• Αθήνα
    Ελαφρές νεφώσεις
    24°C 21.5°C / 24.5°C
    2 BF
    76%
  • Θεσσαλονίκη
    Αίθριος καιρός
    24°C 21.6°C / 24.9°C
    2 BF
    56%
  • Πάτρα
    Αίθριος καιρός
    21°C 19.3°C / 21.0°C
    2 BF
    75%
  • Ιωάννινα
    Αίθριος καιρός
    18°C 15.9°C / 17.7°C
    1 BF
    74%
  • Αλεξανδρούπολη
    Αίθριος καιρός
    20°C 18.5°C / 19.9°C
    0 BF
    88%
  • Βέροια
    Αίθριος καιρός
    22°C 18.0°C / 22.6°C
    1 BF
    56%
  • Κοζάνη
    Αίθριος καιρός
    14°C 14.4°C / 19.0°C
    1 BF
    55%
  • Αγρίνιο
    Αίθριος καιρός
    17°C 17.4°C / 17.4°C
    1 BF
    86%
  • Ηράκλειο
    Ελαφρές νεφώσεις
    23°C 22.5°C / 23.8°C
    0 BF
    88%
  • Μυτιλήνη
    Αίθριος καιρός
    25°C 23.5°C / 24.9°C
    1 BF
    61%
  • Ερμούπολη
    Αίθριος καιρός
    24°C 24.4°C / 24.8°C
    2 BF
    83%
  • Σκόπελος
    Αίθριος καιρός
    23°C 23.5°C / 23.5°C
    3 BF
    70%
  • Κεφαλονιά
    Ελαφρές νεφώσεις
    21°C 20.9°C / 20.9°C
    0 BF
    88%
  • Λάρισα
    Αίθριος καιρός
    21°C 21.2°C / 21.2°C
    2 BF
    55%
  • Λαμία
    Αίθριος καιρός
    22°C 21.2°C / 22.5°C
    2 BF
    55%
  • Ρόδος
    Σποραδικές νεφώσεις
    27°C 26.8°C / 26.8°C
    1 BF
    47%
  • Χαλκίδα
    Ελαφρές νεφώσεις
    23°C 22.5°C / 24.2°C
    2 BF
    63%
  • Καβάλα
    Ελαφρές νεφώσεις
    23°C 19.3°C / 23.3°C
    1 BF
    70%
  • Κατερίνη
    Αίθριος καιρός
    22°C 21.4°C / 23.9°C
    2 BF
    89%
  • Καστοριά
    Αίθριος καιρός
    15°C 15.2°C / 15.2°C
    1 BF
    76%

Α. ΠΑΝΣΕΛΗΝΟΣ, από την έκδοση "18+1 πεζογράφοι" (Αναγνώστης, 2018).

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΠΙΤΤΑΣ
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Η απόλαυση του μυθιστορήματος

  • A-
  • A+

Κριτικοί ή πανεπιστημιακοί, σε τακτά χρονικά διαστήματα, θα φιλοτεχνούν ευσύνοπτες μονογραφίες σημαντικών πεζογράφων, που συνεχίζουν να τροφοδοτούν την τρέχουσα λογοτεχνική παραγωγή. Σήμερα, ο φιλόλογος και κριτικός λογοτεχνίας Α. Σαΐνης, μας επανασυστήνει εποπτικά τον πεζογράφο Αλέξη Πανσέληνο.

Μ.Φ.

Δύο συλλογές διηγημάτων και επτά μυθιστορήματα συγκροτούν το μέχρι σήμερα πεζογραφικό έργο του Αλέξη Πανσέληνου. Κείμενα διαφορετικά μεταξύ τους, απηχούν τις διαρκείς μορφικές αναζητήσεις του και αποδεικνύουν την ικανότητά του να επινοεί απολαυστικές ιστορίες. Αναμφίβολα, ο Πανσέληνος αναπνέει καλύτερα σε πολυσέλιδες και πολυπρόσωπες συνθέσεις. Τα έκκεντρα, πολυσυλλεκτικά μυθιστορήματά του, απόλυτα συντονισμένα με τη ρευστή εποχή μας, αποτύπωσαν συλλογικές ταυτοτικές αγωνίες ή φωτογράφισαν καίριες στιγμές της ηθικής και της πολιτιστικής παρακμής.

Στα τέσσερα μεγάλα διηγήματα της ώριμης εμφάνισής του [Ιστορίες με σκύλους (Κέδρος, 1982)], η διακριτική εισβολή του παράξενου παραμόρφωνε μια σειρά απλών στον θεματικό τους πυρήνα ιστοριών, με τον ίδιο τρόπο που στο πρώτο μυθιστόρημα, την αλληγορική φαντασία Η μεγάλη πομπή [(1985 / Μεταίχμιο 2013), Β΄ Κρατικό Βραβείο Μυθιστορήματος], η σύζευξη της καθημερινότητας ενός νέου της δεκαετίας του ’80 με τον φανταστικό κόσμο των κόμικς διατηρούσε αμφίσημα ανοικτό το ρεαλιστικό πλαίσιο της ιστορίας.

Η αρχική εντύπωση, ότι ο πεζογράφος κινείται παράλληλα με τα ενδιαφέροντα της γενιάς του 1980 (Αλέξης Ζήρας), αλλάζει γρήγορα με την καθοριστική εμπλοκή της Ιστορίας. Στις Βραδιές μπαλέτου (1991/Μεταίχμιο, 2016) ο Πανσέληνος ξετυλίγει για πρώτη φορά τις περίπλοκες αφηγηματικές πιρουέτες του. Η πολύτροπη αφήγηση ανασκάπτει αποσπασματικά πέντε δεκαετίες ελληνική Ιστορία, δημιουργώντας ένα δαιδαλώδες μυθιστόρημα, που προειδοποιούσε ήδη από την εποχή του, με τον σκληρό στα όρια του χλευασμού ρεαλισμό του, για τους κινδύνους του άκρατου ατομικισμού τις πρώτες δεκαετίες της μεταπολίτευσης (Βαγγέλης Χατζηβασιλείου).

Το Ζαΐδα ή Η καμήλα στα χιόνια (1996 / Μεταίχμιο, 2011), μια πολυσχιδής διαπλοκή του ιστορικού μυθιστορήματος ή της μυθιστορηματικής βιογραφίας με την Ιστορία και του περιπετειώδους μυθιστορήματος με το μυθιστόρημα ιδεών, αποτελούσε μια αλλαγή κατεύθυνσης προς την «ιστοριογραφική μεταμυθοπλασία» ή και την «πολιτισμική αλληγορία» κατά τον Δημήτρη Τζιόβα.

Πίσω από το δίδυμο των κεντρικών χαρακτήρων, ενός αινιγματικού Γερμανού συνθέτη (Γκότλιμπ Περτ) και ενός Ελληνα ποιητή (Ανδρέας Ροϊλός), ο αναγνώστης θ’ αναγνωρίσει τα δύο ιστορικά τους πρότυπα στις προσωπικότητες του Μότσαρτ (1756-1791) και του Σολωμού (1798-1857). Μέσα από τη συγκριτική αντιπαράθεση των εκφραστικών δυνατοτήτων μουσικής και λογοτεχνίας, αλλά και των συστημάτων σκέψης Ανατολής και Δύσης, οι δύο ήρωες αποδεικνύονται φορείς των ιδεών που το μυθιστόρημα θέλει να αντιπαραβληθούν, στο κρίσιμο για την ιστορία όλης της Ευρώπης τέλος του 18ου αιώνα. Φυσικά, η ετερογενής μυθιστορηματική παρέα θα χαθεί στο τέλος του μυθιστορήματος στα βουνά της Ηπείρου, έχοντας προλάβει, όμως, να δημιουργήσει πριν ένα είδος «σύνθεσης»: το ανέβασμα της νεανικής όπερας του Μότσαρτ, Zaide (1799-1780), στην αυλή του Αλή Πασά, όπου, όμως, τη μεγαλοφυΐα του Ευρωπαίου συνθέτη συνεπικουρούν οι ανατολικοί τρόποι και το ελληνικό λιμπρέτο του Ροϊλού.

Ο κoυτσός άγγελος (2002 / Μεταίχμιο, 2021) κινείται στην ίδια γραμμή. Υιοθετεί τη φόρμα του αστυνομικού μυθιστορήματος, μεταφέρει τη δράση στην Κατοχή, αντιπαραβάλλει δύο κοσμοαντιλήψεις, θέτει στο επίκεντρο την τέχνη (πάλι τη μουσική), χρησιμοποιεί κειμενικούς ήρωες που διαλέγονται εμφανώς με πραγματικά πρόσωπα (αίφνης τον Νίκο Σκαλκώτα απέναντι στον αρχιμουσικό της Φιλαρμονικής του Βερολίνου Βίλχελμ Φουρτβένγκλερ).

Τοποθετημένες συμμετρικά στην εργογραφία του, μετά τα τέσσερα μυθιστορήματα, οι ιστορίες «τρομοκρατίας» της συλλογής Τέσσερις ελληνικοί φόνοι (Πόλις, 2004) που ακολούθησαν, ξαναπιάνουν το νήμα με τη μικρή αφήγηση και τις Ιστορίες του 1982.

Ο Πανσέληνος μπήκε στην κρίσιμη εποχή μας με τις Σκοτεινές επιγραφές (Μεταίχμιο, 2012: Βραβείο Μυθιστορήματος του περιοδικού Διαβάζω), μια δαιδαλώδη κατοπτρική αντανάκλαση του παραλογισμού της εποχής μας, ενώ, μεσούσης της κρίσης, με την Κρυφή πόρτα (Μεταίχμιο, 2016) και με επίκεντρο μια ερωτική σχέση-ταμπού δύο αταίριαστων ηλικιακά κεντρικών ηρώων, επαναπραγματεύτηκε αγαπητά του θέματα με όρους αρχαίας τραγωδίας και την ένταση ψυχολογικού θρίλερ.

Τέλος, με τα Ελαφρά λαϊκά τραγούδια (Μεταίχμιο, 2019: Μεγάλο Τιμητικό Βραβείο του περιοδικού Ο αναγνώστης) επιστρέφει και πάλι στο παρελθόν και εστιάζει στην προσπάθεια ανάτασης της ελληνικής κοινωνίας, μετά τον ζόφο του Εμφυλίου: δεκάδες μισοπραγματικές αποσπασματικές αθηναϊκές μικροϊστορίες βαδίζουν παράλληλα πριν συναντηθούν, αν συναντηθούν, καθώς στροβιλίζονται στον ατέρμονα κοχλία της Μεγάλης Ιστορίας.

Αν οι μελέτες και τα δοκίμια στις Δοκιμαστικές πτήσεις (Κέδρος, 1993) αποτελούν μια πρώιμη εικόνα του συγγραφικού του εργαστηρίου, οι πνευματώδεις αφοριστικές συμβουλές σε μέλλοντες συγγραφείς στα Σεμινάρια Δημιουργικής Γραφής (Κίχλη, 2017) αποτελούν το χιουμοριστικό τους απόσταγμα (π.χ.: «Προτού να καταλύσετε τη φόρμα, μάθετε να τη χειρίζεστε»).

Ωστόσο, ασφαλέστερη εισαγωγή στο συγγραφικό εργαστήρι του αποτελεί το αυτοβιογραφικό χρονικό Μία λέξη χίλιες εικόνες (Πατάκης, 2004), όπου ο αναγνώστης μπορεί να παρακολουθήσει την «άνδρωση» του χαρισματικού αφηγητή, μέσα από τις πρώτες αναγνώσεις του, τη σχέση του με τη μουσική, το οικογενειακό περιβάλλον (στη βαριά σκιά του Ασημάκη Πανσέληνου και της Εφης Πλιάτσικα-Πανσέληνου) ή τους δασκάλους του (όπως η Φιλησία Στάθη, χήρα του Παντελή Πουλιόπουλου), σε μια αφήγηση γεμάτη εξαιρετικές παρατηρήσεις και αφοπλιστικές διαπιστώσεις: «Η σημερινή Ελλάδα έχει το πρόσωπο μιας μάνας αντιστασιακής κι ενός πατέρα ταγματασφαλίτη».

«Ισως είμαι μπολιασμένος με μια παράδοση που δίνει στην απόλαυση της ανάγνωσης ίσο βάρος με το υψηλό περιεχόμενο», σημειώνει κάπου ο Πανσέληνος, δείχνοντας ακριβώς το κέντρο της ποιητικής του. Οι συγκριτιστικές αφηγηματικές επιλογές (λεπτομερής ανασύσταση εποχών, εικαστικότητα αφήγησης, εσωτερικότητα, μίξη ειδών) είναι ενδεικτικές για έναν συγγραφέα που έχει δηλώσει ότι «ο στείρος μοντερνισμός […] έκανε πολλά για να αποδιώξει από το βιβλίο το αναγνωστικό κοινό». Η δήλωση, με αφορμή τη μετάφραση από τον ίδιο του εμβληματικού Βλακοχορτοφάγου του Τζον Μπαρθ (Πόλις, 1999), παραπέμπει φυσικά στις απόψεις μεταμοντέρνων θεωρήσεων που αναγνωρίζουν ένα «χάσμα» ανάμεσα στη σύγχρονη τέχνη και την απόλαυση, η γεφύρωση του οποίου είναι δυνατή με την ειρωνική μετατόπιση, την αναδημιουργική σύνθεση, την παρωδιακή υφοποίηση και τη χιουμουριστική ανατροπή της λογοτεχνικής παράδοσης.

Γι’ αυτό ο Αλέξης Πανσέληνος «ομνύει» στην παραδοσιακή φόρμα του αγαπημένου του είδους και, έχοντας πάντα μπροστά στα μάτια του την «απόλαυση» του αναγνώστη, μπολιάζει έντεχνα τις νεωτερικές του πινελιές στις καλύτερες στιγμές της λογοτεχνικής παράδοσης. Η επανέκδοση του έργου του αποδεικνύει ότι τόσο οι ιστορίες του όσο και η φροντισμένη γλώσσα τους παραμένουν δραστικές, αρυτίδωτες και, το κυριότερο, απολαυστικές.

Ακολουθήστε μας στο Google news
Google News
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ατομικά και συλλογικά τραύματα
Η συγγραφέας διυλίζοντας την εικόνα εισχωρεί όλο και βαθύτερα μέχρι να την κάνει τρισδιάστατη και να αποκαλύψει το τι προϋπήρξε, τη σύνθεσή της με τις υπόλοιπες, αλλά και για να προοικονομήσει τα...
Ατομικά και συλλογικά τραύματα
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Δυο αξιοπρόσεκτες φωνές στη μικρή φόρμα
Μιχάλης Τσιμπλάκης: Αρδεύοντας κυρίως από το πηγάδι της φαντασίας και της προσωπικής αναζήτησης αλλά και από αυτό της ιστορικής μνήμης, των στοχασμών και της προσεκτικής παρατήρησης. Μανώλης Σημαντήρας: Με...
Δυο αξιοπρόσεκτες φωνές στη μικρή φόρμα
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Αναρχη επινόηση του χρόνου και του εαυτού
Παρότι δύσκολο να καταταγεί ειδολογικά, ο Χρονοσεισμός αποτελεί αντιπροσωπευτικό δείγμα του συνολικού έργου του Βόνεγκατ, καθώς ο αυτοβιογραφικός χαρακτήρας, η σάτιρα, ο στοχασμός και η επιστημονική φαντασία,...
Αναρχη επινόηση του χρόνου και του εαυτού
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Τα μυστικά της ύπαρξης
Ο συγγραφικός φακός του ποιητή, διατηρώντας τη λυρική του ποιότητα, εστίασε στον αληθινό πυρήνα των πραγμάτων, σ΄ αυτά που κάπως μεγαλόσχημα -αλλά επί της ουσίας αόριστα κι αφηρημένα- ονομάζουμε «μεγάλα...
Τα μυστικά της ύπαρξης
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ιστορίες-φάρμακα σε νοσηρούς καιρούς
Ο ποιητής, παιδοψυχίατρος και ψυχαναλυτής Θανάσης Χατζόπουλος γράφει δύο αλληγορικές ιστορίες που μιλάνε για το κακό που πληγώνει τους ανθρώπους και για την πάλη να απαλλαγούν από τη σύγχυση και τις δεσμεύσεις...
Ιστορίες-φάρμακα σε νοσηρούς καιρούς
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Στα χρόνια του υπαρκτού σοσιαλισμού
Παρά τον ελεγειακό τόνο στο σημείωμα του ώριμου συγγραφέα στο οπισθόφυλλο για το οριστικό ναυάγιο των ιστορικών πραγματώσεων του κομμουνισμού, η δεσπόζουσα θεματική του βιβλίου (που διασώζει φάσεις της...
Στα χρόνια του υπαρκτού σοσιαλισμού

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας