Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Οι νευρικές απολήξεις μιας αφήγησης

«Τόση ομορφιά χάνεται χωρίς να αφήσει κανένα ίχνος πίσω της...» (σελ. 226)

ΚΑΛΛΙΟΠΗ ΑΣΑΡΓΙΩΤΑΚΗ

Οι νευρικές απολήξεις μιας αφήγησης

  • A-
  • A+

Ο όρος «δενδρίτες», στην επιστήμη της Βιολογίας, παραπέμπει στις επιμήκεις απολήξεις των νευρωνικών κυττάρων, μέσω των οποίων διασφαλίζεται η επικοινωνία τους και –κατά συνέπεια– η μετάδοση των σημάτων μεταξύ των διαφορετικών εγκεφαλικών κέντρων και του υπόλοιπου οργανισμού.

Η συγκεκριμένη λέξη αποτελεί όμως τόσο τον τίτλο του πρόσφατου μυθιστορήματος της Κάλλιας Παπαδάκη όσο και έναν οιονεί «οδηγό» πρόσληψης της αφήγησης, αν και εν προκειμένω η συγγραφέας φαίνεται να έχει κατά νου κυρίως μια άλλη χρήση της λέξης: την περιγραφή των μοναδικών σχηματισμών των διακλαδώσεων στους κρυστάλλους των νιφάδων του χιονιού, την οποία μάλιστα ο αναγνώστης δεν υποψιάζεται πριν από την τελευταία ουσιαστικά φράση του βιβλίου:

«[…] η Γκλάντις τρέχει να κλείσει το παράθυρο που έμεινε ανοιχτό και μπάζει, μα εκείνο δεν κλείνει, έχει πεισμώσει και δεν λέει να κλείσει, είναι παλιοί οι μεντεσέδες, οι βίδες και τα παξιμάδια έχουν λασκάρει, τα ξύλα έχουν κυρτώσει, κι έξω χιονίζει, χιονίζει τώρα και μέσα, χιονίζει πολύ, κι όσο κι αν προσπαθεί η Γκλάντις σε λίγο θα τους καλύψει όλους το χιόνι» (σελ. 225).

Η Παπαδάκη πρωτοεμφανίστηκε στη λογοτεχνία με τη συλλογή διηγημάτων «Ο ήχος του ακάλυπτου» (Πόλις, 2009) για την οποία και τιμήθηκε με το Βραβείο Πρωτοεμφανιζόμενου Συγγραφέα του περιοδικού «Διαβάζω». Στην πενταετία που διανύθηκε από το πρώτο εκείνο πεζογράφημα –στοιχεία του οποίου ανιχνεύονται ακόμα στη γραφή της Κάλλιας Παπαδάκη– ώς το τωρινό, η συγγραφέας επέλεξε να αλλάξει εμφανώς τη στόχευσή της, να δοκιμάσει κάτι καινούργιο.

Αφενός πέρασε από τη μικρή (διήγημα) στη μεγάλη φόρμα (μυθιστόρημα) και αφετέρου έστρεψε το βλέμμα από το εντός Ελλάδος μικροπεριβάλλον στην ευρύτερη ανθρωπογεωγραφία της. Ετσι, οι έξι διασταυρούμενες ιστορίες με επίκεντρο τον «ακάλυπτο» μιας αθηναϊκής πολυκατοικίας συναιρούνται στους «Δενδρίτες» σε μια σφιχτά δομημένη αφήγηση, η οποία στηρίζεται σε δύο ξεχωριστά νήματα εξιστόρισης.

Η Παπαδάκη μάς μεταφέρει πειστικά στο Κάμντεν του Νιου Τζέρσεϊ, στην ανατολική ακτή των ΗΠΑ. Με επίκεντρο το παρηκμασμένο εν έτει 1980 αυτό προάστιο –και με διαρκείς αναδρομές στις δεκαετίες γύρω από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο– ο αναγνώστης ακολουθεί τη ζωή του Μπέιζελ Καμπάνη, γιου Ελληνα μετανάστη, και το πώς αυτή αλλάζει απροειδοποίητα, καθώς η ορφανή δωδεκάχρονη Μίνι εισβάλλει στη ζωή της οικογένειάς του και η οικονομική κατάρρευση του, άλλοτε κραταιού, Κάμντεν τούς περικυκλώνει.

Παράλληλα παρακολουθεί τη ζωή του πατέρα του Μπέιζελ, του Αντώνη Καμπάνη, ο οποίος κυνηγά (και εν μέρει κατακτά) το «αμερικάνικο όνειρο», καθώς το Μεγάλο Κραχ του ’29 και η εμπλοκή της Αμερικής στον Β΄ Π.Π. λειτούργησαν ως αναπάντεχος μοχλός ανάπτυξης της περιοχής. Τα δύο αυτά νήματα θα συναντήθουν πετυχημένα προς το τέλος του βιβλίου, υπενθυμίζοντάς μας με τον τρόπο αυτό τόσο τη σπειροειδή εξέλιξη της παγκόσμιας ιστορίας όσο και τον δεσμό των ανθρώπων που τους συνδέει η γραμμή του αίματος, της κοινής (γεωγραφικής και γενετικής) καταγωγής.

Στο σύνολό του το μυθιστόρημα της Παπαδάκη εξελίσεται με βάση τρεις, κυρίως, προγραμματικές συνθήκες. Πρώτη, η εναλλαγή μεταξύ των δύο αφηγηματικών νημάτων καθώς περνάμε από το ένα κεφάλαιο στο επόμενο (και μέχρι αυτά να συναντηθούν), η οποία κρατά σε εγρήγορση τον αναγνώστη.

Δεύτερη, η επιλογή του μακροπερίοδου λόγου, όπου –με ελάχιστες εξαιρέσεις– κάθε παράγραφος αποτελείται από σειρά προτάσεων χωριζόμενων με κόμμα. Η αφήγηση δεν προσιδιάζει στο ασθματικό παραλήρρημα του Κρασναχορκάι στο «Πόλεμος και πόλεμος», ούτε στην πληθωρικότητα του Μάρκες στο «Φθινόπωρο του πατριάρχη», καθώς, βασιζόμενη σε μια στρωτή, λιτή αφηγηματική γλώσσα, ο ρυθμός της συχνά συγκρούεται με τη δομική αυτή επιλογή από τη συγγραφέα.

Τέλος, η χρήση της κοινωνικοοικονομικής συγκυρίας στο Κάμντεν από το Κραχ ώς τη δεκαετία του 1980 ως (καθόλου παραμορφωτικό) καθρέφτισμα της τρέχουσας ελληνικής πραγματικότητας. Ακόμα κι αν κανείς υποθέσει πως αυτό δεν αποτελούσε εκ προοιμίου πρόθεση της Παπαδάκη, θα ήταν αδύνατον ο σημερινός αναγνώστης να μη χτίσει αυτή τη νοητή γέφυρα με τον νου του.

Τα κεφάλαια του βιβλίου, αναπτυσσόμενα υπό τη σκέπη στίχων των Ουόλτ Ουίτμαν και Νίκολας Βιρτζίλιο, οι οποίοι έζησαν στο Κάμντεν κατά τα χρόνια της οικονομικής παρακμής, χτίζουν για τον αναγνώστη έναν ολόκληρο θίασο ανάγλυφων χαρακτήρων που βασανίζονται, εκούσια ή ακούσια, από την περιρρέουσα σκοτεινιά.

Η μελαγχολία μοιάζει να είναι η δύναμη που ωριμάζει τους ήρωες της Παπαδάκη, η κοινωνική και οικονομική ασφυξία τούς καθορίζει και –με τον τρόπο που οι δενδρίτες των νευρώνων προσλαμβάνουν τα σήματα της κυτταρικής τους γειτονιάς– αντιδρούν και καθηλώνονται. Ομοίως, όμως, καθένας τους αφήνει –όπως οι μοναδικοί δενδρίτες μιας χιονονιφάδας– το ιδιάζον στίγμα του στην αναμέτρηση με τη ροή της Ιστορίας.

 

 

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Κολάζ και μοντάζ τεκμηρίων στη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία
​Μέχρι το 2010, όταν ολοκλήρωσα τη διατριβή μου για το θέμα, η λογοτεχνία τεκμηρίων είχε ήδη κάνει αισθητή την παρουσία της με πολλούς συγγραφείς να είχαν γράψει πεζογραφήματα στηριγμένα σε εξωλογοτεχνικά...
Κολάζ και μοντάζ τεκμηρίων στη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Βάζοντάς τα με τον εαυτό
Ο Φίλιπ Ροθ γεννήθηκε στο Νιούαρκ του Νιου Τζέρσεϊ τον Μάρτιο του 1933, ο μικρότερος από τους δυο γιους μιας οικογένειας Αμερικανοεβραίων που είχε μεταναστεύσει στις ΗΠΑ κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα. Σε...
Βάζοντάς τα με τον εαυτό
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ο Τ.Κ. Παπατσώνης και η κριτική της νεοελληνικής λογοτεχνίας
Η επισήμανση μελετητών και κριτικών ότι ο Τάκης Παπατσώνης δεν έδωσε κριτική προσοχή στα νεοελληνικά γράμματα, ενώ, αντιθέτως, επέμεινε, με την ευχέρεια που του παρείχε η ευρυμάθειά του αλλά και η άριστη...
Ο Τ.Κ. Παπατσώνης και η κριτική της νεοελληνικής λογοτεχνίας
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η άμυνα των ιδεών
Ξαναπιάνοντας το νήμα του προηγούμενου Σαββάτου -όταν σας παρουσιάσαμε τα σημαντικότερα βιβλία φιλοσοφίας και ξένης λογοτεχνίας του 2017- σήμερα συνεχίζουμε με τους τίτλους που ξεχωρίζουν. Εδώ οι ιδέες από τον...
Η άμυνα των ιδεών
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Στις βιβλιοθήκες του κόσμου
Βιβλία που κέντρισαν τον ειδικό ή τον απλό αναγνώστη, βιβλία που διανοίγονται σ’ ένα ευρύ φάσμα ιδεών, έκφρασης, αλλά και συνομιλίας, υπέρβασης ή ρήξης με άλλα βιβλία, βιβλία νεότερων ή παλαιότερων συγγραφέων,...
Στις βιβλιοθήκες του κόσμου
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Είναι πολλά τα μάτια της φαντασίας
Ο Γιώργος Σκαμπαρδώνης είναι καλός μπάρμαν. Παίρνει τα υλικά και τα βάζει σε πολύχρωμα σέικερ λογοτεχνικής ώσμωσης. Η διογκούσα φαντασία μετασχηματίζει λ.χ. τις μικρές αθερίνες σε τεράστια κήτη, αντιστρέφοντας...
Είναι πολλά τα μάτια της φαντασίας

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας