• Αθήνα
    Αίθριος καιρός
    29°C 26.8°C / 30.2°C
    3 BF
    34%
  • Θεσσαλονίκη
    Ελαφρές νεφώσεις
    27°C 25.7°C / 28.6°C
    2 BF
    66%
  • Πάτρα
    Ελαφρές νεφώσεις
    30°C 29.0°C / 30.5°C
    2 BF
    44%
  • Ιωάννινα
    Σποραδικές νεφώσεις
    24°C 19.2°C / 23.9°C
    1 BF
    50%
  • Αλεξανδρούπολη
    Ελαφρές νεφώσεις
    27°C 26.9°C / 26.9°C
    2 BF
    61%
  • Βέροια
    Αυξημένες νεφώσεις
    25°C 21.0°C / 25.5°C
    3 BF
    61%
  • Κοζάνη
    Αυξημένες νεφώσεις
    17°C 17.4°C / 21.2°C
    1 BF
    88%
  • Αγρίνιο
    Αυξημένες νεφώσεις
    26°C 26.5°C / 26.5°C
    2 BF
    56%
  • Ηράκλειο
    Αίθριος καιρός
    26°C 25.8°C / 27.7°C
    4 BF
    57%
  • Μυτιλήνη
    Αίθριος καιρός
    27°C 26.2°C / 26.9°C
    3 BF
    65%
  • Ερμούπολη
    Αίθριος καιρός
    28°C 25.8°C / 28.4°C
    3 BF
    42%
  • Σκόπελος
    Ελαφρές νεφώσεις
    27°C 26.7°C / 26.8°C
    1 BF
    57%
  • Κεφαλονιά
    Ελαφρές νεφώσεις
    29°C 28.9°C / 28.9°C
    2 BF
    58%
  • Λάρισα
    Ελαφρές νεφώσεις
    24°C 23.9°C / 25.1°C
    2 BF
    60%
  • Λαμία
    Σποραδικές νεφώσεις
    27°C 25.1°C / 27.8°C
    3 BF
    56%
  • Ρόδος
    Ελαφρές νεφώσεις
    29°C 28.8°C / 28.8°C
    2 BF
    48%
  • Χαλκίδα
    Αίθριος καιρός
    28°C 27.3°C / 30.4°C
    2 BF
    31%
  • Καβάλα
    Σποραδικές νεφώσεις
    27°C 24.3°C / 27.1°C
    3 BF
    64%
  • Κατερίνη
    Αυξημένες νεφώσεις
    26°C 25.5°C / 28.7°C
    2 BF
    66%
  • Καστοριά
    Αυξημένες νεφώσεις
    18°C 18.0°C / 18.0°C
    1 BF
    82%

Ο Νίκος Μπακόλας και ο Ανδρέας Φραγκιάς

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Το «ανιστόρητο» τραύμα

  • A-
  • A+
Η λογοτεχνία συνέβαλε στη συγκρότηση της προσφυγικής μνήμης, η οποία, μέσα από δολιχοδρομήσεις, ρήξεις και ασυνέχειες, έμελλε να εγγραφεί ανεξίτηλα στην εθνική μνήμη.

Η πορεία μεταμόρφωσης του 1922 στον κατ’ εξοχήν τόπο μνήμης για τους Ελληνες ήταν γεμάτη υπερβολές ή αποσιωπήσεις, διαστρεβλώσεις και τυφλά σημεία. Ταλάνισε την πολιτική, ακολούθησε τις διακυμάνσεις των ελληνοτουρκικών σχέσεων και οξύνθηκε αντανακλαστικά μετά το 1989. Κι όμως, ο «ανιστόρητος θρήνος» έπρεπε να ιστορηθεί για να κατανοηθεί, και η πεζογραφία εντόπισε πρώτη ρωγμές στην εθνική αφήγηση, αναγνώρισε στερεότυπα, έστερξε να διαβάσει προσεκτικά τον «μύθο» του άλλου (Τούρκος) και επινόησε διαδικασίες ενσωμάτωσης του «ξένου» (πρόσφυγας) σε μια συνεκτική εθνική προοπτική. Απέναντι στη «λογοκρισία» της επίσημης Ιστορίας, απέναντι στη σοβινιστική υπερπληθώρα στερεοτυπικού λόγου και παρά τις «κρυφές» λογοτεχνικές αναθεωρήσεις (Στρατής Δούκας, Ηλίας Βενέζης), η δημιουργική πεζογραφία στάθηκε βασικός διαμεσολαβητής, ίσως μάλιστα ο πιο ακριβοδίκαιος, για την κατανόηση του τραύματος και τον εθνικό αναστοχασμό.

Το 1922 αποτέλεσε μια μαύρη τρύπα που λειτούργησε υπόγεια σε πολλά κείμενα. Ο τριακονταετής πόλεμος του Αλέξανδρου Κοτζιά αρχίζει ουσιαστικά στη Μικρασία, καθώς ο συνεργάτης των Γερμανών Μηνάς Παπαθανάσης της Πολιορκίας (Κέδρος, 1953) από εκεί –πριν από το Κονγκό (!)– ξεκινά δεκαεφτάχρονος λοχίας την πολύπλευρη δραστηριότητά του. Εκεί ανατρέχει νοσταλγικά («Θυμήθηκε τη μεγάλη εκστρατεία με τους συντρόφους του. Μαζί με το λιγοστό ψωμί και τα βόλια μοίραζαν και την καρδιά τους») στον πρωταγωνιστικό του ρόλο του σε αδιανόητες θηριωδίες («μαντράκωσε τους τουρκαλάδες στο τζαμί»).

Το κακό πηγάζει από τη Μικρασία και στον Κήπο των Πριγκίπων (1966) του Νίκου Μπακόλα, ο οποίος, σε μια περίεργη αναλογία, μετέφερε τον μύθο των Ατρειδών στα χρόνια της Μικρασιατικής Καταστροφής, για να διερευνήσει την ιστορία της εκφυλισμένης «οικογένειας» Ιατρίδη μεταξύ 1918-1935. Ισως ακόμα και το ότι ο Τζον Αυλακιώτης του Γιάννη Μαρή (Η εξαφάνιση του Τζων Αυλακιώτη, 1976, Αγρα 2021) αρχίζει τη δραστηριότητά του στη Σμύρνη ηχεί ως μακρινή ανάμνηση του πολυμήχανου Δημητρίου που έδρασε στα Βαλκάνια του Μεσοπολέμου (Ερικ Αμπλερ, Η Μάσκα του Δημητρίου, 1939).

Σίγουρα, όμως, εκεί έχουν την αφετηρία τους οι ασφυκτικές ιστορίες εγκλεισμού [από το Ανθρωποι και σπίτια (Κέδρος, 1955) του Αντρέα Φραγκιά μέχρι τη θεατρική Αυλή των θαυμάτων (1957) του Ιάκωβου Καμπανέλλη] που αποτυπώνουν το αδιέξοδο της ελληνικής κοινωνίας του Μεταπολέμου.

Καθόλου τυχαία μπήκαμε στον δυστοπικά ανατέλλοντα αιώνα μας με μια σχεδόν «ωμή» αντιηρωική έμφαση στη φρίκη του πολέμου. Από το Συναξάρι του Ανδρέα Κορδοπάτη Βιβλίο Δεύτερο Βαλκανικοί-’22 (Εστία, 2000) του Θανάση Βαλτινού και την «αισχρή διαγωγή» μας στα κατεχόμενα εδάφη, μέχρι και το σχεδόν φυσικό «λουτρό αίματος» στο Γκιακ (Αντίποδες 2014, Πατάκης 2020) του Δημοσθένη Παπαμάρκου: ωμότητες και αντεκδικήσεις, γνωστές ήδη από τις μη λογοτεχνικές μαρτυρίες της εποχής που ξαναδιαβάσαμε (Χρήστος Καραγιάννης, Μάρκος Αυγέρης, Νίκος Βασιλικός).

Και ενώ δεν έλειψαν οι προσπάθειες ένταξης σε μια εκσυγχρονιστική αφήγηση της ελληνικής κοινωνίας (Νίκος Θέμελης), αλλά και ο αντίλογος (Γιάννης Παπαγιάννης) ή το δράμα των Τουρκοκρητικών (Ρέα Γαλανάκη) και του Γιορουλμάζ που συμπεριλαμβάνει και ο Solup στο Αϊβαλί (Κέδρος, 2014), ο χορός των νέων εκδόσεων άνοιξε πέρσι με το Αιώνιο καλοκαίρι (Βακχικόν, 2021) του Θάνου Γιαννούδη, ένα βέβηλο μεγαλοϊδεατικό matrix που αρχίζει ως εναλλακτική Ιστορία (η Θεσσαλονίκη ανήκει στη Βουλγαρία και η Σμύρνη είναι ελληνική) σε μια μετακόβιντ εποχή, για ν’ αποδειχθεί το όνειρο ενός υπεραιωνόβιου που πεθαίνει σε νοσοκομείο της Αθήνας.

Αν στις πολεμικές ακρότητες φτάνει κανείς στη φρίκη του πολέμου όπως την αποδίδει επιγραμματικά ένας πρόσφυγας («Τι είδες; Τι να δω; Φωτιά και μαχαίρι»), με την Ανταλλαγή των Πληθυσμών βρισκόμαστε στην καρδιά του σκότους της ίδιας της Ευρώπης των εθνών.

Η σειριακή ανάγνωση της πεντάτομης συλλογής μαρτυριών Η Εξοδος (Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών) που ολοκληρώθηκε το 2016 με την επαναληπτική τριμερή δομή (παρελθόν και πρώτα σύννεφα, πόλεμος και Ανταλλαγή, προσφυγιά), αποκτά την κανονικότητα ενός έπους, αλλά, φυσικά, αντίστροφου. Τι μπορεί αυτή η αδιανόητη «ανθρωπιστική καταστροφή» ν’ αποκαλύψει πραγματικά για την ιστορία εκείνων που στοιβάχτηκαν στα καταστρώματα ή τα αμπάρια του «Μεγάλη Ελλάς» (!), την ώρα που οι «άλλοι» θαλασσοπνίγονταν σ’ αυτά του «Gul Cemal»; Γιατί (οφείλουμε να) λέμε και (να) ξαναλέμε αυτές τις ιστορίες;

Η λογοτεχνία ως βιωμένη μνήμη που μεταμορφώνεται σε πολιτισμική ιστορία συνέβαλε στη συγκρότηση της προσφυγικής μνήμης, η οποία, με τη σειρά της, μέσα από δολιχοδρομήσεις, ρήξεις και ασυνέχειες, έμελλε να εγγραφεί ανεξίτηλα στην εθνική μνήμη. «Σήμερα είμαστε όλοι πρόσφυγες», καταλήγει η Αιμιλία Σαλβάνου στη σχετική μελέτη της. Νομίζω, όπως συμβαίνει σε ό,τι ο Περέκ θα ονόμαζε «δυνητική μνήμη», είναι φανερό ότι στη μοίρα των προσφύγων που κλονίστηκε από τη μεγάλη Ιστορία αντικρίζουμε το προσωπικό πεπρωμένο μας, και στη δύσκολη διεθνώς συγκυρία μια «πιθανή αυτοβιογραφία μας».

* Ο Α. Σαΐνης είναι φιλόλογος, κριτικός λογοτεχνίας και βιβλιοπώλης

Ακολουθήστε μας στο Google news
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Σελίδες ελληνικής και μεταφρασμένης ποίησης
Στη «Ζωγραφική συνομιλία με την ποίηση» (Καστανιώτης) του Αντώνη Φωστιέρη συναντούμε πρωτότυπες εικαστικές δημιουργίες του Γιάννη Ψυχοπαίδη που συνδιαλέγονται με ποιήματα προερχόμενα από πέντε συλλογές.
Σελίδες ελληνικής και μεταφρασμένης ποίησης
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Υπό διαρκή ξενότητα
Ο Κώστας Καναβούρης (Καβάλα, γεν. 1955), ποιητής, αρθρογράφος και παραγωγός εκπομπών λόγου στο Τρίτο Πρόγραμμα, μας κομίζει την «Αποθήκη καταλοίπων ηδονής», το ένατο ποιητικό βιβλίο του.
Υπό διαρκή ξενότητα
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Τεράστια επιρροή δέχτηκα από τον Λεβί-Στρος
Το αφηγηματικό κάδρο (άρα και πολιτισμικό και υφολογικό) του σημερινού φιλοξενούμενου της στήλης μας είναι πολύτροπο, μεταβλητό, εξελισσόμενο. Από τη μικροϊστορία στη μακροϊστορία, από το πανοπτικό στο...
Τεράστια επιρροή δέχτηκα από τον Λεβί-Στρος
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Το στοχαστικό βλέμμα ενός ποιητή
Το Ανοιχτό Βιβλίο θα αφιερώσει τέσσερα ένθετα στο έργο ισάριθμων εμβληματικών πεζογράφων και ποιητών. Πανεπιστημιακοί, μελετητές, φιλόλογοι, κριτικοί λογοτεχνίας και ποιητές φωτίζουν και αναδεικνύουν όχι...
Το στοχαστικό βλέμμα ενός ποιητή
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Στη μετάφραση ευρισκόμενα…
Ξαναπιάνοντας το νήμα του προηγούμενου Σαββάτου, μετά τις ενότητες Φιλοσοφία, Ελληνική Πεζογραφία και Νεοελληνικό Δοκίμιο-Μελέτη, συνεχίζουμε με Ποίηση καθώς και Ξένη Λογοτεχνία. Βιβλία που απασχόλησαν...
Στη μετάφραση ευρισκόμενα…
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ο γύρος του κόσμου μ’ ένα βιβλίο
Κριτικοί, φιλόλογοι, δοκιμιογράφοι, πανεπιστημιακοί, ιστορικοί, πεζογράφοι και ποιητές, μέσα από τις σελίδες του «Ανοιχτού Βιβλίου». Ξένη Λογοτεχνία από τους πεζογράφους και βιβλιοκριτικούς Ιάκωβο Ανυφαντάκη,...
Ο γύρος του κόσμου μ’ ένα βιβλίο

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας