• Αθήνα
    Αίθριος καιρός
    15°C 14.0°C / 15.3°C
    3 BF
    43%
  • Θεσσαλονίκη
    Αίθριος καιρός
    12°C 9.6°C / 14.4°C
    2 BF
    40%
  • Πάτρα
    Αίθριος καιρός
    12°C 12.1°C / 14.3°C
    2 BF
    68%
  • Ιωάννινα
    Ελαφρές νεφώσεις
    11°C 7.9°C / 11.1°C
    1 BF
    39%
  • Αλεξανδρούπολη
    Ελαφρές νεφώσεις
    12°C 11.9°C / 11.9°C
    4 BF
    54%
  • Βέροια
    Αίθριος καιρός
    12°C 9.6°C / 12.0°C
    1 BF
    47%
  • Κοζάνη
    Αίθριος καιρός
    8°C 8.4°C / 8.4°C
    2 BF
    31%
  • Αγρίνιο
    Αίθριος καιρός
    13°C 12.9°C / 12.9°C
    2 BF
    55%
  • Ηράκλειο
    Ελαφρές νεφώσεις
    15°C 14.3°C / 15.8°C
    4 BF
    57%
  • Μυτιλήνη
    Σποραδικές νεφώσεις
    12°C 11.8°C / 11.9°C
    3 BF
    54%
  • Ερμούπολη
    Ελαφρές νεφώσεις
    14°C 13.8°C / 14.4°C
    4 BF
    45%
  • Σκόπελος
    Αίθριος καιρός
    12°C 12.3°C / 12.3°C
    3 BF
    50%
  • Κεφαλονιά
    Σποραδικές νεφώσεις
    15°C 14.9°C / 14.9°C
    3 BF
    55%
  • Λάρισα
    Ελαφρές νεφώσεις
    12°C 11.2°C / 11.9°C
    2 BF
    43%
  • Λαμία
    Αίθριος καιρός
    11°C 10.6°C / 14.5°C
    1 BF
    64%
  • Ρόδος
    Αίθριος καιρός
    13°C 12.8°C / 12.8°C
    4 BF
    38%
  • Χαλκίδα
    Αίθριος καιρός
    15°C 14.3°C / 15.5°C
    2 BF
    24%
  • Καβάλα
    Αίθριος καιρός
    12°C 11.3°C / 11.6°C
    4 BF
    54%
  • Κατερίνη
    Αίθριος καιρός
    10°C 9.7°C / 12.8°C
    2 BF
    48%
  • Καστοριά
    Αίθριος καιρός
    11°C 10.5°C / 10.5°C
    3 BF
    48%

ΠΑΡΑΣΚΕΥΑΣ ΜΑΤΑΛΑΣ. Κοσμοπολίτες εθνικιστές. Ο Μωρίς Μπαρρές και οι ανά τον κόσμο «μαθητές» του. Σελ. 416. Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2021

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Η διεθνής των εγωτιστών

  • A-
  • A+
Υπό το πρίσμα ενός ψυχαναλυτικά εννοούμενου εγωτισμού, ιδεολογικές διαφορές και δίπολα που φαντάζουν απόλυτα γίνονται πορώδη και, αίφνης, εντελώς προσωρινά, ικανά να μεταβαίνουν στο αντίθετό τους μέσα σε ελάχιστο χρονικό διάστημα.

Το φροϋδικό αξίωμα του Αντόρνο, ότι δεν πρέπει να πιστεύουμε όσα λένε οι άνθρωποι για τον εαυτό τους αν θέλουμε να τους καταλάβουμε, θα μπορούσε να ισχύει ως χρυσός κανόνας της καλής ιστοριογραφίας, ο οποίος βρίσκει ιδανική εφαρμογή στο βιβλίο του Παρασκευά Ματάλα για τον Μορίς Μπαρές, τον πατέρα του εθνικισμού επί Γ’ Γαλλικής Δημοκρατίας, και τους μαθητές του ανά την υφήλιο, με τον δηλωτικό τίτλο Κοσμοπολίτες εθνικιστές.

Ο Ματάλας αναλαμβάνει να διαψεύσει με τον πιο διεξοδικό τρόπο την αξίωση των εθνικιστών των αρχών του 20ού αιώνα να συγκροτήσουν μια ιδεολογία βγαλμένη, υποτίθεται, από την άμεση επαφή της ατομικής «ψυχής» με το συλλογικό «έδαφος», τους «νεκρούς», το «αίμα» και τη «φυλή», δείχνοντας, με επίκεντρο την πνευματική και πολιτική διαδρομή του Μπαρές, πώς μια αναπάντεχη πληθώρα «εθνικών» διανοουμένων σε όλη την Ευρώπη, τη Λατινική Αμερική, ακόμα και την Εγγύς Ανατολή, βασίστηκαν στην πεπατημένη του για να διατυπώσουν προγράμματα ιδεών, κάποτε μάλιστα και (ισχυρών) κομμάτων, που προβλήθηκαν ως γεννήματα μιας αμιγούς, αυτοφυούς και αείποτε ανεπηρέαστης από εξωγενείς επιρροές εθνικής κουλτούρας.

Ωστόσο, γι’ αυτόν τον «εθνικισμό των εθνικιστών», προϊόν μεγαλοαστών συγγραφέων με υψηλές λογοτεχνικές φιλοδοξίες, που σφράγισε την περίοδο πριν από τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο και αποτέλεσε κρίσιμη διανοητική μαγιά για τους γεννώμενους ευρωπαϊκούς και παγκόσμιους φασισμούς, η αγωνία να κρυφτούν οι αλλότριες επιδράσεις είναι μόνο μία από τις δεσπόζουσες μέριμνες. Μια άλλη, ενίοτε αντίθετη της προηγούμενης, είναι η επιμονή στον κατασκευασμένο («κονστρουκτιβιστικό», γράφει με πολύ διακριτική και άλλο τόσο αποκαλυπτική ειρωνεία ο Ματάλας) χαρακτήρα του έθνους, η αναγωγή του τελευταίου σε μια εθνική αφήγηση που έχει ως βασική προϋπόθεση την ανάδειξη του ίδιου του εθνικού αφηγητή σε ηγετική μορφή.

Θα αδικούσαμε το συναρπαστικό οδοιπορικό που πραγματοποιεί το βιβλίο σε όλο τον κόσμο αν υπερτονίζαμε τις πολύ πιο οικείες μας ελληνικές περιπτώσεις μαθητών του Μπαρές, είναι όμως δύσκολο να μη σταθεί κανείς στις αντιφατικές φυσιογνωμίες του Ιωνα Δραγούμη, του Καζαντζάκη, του Μυριβήλη και πολλών άλλων, των οποίων σταθερή λαχτάρα μέσα σε όλες τις πνευματικές και πολιτικές μεταστροφές τους –από τον ελευθεριακό σοσιαλισμό (του ύστερου Δραγούμη) μέχρι τον ούτε καν συγκαλυμμένο φασισμό και (φιλο)ναζισμό (του Καζαντζάκη, για παράδειγμα, τα χρόνια πριν από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο)– είναι η επιβεβαίωση του Εγώ τους, μιας παρωδίας νιτσεϊκού Υπεράνθρωπου που, συχνά-πυκνά, ομολογεί ότι έθνος θα πει απλώς ηγέτης, και ουδείς εθνικότερος και ηγετικότερος του ίδιου του λογοτεχνικού και πνευματικού ταγού.

Αυτός ο εγωτισμός του λόγιου εθνικισμού μπορεί βέβαια να ενταχθεί σε μια πολιτική ψυχολογία των διανοουμένων, αλλά θα ήταν πιο γόνιμο να ιδωθεί στο πλαίσιο μιας θεωρίας της ιδεολογίας, ως κεντρική συνιστώσα της, την οποία συχνά παραγνωρίζουν αναλύσεις υπέρμετρα προσηλωμένες στο πρόδηλο περιεχόμενο του ιδεολογικού λόγου. Υπό το πρίσμα ενός ψυχαναλυτικά εννοούμενου εγωτισμού, ιδεολογικές διαφορές και δίπολα που φαντάζουν απόλυτα γίνονται πορώδη και, αίφνης, εντελώς προσωρινά, ικανά να μεταβαίνουν στο αντίθετό τους μέσα σε ελάχιστο χρονικό διάστημα.

Οι «κοσμοπολίτες εθνικιστές» του βιβλίου είναι όλοι τους ζωντανά παραδείγματα αυτής της φαινομενικά παράδοξης κατάστασης, που δεν είναι, όπως είπαμε, μόνο «ψυχοσύνθεση» αλλά επίσης –αν όχι προπάντων– βαθιά ιδεολογική δομή, και της οποίας οι φιλοσοφικές απαρχές θα μπορούσαν να αναζητηθούν (το παραδεχόταν με μισή καρδιά και ο ίδιος ο Μπαρές) ήδη στον Φίχτε, όπου «η λατρεία του δικού μας έθνους συνδεόταν με έναν φιλοσοφικό υποκειμενισμό» (σελ. 371).

Ετσι, ανεπαίσθητα σχεδόν, το έθνος χωνεύεται στον εθνικισμό, η θεωρία του πρώτου παύει να έχει στ’ αλήθεια αντικείμενο και γίνεται αυτοαναφορική, μετουσιώνοντας τον αρχικό αισθητισμό των εκπροσώπων της στην περίφημη αισθητικοποίηση της πολιτικής (και, κυρίως, του πολέμου) που απέδωσε ο Βάλτερ Μπένγιαμιν στον φασισμό. Σήμερα, φυσικά, έχουν παρέλθει οι εποχές που ένας Μαρινέτι ή ένας Καζαντζάκης μπορούσαν να παραληρούν με εθνοπρεπή ενθουσιασμό στο θέαμα της φασιστικής βαρβαρότητας· αξίζει όμως τον κόπο να αναρωτηθούμε αν οι απόγονοί τους που συντηρούν με ομοιοπαθή φανατισμό το ολοένα φρικτότερο θέαμα του τελευταίου πολέμου κάνουν τίποτα διαφορετικό.

Ακολουθήστε μας στο Google news
Google News
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Τι είναι αυτό που το λένε αγάπη;
Η Ερσταβικ, χωρίς να σχολιάζει τους χαρακτήρες ή τα τεκταινόμενα, αφήνει τις εικόνες να επιδράσουν πάνω στον αναγνώστη: αυλές που έχουν φράξει από το χιόνι, άδεια λούνα παρκ, θορυβώδη μπαρ, σκοτεινά δάση,...
Τι είναι αυτό που το λένε αγάπη;
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
«Θα πάρω τη στράτα κι εγώ τη μεγάλη»
Η αφήγηση του Κοροβίνη, άρτια τεκμηριωμένη ως προς τα πραγματολογικά της στοιχεία, συγκλονίζει, όπως οι ελάχιστες ηχογραφήσεις του «Μπέμπη», ανθρώπου πονεμένου, οιονεί «καταραμένου», με τον πόνο να τον...
«Θα πάρω τη στράτα κι εγώ τη μεγάλη»
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ανάμεσα στο μηδέν και στο ιερό της ύπαρξης
Ο Φόσε εγκιβωτίζει αρμονικά την κάθε υποϊστορία που αναδύεται εντός της κεντρικής, αποτυπώνοντας τον τρόπο με τον οποίο αντιδρά ένα μυαλό ευάλωτο στα κεντρίσματα της μνήμης και τις παγίδες της λήθης.
Ανάμεσα στο μηδέν και στο ιερό της ύπαρξης
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Συμπαγές ποιητικό έργο
Με καβαφικά ερείσματα, όμως με προσαρμογή στον δικό του πιο αναλυτικό τρόπο, ο Καψάλης στοχάζεται και η αμεσότητα της βιωματικής ρίζας του στοχασμού του έχει ευθύ συγκινησιακό αντίκτυπο στον αναγνώστη.
Συμπαγές ποιητικό έργο
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ενας αλληγορικός του καπιταλισμού
Πίσω από τα ερωτολογικά, θανατολογικά και καλλιτεχνικά επιφαινόμενα στα οποία τον οδηγούσε η κλίση του, ο Μπατάιγ δείχνει να έχει πλήρη επίγνωση της βαθύτερης καπιταλιστικής τάσης που αλληγορεί η θεωρία...
Ενας αλληγορικός του καπιταλισμού
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Κωνσταντίνα
Και θα έκλεινες το διήγημα με την Κωνσταντίνα να παρακολουθεί τηλεόραση στο μπαλκόνι, να παρακολουθεί ατάραχη εικόνες από μέτωπα πολέμου, από δάση που καίγονται και θάλασσες που ματώνουν. Κατά μια έννοια, θα...
Κωνσταντίνα

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας