• Αθήνα
    Αίθριος καιρός
    30°C 29.1°C / 32.3°C
    5 BF
    16%
  • Θεσσαλονίκη
    Αίθριος καιρός
    31°C 28.1°C / 33.8°C
    3 BF
    50%
  • Πάτρα
    Αίθριος καιρός
    34°C 33.0°C / 34.8°C
    3 BF
    40%
  • Ιωάννινα
    Ελαφρές νεφώσεις
    32°C 29.2°C / 31.9°C
    2 BF
    35%
  • Αλεξανδρούπολη
    Αίθριος καιρός
    28°C 27.9°C / 30.2°C
    5 BF
    36%
  • Βέροια
    Αίθριος καιρός
    30°C 29.8°C / 33.8°C
    1 BF
    54%
  • Κοζάνη
    Σποραδικές νεφώσεις
    27°C 26.2°C / 29.2°C
    0 BF
    39%
  • Αγρίνιο
    Αίθριος καιρός
    31°C 30.7°C / 30.7°C
    2 BF
    24%
  • Ηράκλειο
    Ελαφρές νεφώσεις
    27°C 25.8°C / 29.3°C
    5 BF
    58%
  • Μυτιλήνη
    Αίθριος καιρός
    27°C 26.9°C / 27.3°C
    4 BF
    47%
  • Ερμούπολη
    Αίθριος καιρός
    25°C 24.4°C / 25.8°C
    4 BF
    61%
  • Σκόπελος
    Αίθριος καιρός
    26°C 25.7°C / 26.2°C
    2 BF
    65%
  • Κεφαλονιά
    Αίθριος καιρός
    32°C 31.9°C / 31.9°C
    3 BF
    43%
  • Λάρισα
    Ελαφρές νεφώσεις
    31°C 29.5°C / 30.9°C
    2 BF
    40%
  • Λαμία
    Αίθριος καιρός
    31°C 28.4°C / 31.6°C
    2 BF
    42%
  • Ρόδος
    Αίθριος καιρός
    28°C 27.7°C / 27.8°C
    4 BF
    62%
  • Χαλκίδα
    Αίθριος καιρός
    30°C 29.7°C / 31.5°C
    4 BF
    12%
  • Καβάλα
    Αίθριος καιρός
    26°C 25.3°C / 26.0°C
    2 BF
    52%
  • Κατερίνη
    Αίθριος καιρός
    31°C 28.7°C / 30.5°C
    3 BF
    35%
  • Καστοριά
    Αίθριος καιρός
    30°C 30.2°C / 30.2°C
    0 BF
    52%
ΧΑΡΗΣ ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Η τυραννία του αρχαίου

  • A-
  • A+

Οι «Διάλογοι με την αρχαιότητα» των Πανεπιστημιακών Εκδόσεων Κρήτης εμπλουτίστηκαν πρόσφατα με τρεις νέους τίτλους, στην ίδια εκδοτική γραμμή. Επιζητώντας να «φωτίσουν όψεις της καθημερινής ζωής στην ελληνορωμαϊκή αρχαιότητα που διατηρούν την επικαιρότητά τους», οι μικροί τόμοι σταχυολογούν κείμενα από διάφορες εποχές με άξονα νέα θέματα: Δάνεια και χρέη στον αρχαίο κόσμο, η περιαυτολογία των διασήμων, οι ευνούχοι. Τα κείμενα μεταφράζονται, σχολιάζονται με φειδώ και συνοδεύονται από κατατοπιστικές εισαγωγές.

Είναι εμφανές ότι η όλη σειρά (και στο περιεχόμενο και στη μορφή) χαρακτηρίζεται από εξωστρέφεια - και εννοώ με αυτό ότι είναι προσανατολισμένη προς τους αναγνώστες της και όχι προς τους συγγραφείς της.

Ας σκεφτούμε τι έχουμε συνηθίσει ώς τώρα. Οταν πληρούνται τρεις προϋποθέσεις, θέμα αρχαιογνωστικό επικεντρωμένο σε κείμενα, σοβαρός εκδοτικός οίκος και έγκριτοι συντελεστές έκδοσης, τότε αναμένουμε βιβλία με μονόχρωμο εξώφυλλο, διακριτικό τίτλο, υιοθέτηση ενδεχομένως πολυτονικού συστήματος και, οπωσδήποτε, παράθεση του πρωτότυπου κειμένου. Το αντίθετο δηλαδή από τους 6 τόμους των «Διαλόγων», όπου έχουμε έντονη πολυχρωμία στο εξώφυλλο με σκηνές από αττικά αγγεία, μονοτονική γραφή και απουσία του αρχαίου κειμένου.

Η σειρά λοιπόν αυτή φέρνει ένα νέο πνεύμα στις αρχαιογνωστικές εκδόσεις – και όχι μόνο με τη θεματολογία της. Η αποδέσμευση από το αρχαίο κείμενο είναι ένα πολύ σημαντικό βήμα – και θα περιοριστώ εδώ σ’ αυτό. Για να πω τη θέση μου επιγραμματικά, με την επιλογή αυτή ο μεταφραστής μπορεί να αναπτύξει τη δημιουργικότητά του και ο αναγνώστης να μετριάσει τις ενοχές του απέναντι στο ένδοξο παρελθόν. Δύο όψεις της στρεβλής μας σχέσης με την αρχαία Ελλάδα.

Μια σύντομη ιστορική αναδρομή:

Το 1791 ο Ευγένιος Βούλγαρης, ο σπουδαιότερος Νεοέλληνας διαφωτιστής, μεταφράζει την Αινιάδα του Βιργιλίου στα ελληνικά. Τη μεταφράζει όχι σε κάποια μορφή των νέων ελληνικών ούτε καν στην αττική διάλεκτο, αλλά στην έμμετρη ομηρική γλώσσα. 110 χρόνια αργότερα, στις απαρχές του 20ού αιώνα, βίαιες ταραχές ξεσπούν στην Αθήνα, γιατί κάποιοι τόλμησαν να μεταφράσουν στα νέα ελληνικά την Αγία Γραφή και την Ορέστεια του Αισχύλου. Στο μεσοδιάστημα, σε όλο δηλαδή τον 19ο αιώνα, καμία μετάφραση, οποιουδήποτε κειμένου, δεν γίνεται από τα αρχαία στα νέα ελληνικά (που άλλωστε δεν διδάσκονται ούτε στα σχολεία). Είναι προφανές, ακόμη και αν σήμερα μας φαίνεται αδιανόητο, ότι οι δημιουργοί του ελληνικού κράτους για έναν ολόκληρο αιώνα πίστευαν ότι οι Νεοέλληνες πρέπει να μιλούν αρχαία ελληνικά.

Βαριά η κληρονομιά. Η Ελλάδα στερήθηκε την ανανεωτική πνοή που έδωσαν οι μεταφράσεις των αρχαίων ελληνικών κειμένων σε μεγάλους πολιτισμούς (στους Αραβες κατά τον 8ο αιώνα, στον Δυτικό Μεσαίωνα τον 12ο αιώνα, στα ευρωπαϊκά έθνη μετά την Αναγέννηση). Γιατί η συστηματική μετάφραση δεν είναι απλώς γλωσσική μεταφορά∙ είναι ιδιοποίηση και αναδημιουργία εννοιών και στάσεων, στοιχείο της πολιτιστικής ταυτότητας – ειδικά για τη νεότερη Ελλάδα που ακριβώς αναζητεί τη νέα της ταυτότητα.

Οταν πια τον 20ό αιώνα άρχισαν να κυκλοφορούν μεταφράσεις αρχαίων κειμένων, εντάχθηκαν σε κάποιες σειρές που εξασφάλισαν αποδοχή ακριβώς επειδή προέβαλλαν το αρχαίο κείμενο. Η εισαγωγή λακωνική, οι σημειώσεις ελάχιστες και η μετάφραση, με ελάχιστες αξιοσημείωτες εξαιρέσεις, μεταγραφή του αρχαίου κειμένου σε αρχαιοπρεπή καθαρεύουσα, όπου διατηρούνταν και πολλές αρχαίες λέξεις, ακόμη κι αν είχαν αλλάξει εν τω μεταξύ σημασία. Ο μεταφραστής ήταν δουλικά προσκολλημένος στο αρχαίο κείμενο, καθώς μοιραζόταν το γενικευμένο νεοελληνικό δέος για τον (άγνωστο αλλά μυθοποιημένο) αρχαίο πολιτισμό και επιπλέον ήταν δέσμιος της έκδηλης συνέχειας της ελληνικής γλώσσας. Το αποτέλεσμα: οι νεοελληνικές μεταφράσεις των αρχαίων κειμένων είναι ίσως οι χειρότερες στον κόσμο. Ακριβώς επειδή είμαστε (με τον τρόπο που είμαστε) Ελληνες. Και ο απαιτητικός αναγνώστης θα έχει πάντοτε δίπλα του και μια ξενόγλωσση μετάφραση, αν θέλει να καταλάβει τι λέει ένα δύσβατο αρχαίο κείμενο.

Είναι ενδιαφέρον να σκεφτεί κανείς ποιοι ξέφυγαν από αυτόν τον κανόνα.

Ξέφυγαν οι μεταφραστές του Ομήρου. Ο λόγος είναι ότι η ομηρική γλώσσα είναι παντελώς ακατάληπτη, ακόμη και στους φιλολόγους, οπότε ο μεταφραστής είναι υποχρεωμένος να απομακρυνθεί από το πρωτότυπο και να συνθέσει ένα δικό του αυτόνομο κείμενο, ένα κείμενο που να μπορεί να σταθεί μόνο του – εμπνεόμενος είτε από το δημοτικό τραγούδι, όπως οι Καζαντζάκης και Κακριδής, είτε από τη σύγχρονη ποίηση, όπως ο Μαρωνίτης. Ετσι οι ομηρικές μεταφράσεις κρίνονται με βάση την ποιητική τους επάρκεια και κανείς δεν απαιτεί την παράθεση του αρχαίου κειμένου δίπλα στη μετάφραση.

Ξέφυγαν επίσης οι μεταφράσεις του αρχαίου θεάτρου. Και εδώ η ιδιότυπη γλώσσα της τραγωδίας και το πολύπλοκο μέτρο παίζουν τον ρόλο τους. Σημαντικό όμως είναι και το γεγονός ότι το αρχαίο θέατρο συνεχίζει να ανεβαίνει σε νέες παραστάσεις, που είναι ακριβώς παραστάσεις και όχι αναγνώσεις, οπότε πρέπει να είναι προσιτές στο κοινό. Αναδείχθηκαν έτσι μεταφραστές, που δεν είναι κλασικοί φιλόλογοι αλλά λογοτέχνες (ο Χειμωνάς, ο Ταχτσής, ο Βολωνάκης, ο Δημητριάδης) – πολλοί αμφισβητούν την επάρκειά τους ως προς τα αρχαία ελληνικά, δεν μπορούν όμως να αρνηθούν το πιο σημαντικό, ότι χειρίζονται καλά τη νεοελληνική γλώσσα.

Θεωρώ ότι ακριβώς σε αυτούς τους δύο τομείς έχουμε τη μεγαλύτερη πρόοδο στην ποιότητα των νεοελληνικών μεταφράσεων. Και θα ήταν ευεργετική η γενίκευση αυτής της στάσης και σε άλλους αρχαίους συγγραφείς, όταν η γραφή τους αποτελεί πρόκληση για τον ικανό μεταφραστή – σε συγγραφείς όπως ο Πλάτων ή ο Θουκυδίδης.

Για να μην παρεξηγηθώ, το αρχαίο κείμενο θα αποτελεί αναπόσπαστο μέρος σε επιστημονικές εκδόσεις, οι οποίες απευθύνονται σε ερευνητές, φοιτητές και σε ιδιαίτερα απαιτητικό κοινό (σε σειρές όπως η Loeb, η Bude και αρκετές δικές μας). Δημιουργική μπορεί να είναι ακόμη η αντιπαράθεση του πρωτοτύπου με τη μετάφρασή του, όταν πρόκειται για κείμενα με ιδιαίτερη λογοτεχνική αξία, κατά κανόνα σύντομα και με προσπελάσιμη ώς έναν βαθμό γλώσσα – για παράδειγμα στη Σαπφώ ή στον Ηράκλειτο.

Οι «Διάλογοι με την αρχαιότητα» όμως αξιοποιούν κείμενα από όλο το εύρος της αρχαίας γραμματείας, τα περισσότερα χωρίς αξιώσεις λογοτεχνικότητας, που αναφέρονται σε κάθε πλευρά της καθημερινής ζωής. Η παράθεση του αρχαίου κειμένου σε τέτοιες εκδόσεις, πέρα από τον επαρχιωτισμό μας, το μόνο που θα προσέθετε θα ήταν ένα ανώφελο βάρος στην κατανόηση και την αναγνωστική απόλαυση του αναγνώστη.

Ακολουθήστε μας στο Google news
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η θάλασσα πιάτο
Το Ανοιχτό Βιβλίο, και αυτό το καλοκαίρι, εκτός από αναγνωστική πυξίδα, σας προσφέρει και αναγνωστική απόλαυση - μια παράδοση που άρχισε από συστάσεως της «Εφ.Συν.», από συστάσεως αυτών των σελίδων. Μετά τον...
Η θάλασσα πιάτο
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Συμφωνία λυγμών
Ο Τσιαμπούσης, σε στιγμή ευαίσθητης ωριμότητας, καταγράφοντας στιγμιότυπα της παιδικής και εφηβικής ηλικίας του νεαρού αφηγητή, δοκιμάζεται ως συγγραφέας και ως άνθρωπος. Παρακολουθεί, συγχρόνως, τα όρια και...
Συμφωνία λυγμών
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Μεταμοντέρνο υπαρξιακό νουάρ
Ενα μεταμοντέρνο υπαρξιακό νουάρ, που πασχίζει όχι μόνο να λύσει το αίνιγμα αλλά και να καταδείξει τον σκοτεινό κλοιό μιας κοινωνίας σε παρακμή, που καταπνίγει τη δημιουργικότητα και βυθίζει τους απόμαχους και...
Μεταμοντέρνο υπαρξιακό νουάρ
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Μια αφήγηση για την επανάσταση
Ο Μαζάουερ εκφέρει την αφήγησή του με έναν μυθιστορηματικό σχεδόν τρόπο, ενσωματώνοντας ένα εκπληκτικό εύρος πηγών και μελέτες πολλών άλλων ιστορικών, ακόμα και πολύ πρόσφατων.
Μια αφήγηση για την επανάσταση
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Καλοκαίρι, πρωί
Δεν συζητούσαν κάτι συγκεκριμένο: τα φαγητά που έτρωγαν παιδιά, αν πίστευαν στους εξωγήινους, μια τρίχρωμη γάτα που συνάντησαν το μεσημέρι. Μίλαγαν και μετά κοιμόταν εκείνη. Εκείνος συνέχιζε να μιλάει. Μετά το...
Καλοκαίρι, πρωί

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας