• Αθήνα
    Αίθριος καιρός
    23°C 19.2°C / 24.1°C
    1 BF
    45%
  • Θεσσαλονίκη
    Αίθριος καιρός
    21°C 18.0°C / 22.4°C
    2 BF
    63%
  • Πάτρα
    Αίθριος καιρός
    20°C 18.0°C / 22.3°C
    1 BF
    54%
  • Ιωάννινα
    Αίθριος καιρός
    13°C 12.9°C / 19.2°C
    0 BF
    62%
  • Αλεξανδρούπολη
    Αίθριος καιρός
    17°C 16.9°C / 16.9°C
    0 BF
    72%
  • Βέροια
    Αίθριος καιρός
    20°C 18.5°C / 21.8°C
    1 BF
    52%
  • Κοζάνη
    Αίθριος καιρός
    16°C 16.2°C / 16.7°C
    2 BF
    48%
  • Αγρίνιο
    Αίθριος καιρός
    18°C 17.6°C / 20.6°C
    1 BF
    52%
  • Ηράκλειο
    Αίθριος καιρός
    22°C 20.4°C / 24.2°C
    2 BF
    76%
  • Μυτιλήνη
    Αίθριος καιρός
    22°C 20.9°C / 21.9°C
    1 BF
    43%
  • Ερμούπολη
    Αίθριος καιρός
    24°C 20.1°C / 24.9°C
    3 BF
    43%
  • Σκόπελος
    Αίθριος καιρός
    22°C 16.6°C / 21.8°C
    1 BF
    55%
  • Κεφαλονιά
    Αίθριος καιρός
    22°C 22.4°C / 22.4°C
    2 BF
    68%
  • Λάρισα
    Αίθριος καιρός
    17°C 16.5°C / 16.9°C
    0 BF
    82%
  • Λαμία
    Αίθριος καιρός
    19°C 16.5°C / 18.9°C
    1 BF
    45%
  • Ρόδος
    Ελαφρές νεφώσεις
    24°C 17.8°C / 24.3°C
    2 BF
    67%
  • Χαλκίδα
    Αίθριος καιρός
    22°C 19.4°C / 24.3°C
    1 BF
    55%
  • Καβάλα
    Αίθριος καιρός
    20°C 17.3°C / 21.0°C
    1 BF
    74%
  • Κατερίνη
    Αίθριος καιρός
    20°C 19.2°C / 22.5°C
    0 BF
    97%
  • Καστοριά
    Αίθριος καιρός
    17°C 16.8°C / 16.8°C
    1 BF
    29%

ΧΑΡΙ ΜΟΥΛΙΣ. Υπόθεση 40/61: Η δίκη του Αϊχμαν. Ενα ρεπορτάζ. Μετάφραση: Μαργαρίτα Μπονάτσου. Καστανιώτης, 2021. Σελ. 256

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Το φάντασμα και η μηχανή

  • A-
  • A+
Ακολουθήστε μας στο Google news

Μετά από δεκαετίες φαινομενικής συναίνεσης του ακαδημαϊκού κόσμου γύρω από τη θέση της Χάνα Αρεντ περί κοινοτοπίας (ή ρηχότητας) του κακού σε ό,τι αφορά την υπόθεση Αϊχμαν, νεότεροι ερευνητές αμφισβητούν τα τελευταία χρόνια κατά πόσο ο διαβόητος αντισυνταγματάρχης των SS υπήρξε όντως ένα «ανθρωπάκι» που απλώς «εκτελούσε εντολές», όπως ο ίδιος υποστήριξε σθεναρά στην ανάκρισή του από τις ισραηλινές αρχές το 1960 και κατόπιν στη δίκη του το 1961.

Ετσι, για παράδειγμα, ο Γιοάν Σαπουτό (Η πολιτιστική επανάσταση του ναζισμού, εκδ. Πόλις, σελ. 282), βασιζόμενος στις εκτεταμένες συνεντεύξεις που παραχώρησε ο Αϊχμαν, κατά τη λαθραία διαμονή του στην Αργεντινή, σε έναν Ολλανδό ναζιστή, βλέπει τον υποτιθέμενο «επιμελή γραφειοκράτη» ως «εγκληματία εξ ιδεολογικής πεποιθήσεως, μαχητή ενός φυλετικού πολέμου» μέχρις εσχάτων, και υποστηρίζει ότι «αυτά που λέει ελεύθερος στο Μπουένος Αϊρες» ο Αϊχμαν είναι «πιο αξιόπιστα από εκείνα που ισχυρίζεται φυλακισμένος στην Ιερουσαλήμ».

Το βιβλίο-ρεπορτάζ του Χάρι Μούλις για τη δίκη του Αϊχμαν, γραμμένο και δημοσιευμένο το 1961, ταυτόχρονα δηλαδή με τα γεγονότα που εξιστορεί και δύο χρόνια πριν από την πολύ διασημότερη μελέτη της Αρεντ, όχι μόνο αμφισβητεί την παραπάνω θέση, η οποία, αν και αναθερμάνθηκε πρόσφατα, είχε κατατεθεί ήδη από τη δεκαετία του 1960, αλλά, από απόσταση μισού και πλέον αιώνα, επαναφέρει στο προσκήνιο μια ιδιάζουσα ορθοδοξία που ανέκαθεν ήταν πολύ πιο αντιρρητική απ’ ό,τι πίστεψαν οι επικριτές της.

Η εγκληματοποίηση του Αϊχμαν, και η συνακόλουθη ιδεολογικοποίηση ή ψυχολογικοποίηση του Ολοκαυτώματος, φαίνεται στον Μούλις το μεγαλύτερο από τα δεινά που μπορεί να προκύψουν από την υπόθεση, η δε στοιχειοθέτηση της γραμμής αυτής με παραθέματα από κατά καιρούς δηλώσεις του συλληφθέντα ναζιστή σε έμπιστούς του απορρίπτεται ως υπερερμηνεία κομπασμών μεταξύ φίλων: «Αν ο διεθνής Τύπος μετέφερε αυτά που έχω πει εγώ σε φίλους μου, και ειδικά για τι γελάσαμε, πάλι η ανθρωπότητα θα χλόμιαζε» (σελ. 94). Για τον Μούλις, ο Αϊχμαν πρέπει πάση θυσία να παραμείνει γενικεύσιμος τύπος, πολύ πέρα από το πλαίσιο του ναζιστικού καθεστώτος, και οπωσδήποτε μακριά από μια ανιστορική «πολιτική» αντιπαράθεση ναζιστών και αντιναζιστών σαν αυτή που μοιάζει να προκρίνεται από μια σύγχρονη γενιά ερευνητών.

Τι εμπνέει αυτή την τόσο παθιασμένη τοποθέτηση του Μούλις; Την απάντηση δίνουν δύο κείμενά του με τα οποία κορυφώνεται το κεντρικό, ας πούμε θεωρητικό, τμήμα της ανταπόκρισής του, που περιβάλλεται με τη σειρά του από συναρπαστικές ημερολογιακές καταχωρίσεις για το Ισραήλ του 1961, επί των ημερών της δίκης, αλλά και για την Πολωνία της ίδιας εποχής, με επιστέγασμα μια επίσκεψη του συγγραφέα στο Αουσβιτς. «Η διαταγή ως μοίρα» και «Το ιδανικό της ψυχοτεχνολογίας» είναι οι τίτλοι των δύο σύντομων αναφορών που περιέχουν την εξήγηση του Μούλις για τον Αϊχμαν ως φαινόμενο, ως «μηχανή που είναι καλή για όλα», «ο σωστός άνθρωπος σε κάθε μέρος» (σελ. 169). Η μηχανή όμως έχει πάντα μια λογική διάρθρωση, και στην περίπτωση του ανθρώπου-μηχανή η διάρθρωση αυτή είναι ο όρκος: ο όρκος υπακοής σε μια διαταγή που ως τέτοια είναι απολύτως μυστικιστική, ανεξήγητη και χωρίς ιδιαίτερο περιεχόμενο, με αποτέλεσμα να μπορεί να προκαλέσει και να δικαιολογήσει τα πάντα. Ο Αϊχμαν έκανε δουλειά του τη διεξαγωγή του Ολοκαυτώματος – και αυτή η βιοτεχνολογική σφαγή από έναν ψυχοτεχνολογικό ιθύνοντα νου είναι πολύ πιο τρομακτική από μια γενοκτονία που διαπράττουν φανατικοί αντισημίτες ή πιστοί χιτλερικοί.

Το αυθεντικά γενικεύσιμο στην εξηγητική ακολουθία που προτείνει ο Μούλις είναι ίσως το στοιχείο εκείνο που φαίνεται το πιο ανώδυνο, το πιο κενά ρητορικό: η μοίρα – η κατεξοχήν επικράτεια του νόμου, όπως είχε γράψει κάποτε ο νεαρός Βάλτερ Μπένγιαμιν, η σφαίρα όπου η κακοτυχία υπάρχει μόνη της, χωρίς την ευτυχία, και η ενοχή είναι επίσης αυθύπαρκτη, αποκομμένη από κάθε αθωότητα. Η τριάδα διαταγή-όρκος-μηχανή κινδυνεύει πράγματι να υποπέσει στον ψυχολογισμό τον οποίο ξεκίνησε να ανασκευάσει, αν δεν μπει σε ένα αντικειμενικό πλαίσιο, σε ένα καθεστώς νομιμότητας που να εγγυάται τη μετάβαση από κάθε όρο στον επόμενο.

Είναι γνωστή η απέχθεια που έτρεφε ο ναζισμός για την κωδικοποίηση του δικαίου· από τον Μούλις, μαθαίνουμε επίσης για την απέχθεια που έτρεφε ο Αϊχμαν για συγκεκριμένες διαταγές, ακόμα και του Χίμλερ ή του ίδιου του Χίτλερ, όταν έρχονταν έστω και κατ’ ελάχιστον σε αντίθεση με τη Διαταγή και τον Ορκο, εμποδίζοντας την απρόσκοπτη λειτουργία της Μηχανής.

Η διαλεύκανση αυτού του μυστηριώδους καθεστώτος, αυτής της σκιώδους νομικής τάξης που λειτουργούσε (και, κατά τον Μούλις, λειτουργεί πάντα) σαν συγκολλητική ουσία των πιο ακραιφνώς εξορθολογισμένων συστημάτων, παραμένει εκκρεμής, επιτρέποντας έτσι σε ένα αληθινό φάντασμα να στοιχειώνει μια Ιστορία που εξακολουθεί να μη βρίσκει ησυχία στις ιστορίες της.

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Μεταξύ γεωμετρίας και πολιτικής
Καθώς η Αθήνα προετοιμαζόταν, με σειρά επετειακών εκθέσεων, να γιορτάσει την επιλογή της ως ευρωπαϊκή πρωτεύουσα το 1985, πριν από μόλις 36 χρόνια, εμφανίστηκε ένας νεαρός αρχιτέκτονας με μια λαμπερή πρόταση...
Μεταξύ γεωμετρίας και πολιτικής
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Γυναικοκτονίας το ανάγνωσμα
Η Ευτυχία Γιαννάκη ξεχώρισε εξαρχής, όταν κατέβηκε στον στίβο της αστυνομικής λογοτεχνίας, έφτιαξε τον αστυνόμο Χάρη Κόκκινο και συνδύασε το μυστήριο με κοινωνικοπολιτικά θέματα, από τα οικογενειακά μυστικά...
Γυναικοκτονίας το ανάγνωσμα
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Διασχίζοντας τη μνήμη και τη γλώσσα
Στη Λάσπη, το πρώτο μυθιστόρημα του Χρήστου Αρμάντο Γκέζου, που κυκλοφόρησε το 2014, ο Σάντο, που μετά τη μετανάστευση της οικογένειάς του από την Αλβανία στην Ελλάδα βαφτίστηκε Αλέξανδρος, περιπλανιέται στην...
Διασχίζοντας τη μνήμη και τη γλώσσα
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Τι είναι μυθιστόρημα;
Το νέο δοκίμιο του Λάκη Προγκίδη είναι μια απόπειρα μυθιστορηματικής ψυχανάλυσης, μια προσπάθεια, σύμφωνα με τα λόγια του ιδίου, να παρουσιαστεί «η έρευνα που διεξάγει μέσα μου το μυθιστόρημα».
Τι είναι μυθιστόρημα;
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ο λυρικός κόσμος της Λουίζ Γκλικ
Το 2020 ήταν η χρονιά κατά την οποία η Αμερικανίδα ποιήτρια Λουίζ Γκλικ (Louise Glück, γενν. 1943) τιμήθηκε με το βραβείο Νόμπελ για το σύνολο του έργου της. Το γεγονός αυτό αποτέλεσε την αφορμή να γίνει η...
Ο λυρικός κόσμος της Λουίζ Γκλικ
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Με τη δύναμη του ακαριαίου
Σε ένα καλαίσθητο τομίδιο των εκδόσεων Μελάνι και με τίτλο Μαθήματα δημιουργικής γραφής, κυκλοφόρησε η νουβέλα της Κλαίτης Σωτηριάδου. Η Αγγελική Πεχλιβάνη, εκπαιδευτικός έμπειρη και δραστήρια, έδωσε το...
Με τη δύναμη του ακαριαίου

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας