• Αθήνα
    Σποραδικές νεφώσεις
    2°C 0.6°C / 3.5°C
    2 BF
    62%
  • Θεσσαλονίκη
    Ελαφρές νεφώσεις
    -2°C -4.6°C / 0.5°C
    3 BF
    44%
  • Πάτρα
    Αίθριος καιρός
    -2°C -4.0°C / 1.8°C
    2 BF
    40%
  • Ιωάννινα
    Αίθριος καιρός
    -9°C -9.1°C / -9.1°C
    1 BF
    73%
  • Αλεξανδρούπολη
    Αίθριος καιρός
    -6°C -6.1°C / -6.1°C
    0 BF
    68%
  • Βέροια
    Αίθριος καιρός
    -2°C -5.2°C / -0.5°C
    1 BF
    49%
  • Κοζάνη
    Αίθριος καιρός
    -6°C -5.6°C / -5.4°C
    2 BF
    30%
  • Αγρίνιο
    Αίθριος καιρός
    -4°C -4.4°C / -0.4°C
    2 BF
    35%
  • Ηράκλειο
    Αραιές νεφώσεις
    4°C 2.7°C / 5.3°C
    6 BF
    89%
  • Μυτιλήνη
    Σποραδικές νεφώσεις
    2°C -1.1°C / 1.9°C
    3 BF
    69%
  • Ερμούπολη
    Αυξημένες νεφώσεις
    4°C 4.4°C / 6.3°C
    6 BF
    70%
  • Σκόπελος
    Αραιές νεφώσεις
    4°C 3.6°C / 3.6°C
    5 BF
    51%
  • Κεφαλονιά
    Αίθριος καιρός
    6°C 6.2°C / 6.2°C
    2 BF
    50%
  • Λάρισα
    Αίθριος καιρός
    -8°C -8.1°C / -5.5°C
    0 BF
    73%
  • Λαμία
    Αίθριος καιρός
    -2°C -5.5°C / -0.5°C
    2 BF
    52%
  • Ρόδος
    Σποραδικές νεφώσεις
    5°C 2.8°C / 5.8°C
    3 BF
    54%
  • Χαλκίδα
    Σποραδικές νεφώσεις
    2°C 0.8°C / 3.8°C
    3 BF
    69%
  • Καβάλα
    Ελαφρές νεφώσεις
    -3°C -2.9°C / -2.9°C
    1 BF
    58%
  • Κατερίνη
    Αίθριος καιρός
    -3°C -4.5°C / 0.5°C
    1 BF
    52%
  • Καστοριά
    Αίθριος καιρός
    -5°C -5.2°C / -5.2°C
    2 BF
    50%

ΧΑΡΙ ΜΟΥΛΙΣ. Υπόθεση 40/61: Η δίκη του Αϊχμαν. Ενα ρεπορτάζ. Μετάφραση: Μαργαρίτα Μπονάτσου. Καστανιώτης, 2021. Σελ. 256

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Το φάντασμα και η μηχανή

  • A-
  • A+

Μετά από δεκαετίες φαινομενικής συναίνεσης του ακαδημαϊκού κόσμου γύρω από τη θέση της Χάνα Αρεντ περί κοινοτοπίας (ή ρηχότητας) του κακού σε ό,τι αφορά την υπόθεση Αϊχμαν, νεότεροι ερευνητές αμφισβητούν τα τελευταία χρόνια κατά πόσο ο διαβόητος αντισυνταγματάρχης των SS υπήρξε όντως ένα «ανθρωπάκι» που απλώς «εκτελούσε εντολές», όπως ο ίδιος υποστήριξε σθεναρά στην ανάκρισή του από τις ισραηλινές αρχές το 1960 και κατόπιν στη δίκη του το 1961.

Ετσι, για παράδειγμα, ο Γιοάν Σαπουτό (Η πολιτιστική επανάσταση του ναζισμού, εκδ. Πόλις, σελ. 282), βασιζόμενος στις εκτεταμένες συνεντεύξεις που παραχώρησε ο Αϊχμαν, κατά τη λαθραία διαμονή του στην Αργεντινή, σε έναν Ολλανδό ναζιστή, βλέπει τον υποτιθέμενο «επιμελή γραφειοκράτη» ως «εγκληματία εξ ιδεολογικής πεποιθήσεως, μαχητή ενός φυλετικού πολέμου» μέχρις εσχάτων, και υποστηρίζει ότι «αυτά που λέει ελεύθερος στο Μπουένος Αϊρες» ο Αϊχμαν είναι «πιο αξιόπιστα από εκείνα που ισχυρίζεται φυλακισμένος στην Ιερουσαλήμ».

Το βιβλίο-ρεπορτάζ του Χάρι Μούλις για τη δίκη του Αϊχμαν, γραμμένο και δημοσιευμένο το 1961, ταυτόχρονα δηλαδή με τα γεγονότα που εξιστορεί και δύο χρόνια πριν από την πολύ διασημότερη μελέτη της Αρεντ, όχι μόνο αμφισβητεί την παραπάνω θέση, η οποία, αν και αναθερμάνθηκε πρόσφατα, είχε κατατεθεί ήδη από τη δεκαετία του 1960, αλλά, από απόσταση μισού και πλέον αιώνα, επαναφέρει στο προσκήνιο μια ιδιάζουσα ορθοδοξία που ανέκαθεν ήταν πολύ πιο αντιρρητική απ’ ό,τι πίστεψαν οι επικριτές της.

Η εγκληματοποίηση του Αϊχμαν, και η συνακόλουθη ιδεολογικοποίηση ή ψυχολογικοποίηση του Ολοκαυτώματος, φαίνεται στον Μούλις το μεγαλύτερο από τα δεινά που μπορεί να προκύψουν από την υπόθεση, η δε στοιχειοθέτηση της γραμμής αυτής με παραθέματα από κατά καιρούς δηλώσεις του συλληφθέντα ναζιστή σε έμπιστούς του απορρίπτεται ως υπερερμηνεία κομπασμών μεταξύ φίλων: «Αν ο διεθνής Τύπος μετέφερε αυτά που έχω πει εγώ σε φίλους μου, και ειδικά για τι γελάσαμε, πάλι η ανθρωπότητα θα χλόμιαζε» (σελ. 94). Για τον Μούλις, ο Αϊχμαν πρέπει πάση θυσία να παραμείνει γενικεύσιμος τύπος, πολύ πέρα από το πλαίσιο του ναζιστικού καθεστώτος, και οπωσδήποτε μακριά από μια ανιστορική «πολιτική» αντιπαράθεση ναζιστών και αντιναζιστών σαν αυτή που μοιάζει να προκρίνεται από μια σύγχρονη γενιά ερευνητών.

Τι εμπνέει αυτή την τόσο παθιασμένη τοποθέτηση του Μούλις; Την απάντηση δίνουν δύο κείμενά του με τα οποία κορυφώνεται το κεντρικό, ας πούμε θεωρητικό, τμήμα της ανταπόκρισής του, που περιβάλλεται με τη σειρά του από συναρπαστικές ημερολογιακές καταχωρίσεις για το Ισραήλ του 1961, επί των ημερών της δίκης, αλλά και για την Πολωνία της ίδιας εποχής, με επιστέγασμα μια επίσκεψη του συγγραφέα στο Αουσβιτς. «Η διαταγή ως μοίρα» και «Το ιδανικό της ψυχοτεχνολογίας» είναι οι τίτλοι των δύο σύντομων αναφορών που περιέχουν την εξήγηση του Μούλις για τον Αϊχμαν ως φαινόμενο, ως «μηχανή που είναι καλή για όλα», «ο σωστός άνθρωπος σε κάθε μέρος» (σελ. 169). Η μηχανή όμως έχει πάντα μια λογική διάρθρωση, και στην περίπτωση του ανθρώπου-μηχανή η διάρθρωση αυτή είναι ο όρκος: ο όρκος υπακοής σε μια διαταγή που ως τέτοια είναι απολύτως μυστικιστική, ανεξήγητη και χωρίς ιδιαίτερο περιεχόμενο, με αποτέλεσμα να μπορεί να προκαλέσει και να δικαιολογήσει τα πάντα. Ο Αϊχμαν έκανε δουλειά του τη διεξαγωγή του Ολοκαυτώματος – και αυτή η βιοτεχνολογική σφαγή από έναν ψυχοτεχνολογικό ιθύνοντα νου είναι πολύ πιο τρομακτική από μια γενοκτονία που διαπράττουν φανατικοί αντισημίτες ή πιστοί χιτλερικοί.

Το αυθεντικά γενικεύσιμο στην εξηγητική ακολουθία που προτείνει ο Μούλις είναι ίσως το στοιχείο εκείνο που φαίνεται το πιο ανώδυνο, το πιο κενά ρητορικό: η μοίρα – η κατεξοχήν επικράτεια του νόμου, όπως είχε γράψει κάποτε ο νεαρός Βάλτερ Μπένγιαμιν, η σφαίρα όπου η κακοτυχία υπάρχει μόνη της, χωρίς την ευτυχία, και η ενοχή είναι επίσης αυθύπαρκτη, αποκομμένη από κάθε αθωότητα. Η τριάδα διαταγή-όρκος-μηχανή κινδυνεύει πράγματι να υποπέσει στον ψυχολογισμό τον οποίο ξεκίνησε να ανασκευάσει, αν δεν μπει σε ένα αντικειμενικό πλαίσιο, σε ένα καθεστώς νομιμότητας που να εγγυάται τη μετάβαση από κάθε όρο στον επόμενο.

Είναι γνωστή η απέχθεια που έτρεφε ο ναζισμός για την κωδικοποίηση του δικαίου· από τον Μούλις, μαθαίνουμε επίσης για την απέχθεια που έτρεφε ο Αϊχμαν για συγκεκριμένες διαταγές, ακόμα και του Χίμλερ ή του ίδιου του Χίτλερ, όταν έρχονταν έστω και κατ’ ελάχιστον σε αντίθεση με τη Διαταγή και τον Ορκο, εμποδίζοντας την απρόσκοπτη λειτουργία της Μηχανής.

Η διαλεύκανση αυτού του μυστηριώδους καθεστώτος, αυτής της σκιώδους νομικής τάξης που λειτουργούσε (και, κατά τον Μούλις, λειτουργεί πάντα) σαν συγκολλητική ουσία των πιο ακραιφνώς εξορθολογισμένων συστημάτων, παραμένει εκκρεμής, επιτρέποντας έτσι σε ένα αληθινό φάντασμα να στοιχειώνει μια Ιστορία που εξακολουθεί να μη βρίσκει ησυχία στις ιστορίες της.

Ακολουθήστε μας στο Google news
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Συμβολή στην ιστορία της τέχνης
Το βιβλίο της Τιτίνας Κορνέζου πραγματεύεται τη ζωγραφική παραγωγή στη Γαλλία κατά την περίοδο των δύο αιώνων που προηγήθηκαν της Γαλλικής Επανάστασης.
Συμβολή στην ιστορία της τέχνης
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η ηχώ της απόστασης
Ο θάνατος είναι η φιλοσοφία της ζωής, η αναθεώρηση όσων βιώθηκαν και η αναστόχευση όσων έρχονται. Στο πρόσφατο ολιγοσέλιδο βιβλίο (μικρή νουβέλα ή εξομολόγηση) του Θανάση Σταμούλη, ο αφηγητής μαθαίνει για τον...
Η ηχώ της απόστασης
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Οι πήδοι του βατράχου
Η Ρούλα Γεωργακοπούλου βολτάρει άνετα σε αυτή την υβριδική ζώνη μεταξύ ύπνου και ξύπνου και μας στέλνει καλειδοσκοπικές ανταποκρίσεις από το συναπάντημα του ιψενικού Γιον Γκάμπριελ Μπόρκμαν με τα Λόγια της...
Οι πήδοι του βατράχου
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Οψεις ενός γυάλινου κόσμου
Η Βίνσεντ μεγαλώνει στοιχειωμένη από τον πνιγμό της μητέρας της. Εργάζεται ως μπαργούμαν στο ξενοδοχείο Κάιετ «ένα παλάτι από γυαλί και κέδρο», στη νήσο Βανκβούβερ της Βρετανικής Κολομβίας.
Οψεις ενός γυάλινου κόσμου
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η ματιά του ακροατή και το «μουσικό μυστικό»
Η ματιά του ακροατή που υιοθετεί ο Πλέσνερ πηγάζει από την «έκκεντρη τοποθετικότητα» του ανθρώπου, όπως ονομάζει το ίδιόν μας να είμαστε και να έχουμε συγχρόνως σώμα, να αντιλαμβανόμαστε χωρίς δεύτερη σκέψη...
Η ματιά του ακροατή και το «μουσικό μυστικό»
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Iστορία της πολιτικής φιλοσοφίας της νεωτερικότητας
Ο Τζον Ρολς (1921-2002) σημάδεψε την πολιτική και ηθική φιλοσοφία, ενώ δίδαξε πλήθος φοιτητών, πολλοί από τους οποίους άφησαν το δικό τους στίγμα στη σκέψη.
Iστορία της πολιτικής φιλοσοφίας της νεωτερικότητας

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας