Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Η πρόζα του εαυτού και του κόσμου

Ο Thomas Bernhard βρήκε καταφύγιο στη γραφή, μέσα από ένα βαθύ και οξύ εργαλείο αυτοπαρατήρησης του εαυτού του αλλά και του κόσμου

Η πρόζα του εαυτού και του κόσμου

  • A-
  • A+

«Φοβόμουν το άδειο σπίτι και τα κρύα άδεια δωμάτια. [...] και μόνο για να μην πεθάνω από τον τρόμο μου, [...] στρώθηκα κάτω κι έγραψα αυτές τις λίγες σελίδες...» (σ. 36)

Υπάρχει ένας κοινός λογοτεχνικός τόπος: οι συγγραφείς με κάθε νέο βιβλίο ξαναγράφουν το ίδιο βιβλίο, ανακεφαλαιώνουν, εμπλουτίζουν και προωθούν παλαιότερους δομικούς τους δαίμονες ή εκφραστικούς τους τρόπους. Η περίπτωση του Thomas Bernhard (1931-1989) ταυτόχρονα επικυρώνει και ακυρώνει αυτήν την παραδοχή. Οπως μας εξομολογείται ο ίδιος, μέσω μιας αναφοράς του Βασίλη Τσαλή στο επίμετρο του βιβλίου (ο οποίος Β.Τσ. είναι υπεύθυνος και της ρέουσας μετάφρασης των διηγημάτων της συλλογής), «[τ]ο θέμα μου είναι ο θάνατος, επειδή η ζωή είναι το θέμα μου. Είμαστε όλοι πλάσματα της αγωνίας» (σ. 111).

Αυτή η παραδοχή του Αυστριακού συγγραφέα, σε συνδυασμό με τα κρίσιμα στοιχεία της βιογραφίας του -όπως το ότι ήταν νόθο παιδί που δεν γνώρισε πατέρα και ότι, από πολύ νεαρή ηλικία, βασανιζόταν από αναπνευστικά προβλήματα- συνθέτει το υπόβαθρο της πρόζας του. Και η πρόζα του Thomas Bernhard έχει υπάρξει μία από τις σημαντικότερες επιρροές της κεντροευρωπαϊκής (και όχι μόνο) λογοτεχνίας, τόσο σε ό,τι αφορά τη δομή του λόγου όσο και τη γωνία θέασης της πραγματικότητας.

Οι ήρωες του Bernhard δεν φέρουν λογοτεχνικές εκζητήσεις ή υπερβολές. Είναι καθημερινοί άνθρωποι, ετερόκλητοι, όχι περισσότερο ή λιγότερο εσωστρεφείς από τον καθένα μας. Ομως τους συνδέει η ίδια διαταραχή, η διαταραχή που βασάνιζε και τον δημιουργό τους: η εμμονική ανάγκη να κατανοήσουν την ύπαρξή τους εντός των εύθραυστων ορίων της θνητότητας (ή, ίσως, ακριβώς εξαιτίας των εύθραυστων ορίων της θνητότητας).

Τα επτά διηγήματα της ανά χείρας συλλογής αναπτύσσονται γύρω από έναν δάσκαλο ο οποίος βασανίζεται από αϋπνίες (στο διήγημα «Δυο παιδαγωγοί») εξαιτίας της ανάγκης να αποδεχτούν οι γύρω του τον ιδιάζοντα τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεται την πραγματικότητα· από τον αδελφό ενός γνωστού γενετιστή (στο διήγημα «Η τραγιάσκα») του οποίου η εύθραυστη υγεία λειτουργεί ως αφετηρία αναψηλάφησης του κοινωνικού μικροπεριβάλλοντός του· από έναν φοιτητή Ιατρικής που αυτοεγκλωβίζεται στη συγγραφή μιας μελέτης περί θεάτρου, ενώ το απεχθάνεται (στο διήγημα «Είναι τραγωδία; Είναι κωμωδία;»)· από την ασφυκτική καθημερινότητα ενός εργάτη (στο διήγημα «Γιάουρεκ»)· από την περσόνα του ανάπηρου γιου ενός εμπόρου (στο «Εγκλημα του γιου ενός εμπόρου από το Ινσμπρουκ»), ο οποίος κατευθύνει τον εαυτό του στον γκρεμό· από έναν υλοτόμο (στο «Ακόλουθος στη γαλλική πρεσβεία») κι έναν πρώην κατάδικο (στο «Ο μαραγκός») οι οποίοι, μουδιασμένοι μπροστά στις αναπάντεχες στροφές της καθημερινότητας, αδυνατούν να ισορροπήσουν μεταξύ αφήγησης και βιώματος.

Οσο κι αν είναι δύσκολο να διαχωρίσεις την ασθματική αφηγηματική ανάσα τού Bernhard από την ανατομία της ανθρώπινης κατάστασης που επιχειρεί, θα ήταν λάθος να μην επισημανθεί πως ο σχεδόν παραληρηματικός λόγος των ηρώων του -εν πολλοίς μονόλογος- αποτέλεσε ριζοσπαστική αφηγηματική συνθήκη όταν εμφανίστηκε στο μεταπολεμικό στερέωμα της γερμανόφωνης λογοτεχνίας, για να καταλήξει στις μέρες μας ως ιδιάζων, στιβαρός, σχεδόν εμβληματικός αφηγηματικός τρόπος.

Αλλωστε κάθε διήγημα της «Πρόζας» εμπεριέχει και κάτι από τους «Φτηνοφαγάδες» (Νησίδες, 1998), τη «Διόρθωση» (Εξάντας, 1998) ή τον «Ανιψιό του Βιντγκενστάιν» (Εστία, 1989), σκιαγραφώντας τόσο την επικύρωση του κλισέ που παρουσιάστηκε πιο πάνω (μέσα από τις θεματικές κι εκφραστικές εμμονές του) όσο και την ακύρωσή του (μέσα από τις πολλαπλές προσεγγίσεις της ανθρώπινης αγωνίας, των διαπροσωπικών σχέσεων και της μοναξιάς).

Ο Thomas Bernhard βρήκε καταφύγιο στη γραφή, μέσα από ένα βαθύ και οξύ εργαλείο αυτοπαρατήρησης του εαυτού του αλλά και του κόσμου. Με τα δικά του λόγια (ξανά από το κατατοπιστικότατο επίμετρο του μεταφραστή): «Η τέχνη συνολικά δεν είναι, ναι, τίποτε άλλο παρά μια τέχνη επιβίωσης, το γεγονός αυτό δεν επιτρέπεται να το παραβλέψουμε, η τέχνη είναι η απόπειρα που κάνει συνέχεια, με τρόπο συγκινητικό, η διάνοια να τα βγάλει πέρα με αυτό τον κόσμο και τις αντιξοότητές του, πράγμα που, όπως ξέρουμε, είναι δυνατό μόνο αν χρησιμοποιήσουμε ψέμμα και ψευδολογία, υποκρισία και αυτοεξαπάτηση» (σ. 119).

Και μέσα από τα λόγια του αυτά αποκαλύπτεται (και) ο τρόπος με τον οποίο αντιμετώπιζε, φιλοσοφικά αλλά και με επιφύλαξη, το «καταφύγιο» των λέξεών του.

 

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Πικρή σάτιρα της μνήμης της ύπαρξης
Οκτώ συλλογές διηγημάτων έχει στο ενεργητικό του ο Δημήτρης Πετσετίδης: Δώδεκα στο δίφραγκο (1986), Το παιχνίδι (1991), Επίλογος στα χιόνια (1993), Ο Σαμπατές ζει (1998), Σε ξένο γήπεδο (2003), Λυσσασμένες...
Πικρή σάτιρα της μνήμης της ύπαρξης
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Βίος ανεόρταστος μακρά οδός απανδόκευτος
Αποχαιρετούμε το 2016 μ’ ένα τρυφερό, νοσταλγικό, εξομολογητικό, σχεδόν αυτοβιογραφικό διήγημα του ποιητή Μιχάλη Γκανά, που έγραψε ειδικά για τους αναγνώστες του Ανοιχτού Βιβλίου: «Μακάρι να μη ζούσα στην...
Βίος ανεόρταστος μακρά οδός απανδόκευτος
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Στον βυθό της επιθυμίας
Ο 43χρονος, σήμερα, Χόρχε Γκαλάν γεννήθηκε στην πρωτεύουσα του Ελ Σαλαβαδόρ, Σαν Σαλβαδόρ, και έχει τιμηθεί με το Εθνικό Βραβείο Διηγήματος, αλλά και με διεθνείς διακρίσεις, είναι συγγραφέας δέκα συνολικά...
Στον βυθό της επιθυμίας
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
H πιο καλή Πρωτοχρονιά
Αποχαιρετούμε το 2015 με ένα αμφίθυμο διήγημα του Αλέξη Πανσέληνου, που έγραψε ειδικά για τους αναγνώστες του Ανοιχτού Βιβλίου. Μια χαμηλόφωνη, συγκινητική ιστορία, που μας μεταφέρει στην Αθήνα των αρχών της...
H πιο καλή Πρωτοχρονιά
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ο γιος των πουριτανών στην Ιταλία
Ο Ναθάνιελ Χόθορν, γεννήθηκε το 1804 στο Σάλεμ της Μασαχουσέτης σε πουριτανική οικογένεια. Οι πουριτανοί είναι προτεστάντες που ακολουθούν όμως τη διδασκαλία του μαθητή του Μαρτίνου Λούθηρου (1483-1546),...
Ο γιος των πουριτανών στην Ιταλία
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η συνέπεια του ελληνικού Εμφυλίου
Ο Δημήτρης Πετσετίδης είναι ένας από τους συνεπέστερους διηγηματογράφους της νεοελληνικής λογοτεχνίας. Μαθηματικός και σκιτσογράφος, παθιασμένος σκακιστής, έχει διαμορφώσει ένα ύφος προσωπικό και...
Η συνέπεια του ελληνικού Εμφυλίου

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας