφώσεις
    9°C 8.3°C / 9.5°C
    4 BF
    66%
  • Σκόπελος
    Αυξημένες νεφώσεις
    5°C 4.6°C / 4.6°C
    8 BF
    60%
  • Κεφαλονιά
    Αραιές νεφώσεις
    11°C 11.0°C / 11.0°C
    7 BF
    58%
  • Λάρισα
    Αραιές νεφώσεις
    6°C 3.4°C / 5.9°C
    4 BF
    49%
  • Λαμία
    Αυξημένες νεφώσεις
    6°C 3.9°C / 6.0°C
    3 BF
    80%
  • Ρόδος
    Αραιές νεφώσεις
    7°C 6.8°C / 6.8°C
    1 BF
    93%
  • Χαλκίδα
    Αυξημένες νεφώσεις
    5°C 4.4°C / 7.1°C
    2 BF
    91%
  • Καβάλα
    Αυξημένες νεφώσεις
    7°C 6.6°C / 6.6°C
    1 BF
    55%
  • Κατερίνη
    Αραιές νεφώσεις
    3°C 2.5°C / 3.9°C
    4 BF
    59%
  • Καστοριά
    Ελαφρές νεφώσεις
    -1°C -0.6°C / -0.6°C
    2 BF
    84%

ΖΩΡΖ ΜΠΑΤΑΪΓ. Θεωρία της θρησκείας. Μετάφραση: Χρήστος Η. Γεμελιάρης. Εκδόσεις Υψιλον, 2022. Σελ. 136.

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ενας αλληγορικός του καπιταλισμού

  • A-
  • A+
Πίσω από τα ερωτολογικά, θανατολογικά και καλλιτεχνικά επιφαινόμενα στα οποία τον οδηγούσε η κλίση του, ο Μπατάιγ δείχνει να έχει πλήρη επίγνωση της βαθύτερης καπιταλιστικής τάσης που αλληγορεί η θεωρία του.

Η φήμη του Ζωρζ Μπατάιγ σημείωσε αξιόλογη έξαρση τις πρώτες δύο δεκαετίες μετά τον θάνατό του, για να περιοριστεί σήμερα σε εκείνη τη ζώνη του ημίφωτος όπου βρίσκουμε συγγραφείς που, δικαίως ή αδίκως, υπήρξαν κάποτε «της μόδας» στα πνευματικά πράγματα – κάποτε, αλλά όχι πια, δηλαδή, σύμφωνα με τις σαρδόνιες προσταγές της μόδας, ποτέ ξανά (μέχρι αποδείξεως του εναντίου). Η ιστορία, ωστόσο, της πρόσληψης είναι συχνά διαφωτιστική για το ουσιώδες περιεχόμενο ενός έργου: εν προκειμένω, έχουμε έναν από τους αυθεντικότερους «ακραίους» στοχαστές που εγκωμιάστηκε από, και επηρέασε, σημαντικές διανοητικές κι αισθητικές πρωτοπορίες της εποχής των κινημάτων στη Δύση, τις δεκαετίες του ’60 και του ’70, για να υποκύψει κι αυτός, ειρωνικώς πώς, στην ιστορική μοίρα που θέλει «τον θάνατο του υποκειμένου όρο της αρμονίας του με το αντικείμενο», όπως συνοψίζει ο Μπατάιγ στην ημιτελή Θεωρία της θρησκείας (σελ. 122) τη βασική του διαφωνία με τον μεγάλο του δάσκαλο, τον Χέγκελ.

Αυτό που προσπαθεί να επεξεργαστεί με τα μέσα της εγελιανής διαλεκτικής η Θεωρία της θρησκείας είναι, αυστηρά μιλώντας, μη αναπαραστάσιμο: είναι η τάξη της «μυχιότητας», κατά Μπατάιγ, πριν και πέρα από την πρωταρχική εκπραγμάτιση που χωρίζει το εμμενές από το υπερβατικό, γεννώντας κατ’ αρχάς το θρησκευτικό φαινόμενο ως πρώτη αλλοτριωμένη μορφή ενότητας μετά τον ιδρυτικό διαχωρισμό, και στη συνέχεια τον Λόγο, την ηθική και τις θεσμικές ενσαρκώσεις τους. Ακούραστος ερευνητής της ανθρώπινης ζωής ως «εμπειρίας που πρέπει να οδηγηθεί όσο το δυνατόν μακρύτερα» (σελ. 108), ο Μπατάιγ αναζήτησε στον έρωτα, στον θάνατο και στην τέχνη τα πεδία εκπλήρωσης της ενδόμυχης βίας που καταλύει τη διαχωρισμένη ύπαρξη, υπερβαίνοντας την εγελιανού τύπου «ικανοποίηση» με το υπάρχον. Με τη θεωρία του για την «παρανάλωση» (consummation), την οποία βάσισε στις εθνολογικές μελέτες των Μος και Ιμπέρ, αλλά και στις έρευνες του Ντιμεζίλ, του Σιλβάν Λεβί και άλλων, θέλησε να αντιπαραθέσει στη βεμπεριανή «προτεσταντική ηθική», ως «πνεύμα» της παραγωγικής χρήσης του πλούτου και της καπιταλιστικής συσσώρευσης, μια πρακτική, ή διάθεση, ή λειτουργία (dispositif, θα το λέγαμε φουκοϊκά) που φαντάζει σε πρώτη ανάγνωση αντικαπιταλιστική καθότι αντιπαραγωγική, δεν ήταν όμως καθόλου τέτοια για τον εμπνευστή της, ο οποίος μοιάζει να συγκεφαλαιώνει εκ των προτέρων όλη την αμφισημία των post μαθητών του.

Πίσω από τα ερωτολογικά, θανατολογικά και καλλιτεχνικά επιφαινόμενα στα οποία τον οδηγούσε η κλίση του, ο Μπατάιγ δείχνει να έχει πλήρη επίγνωση της βαθύτερης καπιταλιστικής τάσης που αλληγορεί η θεωρία του, η οποία αφορά τη θρησκεία μόνο και μόνο επειδή ακόμα και μια «σκέψη εν κινήσει», όπως περιγράφει τη δική του (σελ. 15), πρέπει να έχει ένα στοιχειώδες αντικείμενο-πράγμα – ό,τι ακριβώς δεν είναι ο καπιταλισμός. Γράφει λοιπόν: «Αν θέλουμε να διαφυλάξουμε την κίνηση της οικονομίας, το ζητούμενο είναι να προσδιορίσουμε το σημείο όπου η πλεονάζουσα παραγωγή θα κυλήσει σαν ποτάμι προς τα έξω. Το ζητούμενο είναι η αέναη παρανάλωση –ή η καταστροφή– των παραγόμενων προϊόντων. Κάτι που θα μπορούσε κάλλιστα να γίνει δίχως την παραμικρή συνείδηση. Ωστόσο, τα αντικείμενα που όντως θα καταστραφούν δεν θα καταστρέψουν τους ίδιους τους ανθρώπους στον βαθμό που θα υπερισχύσει η διαυγής συνείδηση» (σελ. 102-103).

Αυτή η συνείδηση που απομένει μετά τον κοινό θάνατο αντικειμένου και υποκειμένου πρέπει να θεωρηθεί το μη αναπαραστάσιμο, το αληθινό πνεύμα του καπιταλισμού, όπως διέβλεψε ο Σουμπέτερ με το δόγμα του περί «δημιουργικής καταστροφής». Και είναι κρίμα που ο Μπατάιγ, πρώτος θεματοφύλακας της πνευματικής διαθήκης του Βάλτερ Μπένγιαμιν, δεν γνώρισε έγκαιρα τις σκέψεις του τελευταίου για τον καπιταλισμό ως θρησκεία: ως «λατρεία δίχως ανάπαυλα και δίχως έλεος», ένα «παράσιτο» του χριστιανισμού που απορρόφησε πλήρως τον ξενιστή του, μεταμορφώνοντάς τον σε μια απέραντη οικονομική μηχανή που αποικίζει τα πάντα, από τον περιβάλλοντα κόσμο έως το ψυχικό ασυνείδητο. Κάπως έτσι, το μέσα μετατρέπεται σε έξω και το θεωρητικό αντικείμενο διασώζεται μεν, αλλά μόνο εφόσον αναγνωριστεί στον καθρέφτη της θεωρίας ως το πιο καταστροφικό υποκείμενο που γνώρισε η ανθρώπινη ιστορία.

Ακολουθήστε μας στο Google news
Google News
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Τι είναι αυτό που το λένε αγάπη;
Η Ερσταβικ, χωρίς να σχολιάζει τους χαρακτήρες ή τα τεκταινόμενα, αφήνει τις εικόνες να επιδράσουν πάνω στον αναγνώστη: αυλές που έχουν φράξει από το χιόνι, άδεια λούνα παρκ, θορυβώδη μπαρ, σκοτεινά δάση,...
Τι είναι αυτό που το λένε αγάπη;
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
«Θα πάρω τη στράτα κι εγώ τη μεγάλη»
Η αφήγηση του Κοροβίνη, άρτια τεκμηριωμένη ως προς τα πραγματολογικά της στοιχεία, συγκλονίζει, όπως οι ελάχιστες ηχογραφήσεις του «Μπέμπη», ανθρώπου πονεμένου, οιονεί «καταραμένου», με τον πόνο να τον...
«Θα πάρω τη στράτα κι εγώ τη μεγάλη»
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ανάμεσα στο μηδέν και στο ιερό της ύπαρξης
Ο Φόσε εγκιβωτίζει αρμονικά την κάθε υποϊστορία που αναδύεται εντός της κεντρικής, αποτυπώνοντας τον τρόπο με τον οποίο αντιδρά ένα μυαλό ευάλωτο στα κεντρίσματα της μνήμης και τις παγίδες της λήθης.
Ανάμεσα στο μηδέν και στο ιερό της ύπαρξης
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Συμπαγές ποιητικό έργο
Με καβαφικά ερείσματα, όμως με προσαρμογή στον δικό του πιο αναλυτικό τρόπο, ο Καψάλης στοχάζεται και η αμεσότητα της βιωματικής ρίζας του στοχασμού του έχει ευθύ συγκινησιακό αντίκτυπο στον αναγνώστη.
Συμπαγές ποιητικό έργο
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Κωνσταντίνα
Και θα έκλεινες το διήγημα με την Κωνσταντίνα να παρακολουθεί τηλεόραση στο μπαλκόνι, να παρακολουθεί ατάραχη εικόνες από μέτωπα πολέμου, από δάση που καίγονται και θάλασσες που ματώνουν. Κατά μια έννοια, θα...
Κωνσταντίνα
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Οι εν λογοτεχνία σαλοί
Ο συγγραφέας φιλοτεχνεί τρόπον τινά εννέα πίνακες όπου αναπαριστά την προαιώνια μάχη του Καλού και του Κακού, αναμιγνύει το ρεαλιστικό στοιχείο με το μεταφυσικό, ελαφραίνει τον αναπόφευκτο διδακτισμό των μύθων...
Οι εν λογοτεχνία σαλοί

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας