• Αθήνα
    Ελαφρές νεφώσεις
    14°C 12.6°C / 15.2°C
    1 BF
    65%
  • Θεσσαλονίκη
    Αίθριος καιρός
    11°C 9.2°C / 12.5°C
    2 BF
    71%
  • Πάτρα
    Αίθριος καιρός
    12°C 11.0°C / 17.3°C
    4 BF
    68%
  • Ιωάννινα
    Αίθριος καιρός
    5°C 4.9°C / 7.5°C
    1 BF
    81%
  • Αλεξανδρούπολη
    Ελαφρές νεφώσεις
    10°C 9.9°C / 11.9°C
    1 BF
    81%
  • Βέροια
    Αίθριος καιρός
    10°C 8.0°C / 11.9°C
    2 BF
    72%
  • Κοζάνη
    Αίθριος καιρός
    5°C 4.4°C / 6.8°C
    1 BF
    75%
  • Αγρίνιο
    Αραιές νεφώσεις
    12°C 12.4°C / 14.6°C
    2 BF
    76%
  • Ηράκλειο
    Αραιές νεφώσεις
    17°C 16.1°C / 17.5°C
    2 BF
    85%
  • Μυτιλήνη
    Αίθριος καιρός
    14°C 13.9°C / 13.9°C
    3 BF
    70%
  • Ερμούπολη
    Ελαφρές νεφώσεις
    16°C 16.4°C / 19.6°C
    5 BF
    72%
  • Σκόπελος
    Αραιές νεφώσεις
    13°C 12.9°C / 12.9°C
    4 BF
    62%
  • Κεφαλονιά
    Αραιές νεφώσεις
    17°C 16.6°C / 16.6°C
    3 BF
    65%
  • Λάρισα
    Ασθενείς βροχοπτώσεις
    7°C 6.9°C / 8.5°C
    0 BF
    87%
  • Λαμία
    Σποραδικές νεφώσεις
    10°C 8.5°C / 12.2°C
    1 BF
    100%
  • Ρόδος
    Σποραδικές νεφώσεις
    18°C 17.8°C / 18.8°C
    1 BF
    79%
  • Χαλκίδα
    Σποραδικές νεφώσεις
    14°C 12.7°C / 15.4°C
    2 BF
    61%
  • Καβάλα
    Αίθριος καιρός
    13°C 9.9°C / 16.5°C
    0 BF
    73%
  • Κατερίνη
    Αίθριος καιρός
    11°C 8.7°C / 12.6°C
    2 BF
    56%
  • Καστοριά
    Αίθριος καιρός
    5°C 4.8°C / 4.8°C
    1 BF
    67%

Dimitris Tziovas. Greece from Junta to Crisis. Modernization, Transition and Diversity. Ι.Β.Τauris, London 2021, σελ. 309

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Διαβάζοντας τη Μεταπολίτευση

  • A-
  • A+

Ο κριτικός λογοτεχνίας και φιλόλογος Αριστοτέλης Σαΐνης διάβασε την αγγλική έκδοση της νέας μελέτης του Δημήτρη Τζιόβα (καθηγητής Νεοελληνικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο του Μπέρμιγχαμ) υπό τον τίτλο «Greece From Junta to Crisis. Modernization, Transition and Diversity» (η ελληνική έκδοσή της επίκειται από τις εκδόσεις Gutenberg το 2022). Σήμερα παρουσιάζουμε, κατ’ αποκλειστικότητα, στους αναγνώστες του Ανοιχτού Βιβλίου, αυτό το σημαντικό έργο του καθηγητή Τζιόβα που διερευνά, μέσα από πολλά κάτοπτρα, την πολύτροπη πολιτισμική Μεταπολίτευση στον τόπο μας.

Μ. Φ.

Τι σχέση μπορεί να έχει η εξέγερση του Πολυτεχνείου με το Μακεδονικό ή το Σύμφωνο Συμβίωσης του 2015, ο Οδυσσέας Τσενάι με τον Θόδωρο Αγγελόπουλο ή τον Γιώργο Λάνθιμο, η πεζογραφία της Μάρως Δούκα και του Αλέξανδρου Κοτζιά με την ελληνική τηλεοπτική μυθοπλασία; Πώς χρησιμοποιούμε τις λέξεις «άντρας» και «αδελφή»; Γιατί εξακολουθεί να μας ενδιαφέρει τόσο η δεκαετία του 1940, το πώς μας βλέπουν οι ξένοι, το αν κινδυνεύει η γλώσσα μας από το μονοτονικό, το πώς ερμηνεύονται οι διαφημίσεις του ΕΟΤ και το τι συμβαίνει πράγματι με το braindrain; Με ποιες μεταφορές μιλήσαμε για την κρίση, ποια συνθήματα φωνάξαμε στις πορείες και πώς αντέδρασαν η λογοτεχνία και ο κινηματογράφος;

Ετερόκλητα πρόσωπα, θέματα και γεγονότα, φαινομενικώς άσχετα μεταξύ τους ζητήματα και ερωτήματα, όλα βρίσκουν τη θέση τους στη νέα μελέτη του καθηγητή Νεοελληνικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο του Μπέρμιγχαμ Δημήτρη Τζιόβα. Μετά τις σύντομες παρεμβάσεις της συναγωγής Κουλτούρα και λογοτεχνία (Πόλις, 2014), την Πολιτισμική ποιητική της ελληνικής πεζογραφίας (ΠΕΚ, 2018) και τον συλλογικό τόμο που επιμελήθηκε και προλόγισε πρόσφατα (Greece in Crisis: The Cultural politics of Austerity, Ι.Β.Τauris, 2017), το ερμηνευτικό πλάνο, βασισμένο στις σύγχρονες εξελίξεις της πολιτισμικής θεωρίας, ανοίγει. Οι τριακόσιες σελίδες του τόμου φιλοδοξούν και καταφέρνουν να δώσουν μια πανοραμική, σχεδόν ολιστική εικόνα της σύγχρονης Ιστορίας, μια πολιτισμική ιστορία της Μεταπολίτευσης.

Προφανώς και η περίοδος ανάμεσα στην πτώση της χούντας και την τραγωδία της χρεοκοπίας, από τον εκδημοκρατισμό δηλαδή σε μια εκδοχή μεταδημοκρατίας, δεν αποτελεί ένα ενοποιημένο όλον. Παρά τις εσωτερικές τομές, παραμένει η πιο μακρά περίοδος πρωτόγνωρης συνεχούς πολιτικής και κοινοβουλευτικής σταθερότητας και ευημερίας. Η αφήγηση παρακολουθεί τα θέματά της στον χρόνο και ενδιαφέρεται όχι μόνο για διακριτές τομές ή ρήξεις, αλλά και για την εξέλιξη των πολιτισμικών φαινομένων, την πρόοδο ή τα πισωγυρίσματα, τις αυξομειώσεις στην ένταση ή τις ταλαντώσεις του εκκρεμούς (καθόλου τυχαία, η επανερχόμενη μεταφορά θυμίζει τον τίτλο της μελέτης του Βαγγέλη Χατζηβασιλείου για την ελληνική πεζογραφία της ίδιας περιόδου).

Το πλούσιο υλικό οργανώνεται σε δέκα κεφάλαια. Από τις θεσμικές μεταρρυθμίσεις ενός κρατικού φορέα που συνήθιζε να ευνοεί την αφομοίωση παρά τη διαφορετικότητα και την προφανή πολιτιστική υλικότητα προς την οποία κινήθηκε σύσσωμη η ελληνική κοινωνία (κεφ. 1: «Εκμοντερνισμός και πολιτισμικοί δυϊσμοί») στην εξέλιξη της αμφιθυμικής μας σχέσης με την Ευρώπη: από τον αντιαμερικανισμό στον ευρωσκεπτικισμό και τις εκφάνσεις αντιδυτικισμού που κορυφώθηκαν κατά τη βίαιη οικονομική προσαρμογή του 2015 (κεφ. 2: «Ευρωσκεπτικιστές ή Φιλευρωπαϊστές; Τα πολιτισμικά διλήμματα του εξευρωπαϊσμού»).

Δύο κεφάλαια αφιερώνονται στα βασικά ταυτοτικά ερωτήματα: πώς βλέπουμε τον εαυτό μας, πώς βλέπουμε τον «άλλο». Γιατί η περίοδος δεν χαρακτηρίζεται μόνο από την κριτική ματιά στο παρελθόν, το αυξημένο ενδιαφέρον για τις απαρχές του Ελληνισμού, την επαναφορά ζητημάτων συνέχειας (οι εξάρσεις του Μακεδονικού το 1990 και το 2018), τη στροφή της ελληνικής μυθοπλασίας (προηγείται της ιστοριογραφικής διαμάχης) στον Εμφύλιο και τη δεκαετία του 1940 (κεφ. 3: «Διάλογος για το έθνος και τα επίμαχα παρελθόντα του: Αρχαιότητα και Μνημοϊστορία»), αλλά και από τον αναστοχασμό της ετερότητας με όρους γλωσσολογικούς, εθνικούς και θρησκευτικούς, καθώς για πρώτη φορά η ελληνική κοινωνία ήρθε αντιμέτωπη με τον «άλλο» (Αλβανοί, Πόντιοι, μετανάστες).

Ωστόσο, παρά τις θεσμικές κινήσεις, το εθνικό φαντασιακό παραμένει σταθερό, Κράτος και Θρησκεία συνεχίζουν την παράδοξη συνύπαρξή τους, και ο αντισημιτισμός τρίζει κάθε τόσο τα δόντια του (κεφ. 4: «Ταυτότητα, θρησκεία, μετανάστευση: Από την ομοιογένεια στην εγκόλπωση της ετερότητας»). Με παρόμοιο τρόπο το τέλος της «διγλωσσίας» (1976) έδωσε τη θέση του σε έναν ιδιόμορφο «γλωσσικό εθνικισμό» που αντιμετώπισε τη γλώσσα ως «εθνικό μνημείο». Εξ ου και οι φόβοι για τη λατινικοποίηση της γλώσσας, το φτωχό λεξιλόγιο των νέων ή οι κλυδωνισμοί που προκάλεσε ακόμα και η εφαρμογή του μονοτονικού (κεφ. 5: «Γλωσσικά ζητήματα: Από την τυποποίηση στην ποικιλομορφία»).

Και από τη γλώσσα, στη λογοτεχνία. Εδώ, η στροφή του ενδιαφέροντος από την ποίηση (η οποία επέστρεψε την περίοδο της κρίσης) στην πεζογραφία, η είσοδος της ελληνικής μυθοπλασίας στην εμπορευματική της περίοδο και η κίνηση της πρόζας από την αποτύπωση της πραγματικότητας στην υπέρβασή της (έμφαση στη φόρμα, άνοιγμα στην τεκμηριωτική ή ιστοριογραφική μεταμυθοπλασία κ.λπ.), η ενασχόληση με τα νέα προβλήματα της ελληνικής κοινωνίας, αλλά και οι σχετικές εξελίξεις στη σχέση μας με τη λογοτεχνική παράδοση (κεφ. 6: «Από την ποίηση στην πρόζα: Ανακαλύπτοντας τον Μοντερνισμό και αναθεωρώντας τον Κανόνα»).

Το έβδομο κεφάλαιο παρακολουθεί την εξέλιξη του ελληνικού έντυπου και ηλεκτρονικού Τύπου στην ψηφιακή εποχή, καθώς και την πολιτισμική δυναμική της τηλεόρασης (από την αρχική κρατική εξάρτηση στην πρωτοφανή για όλη την Ευρώπη άνοδο της ιδιωτικής τηλεόρασης), με την υποτιθέμενη πολυφωνία να μην οδηγεί σε ποιοτικό πρόγραμμα, αλλά στην ενίσχυση ταυτοτικών στερεοτύπων (κεφ. 7: «Οι προκλήσεις της αποκανονικοποίησης: Από τα μονοφωνικά μέσα στα πολυφωνικά»), ενώ το όγδοο κεφάλαιο στρέφει το ενδιαφέρον του στον ελληνικό κινηματογράφο: το πέρασμα από τις μεγάλες αφηγήσεις στις μικροϊστορίες, με ακραία όρια τον ελεγειακά επικό κινηματογράφο του Αγγελόπουλου (Θίασος, 1975) και τον κλειστοφοβικά αλληγορικό κόσμο του Γιώργου Λάνθιμου (Κυνόδοντας, 2009) (κεφ. 8: «Κινηματογραφικές αλληγορίες: Από την Ιστορία στον κλειστό κόσμο του οίκου»).

Αφιερωμένο στον κοινωνικοπολιτικό ακτιβισμό που ακολούθησε τη Μεταπολίτευση είναι το ένατο κεφάλαιο, με την ιστορία των νεολαιίστικων κινημάτων (εδώ και τα Δεκεμβριανά του 2008) και των οργανώσεων γυναικών και ομοφυλόφιλων, την αποτύπωση αυτών των τάσεων στη λογοτεχνία και τον κινηματογράφο της εποχής (κεφ. 9: «Νεότητα, φεμινισμός και σεξουαλικότητα: Από τον οίκο στον δήμο»), ενώ το δέκατο κεφάλαιο σχολιάζει όψεις της εκ νέου ανακάλυψης της Ελλάδας από τους ξένους ως μιας «Ντίσνεϊλαντ της κρίσης» (κεφ. 10: «Οι επανανακαλύψεις της Ελλάδας: Από τα ερείπια της αρχαιότητας στα ερείπια της κρίσης»).

Πλούτος υλικού, τεράστια βιβλιογραφία, εξαιρετική πραγμάτευση, γόνιμοι προβληματισμοί. Χρήσιμο εγχειρίδιο προσανατολισμού για Ελληνες και ξένους. Προφανώς οι σχηματοποιήσεις θυσιάζουν λεπτομέρειες κατά τόπους, προφανώς μπορεί να διαφωνεί κανείς με επιμέρους παρατηρήσεις (τα ΜΜΕ παραμένουν μονοφωνικά στις μέρες μας, η κρατική πολιτική δεν σταμάτησε ποτέ να ενισχύει το ελληνοκεντρικό φαντασιακό κ.λπ.), αλλά το συνολικό αποτέλεσμα είναι εντυπωσιακό, καθώς όλα έρχονται να «κλειδώσουν» με το ενοποιητικό ερμηνευτικό σχήμα: τη μετατόπιση από το «πολιτικό» στο «πολιτισμικό», σε μια κοινωνία διαρκώς μεταλλασσόμενη.

Η μελέτη, αναζητώντας σε κάθε πολιτισμική έκφανση περίεργες αποχρώσεις, υβριδικές τάσεις και πολιτισμικές αμφιθυμίες, αντιμετωπίζει τη Μεταπολίτευση ως μια κρίσιμη μεταβατική περίοδο, μια «εποχή ταυτοτήτων» που χαρακτηρίζεται από πλήθος ανταγωνιστικές αφηγήσεις (αναθεωρητικές, κριτικές, αναστοχαστικές κ.ά.).

Μια παραμετρική και, νομίζω, ψύχραιμη κριτική επισκόπηση της Μεταπολίτευσης, και μάλιστα σε μια περίοδο που αυτή συχνά προσημαίνεται αρνητικά. Μηδενίζοντας τη σημασία των ριζικών αλλαγών που μεταμόρφωσαν τη χώρα, με στόχο την απονομιμοποίηση δικαιωμάτων και κατακτήσεων, από την αρχή της κρίσης οι βολές (μήτρα των δεινών της χώρας, προοίμιο της τραγωδίας του 2011 κ.λπ.) ενάντια στη Μεταπολίτευση δεν έχουν τέλος. Το βιβλίο αποτελεί συμβολή στον δημόσιο διάλογο που συνεχίζεται και διαβάζεται παράλληλα με τις σχετικές ιστορικές, γραμματολογικές μελέτες και τα πρακτικά συνεδρίων που κυκλοφόρησαν πρόσφατα.

Ακολουθήστε μας στο Google news
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Σκοτεινός τόπος
Ενα ειδεχθές έγκλημα λαμβάνει χώρα εν μέσω σφοδρής χιονοθύελλας. Το θύμα, ένας αναπληρωτής δάσκαλος που δουλεύει για πρώτη φορά σ’ ένα χωριό της Κρήτης, ο Μάνος.
Σκοτεινός τόπος
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ο Λαπαθιώτης «με τις χίλιες δυο του διακυμάνσεις»
Ο Ναπολέων Λαπαθιώτης είχε την τύχη να συναντηθεί στον χρόνο με εκείνον τον ερασιτέχνη (με τη θετική σημασία της λέξης) μελετητή που ήταν σε θέση να αναδείξει με πολλούς τρόπους το πολύπλευρο έργο και την...
Ο Λαπαθιώτης «με τις χίλιες δυο του διακυμάνσεις»
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Παραμύθι με τέλος
Κοντά σαράντα χρόνια μυθιστορηματική παραγωγή, ισχυρό αποτύπωμα στην πεζογραφία μας. Ο μαγικός, συχνά ανορθολογικός μυθιστορηματικός κόσμος της Ευγενίας Φακίνου (1945) χτίστηκε με σπάνια επιμονή και υπομονή,...
Παραμύθι με τέλος
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Μια ανθρώπινη ιστορία του ισπανικού εμφυλίου
Διασταυρώθηκα για πρώτη φορά με τον Γιάννη Παντελάκη όταν επισκέφτηκε τα ΑΣΚΙ (Αρχεία Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας) με στόχο να εξερευνήσει τις συλλογές μας σχετικά με τον ισπανικό εμφύλιο. Στη συνάντησή μας...
Μια ανθρώπινη ιστορία του ισπανικού εμφυλίου
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Πολυεδρική ανάγνωση του νεωτεριστή τραγικού
Ως γνωστόν, στις ακαδημαϊκές υπογραφές που συγκεντρώνονται γύρω από την έκδοση ενός συλλογικού τόμου επικεντρωμένου σε έναν συγγραφέα, φανερώνεται η δυναμική που ο ίδιος ο συγγραφέας διατηρεί στον χώρο της...
Πολυεδρική ανάγνωση του νεωτεριστή τραγικού
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Στις ρίζες του φιλοσοφικού μοντερνισμού
Προλογίζοντας τη Φαινομενολογία του πνεύματος (1807) ο Χέγκελ δηλώνει από τις πρώτες κιόλας γραμμές πως «ό,τι κι αν άρμοζε να πούμε για τη φιλοσοφία σε έναν πρόλογο, και όπως κι αν το λέγαμε, δεν μπορεί να...
Στις ρίζες του φιλοσοφικού μοντερνισμού

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας