Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Η κατάρρευση του πολιτισμού

Η άφιξη των Γερμανών στην Εύβοια (1941)

ΑΡΧΕΙΟ ΓΙΑΝΝΗ ΔΟΥΑΤΖΗ (ΕΛΙΑ)

Η κατάρρευση του πολιτισμού

  • A-
  • A+

Το έργο αυτό του Νόρμπερτ Ελίας (1897-1990) είναι καρπός θεωρητικού στοχασμού αλλά και υπαρξιακής εμπειρίας. Ο μεγάλος κοινωνιολόγος, που θέτει στόχο του να φωτίσει τις συνθήκες που κατέστησαν δυνατή τη ναζιστική βαρβαρότητα, είναι ταυτόχρονα ένας επιζών μάρτυρας αυτής της τραγικής ιστορίας.

Το 1933, με την άνοδο των ναζί στην εξουσία, ο Ελίας υποχρεώθηκε να εγκαταλείψει τη Φρανκφούρτη χωρίς να προλάβει να υποστηρίξει τη διδακτορική του διατριβή. Γνώρισε την πείνα, την εξορία και υπήρξε άπατρις για περισσότερα από είκοσι χρόνια. Οπως οι περισσότεροι Γερμανοεβραίοι που επέζησαν, έχασε την οικογένειά του και τους φίλους του στα ναζιστικά στρατόπεδα συγκέντρωσης. Δεν μπόρεσε ποτέ να ξεπεράσει τα αισθήματα ενοχής για τον θάνατο της μητέρας του στους θαλάμους αερίων του Αουσβιτς.

Ο ναζισμός, ο πόλεμος, το Ολοκαύτωμα φαίνεται να θέτουν υπό αμφισβήτηση ορισμένες από τις ιδέες που είχε αναπτύξει ο Ελίας στο σπουδαίο έργο του «Η εξέλιξη του πολιτισμού» (1939), όπου διαπίστωνε μια ισχυρή ιστορική τάση προς την ειρήνευση των κοινωνικών σχέσεων στην πολιτισμένη Δύση. Η εξέλιξη του πολιτισμού δεν πρέπει να ερμηνεύεται όμως ως διαρκής και γραμμική πρόοδος, που αποκλείει την παλινδρόμηση στην αγριότητα. Η ναζιστική βαρβαρότητα γίνεται αντιληπτή από τον Ελίας ως «κατάρρευση» ή οπισθοδρόμηση του πολιτισμού, οι βαθύτερες αιτίες της οποίας πρέπει να αναζητηθούν στις ιδιαιτερότητες της ιστορικής και κοινωνικής εξέλιξης της Γερμανίας.

Το ζητούμενο είναι να εξηγήσουμε πώς η πλειοψηφία των Γερμανών στήριξε την άνοδο του Χίτλερ στην εξουσία, αποδέχθηκε τις θυσίες που επέβαλε το καθεστώς και έστρεψε τις απογοητεύσεις και το μίσος της εναντίον των Εβραίων, υποστηρίζοντας ή ανεχόμενη τον βαθμιαίο αποκλεισμό τους από την κοινωνία και τελικά τη φυσική τους εξόντωση. Αυτή η τραγωδία, που αποτελεί ένα από τα μεγαλύτερα αινίγματα της ευρωπαϊκής ιστορίας, δεν μπορεί να αποδοθεί σε τυχαίους παράγοντες, στις πράξεις λίγων ψυχοπαθών, ούτε μπορούμε να απομονώσουμε αυτή την ιστορική περίοδο από όσα προηγήθηκαν και να τη θεωρήσουμε ένα ατύχημα, μιαν εξαίρεση ή μια παρένθεση.

Οι συνήθεις ερμηνείες, που συνδέουν την επικράτηση του ναζισμού με την ήττα της Γερμανίας στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο και την ταπεινωτική Συνθήκη των Βερσαλιών ή με τη βαθιά οικονομική κρίση της δεκαετίας του 1930, κρίνονται ανεπαρκείς. Ο Ελίας δεν αρνείται τη σημασία αυτών των πιο άμεσων αιτιών του ναζισμού και του Δεύτερου Παγκόσμιου Πολέμου.

Δεν αρνείται και δεν υποτιμά ούτε τον ρόλο που έπαιξε η ιδεολογία, καθώς η εξόντωση των Εβραίων δεν εξυπηρετούσε «ορθολογικούς» στόχους ή οικονομικά συμφέροντα, αλλά πήγαζε ευθέως από το ναζιστικό σύστημα πεποιθήσεων. Σύμφωνα όμως με τον Ελίας, η ναζιστική βαρβαρότητα και η δραματική κατάρρευση του πολιτισμού μπορούν να ερμηνευτούν σε βάθος μόνον αν ανατρέξουμε στο πιο μακρινό γερμανικό παρελθόν και αν μελετήσουμε πιο μακρόχρονες και πολύπλοκες κοινωνικές και ιστορικές διαδικασίες.

Επί αιώνες η Γερμανία ήταν κατακερματισμένη και κάτω από απολυταρχική εξουσία. Το μεγαλύτερο μέρος της γερμανικής ιστορίας σημαδεύεται από διαιρέσεις, έριδες και συγκρούσεις. Αυτές με τη σειρά τους τροφοδοτούσαν έναν διακαή πόθο για ενότητα και ομόνοια, που θα μπορούσε να επιβάλει μόνον ένας ισχυρός ηγέτης. Η μακρά παράδοση απολυταρχικής διακυβέρνησης εξηγεί ώς ένα βαθμό την τάση των Γερμανών για απόλυτη και τυφλή υπακοή στην εξουσία και τη δυσπιστία τους απέναντι στην κοινοβουλευτική δημοκρατία και τις κομματικές διενέξεις της.

Ενα μεγάλο χάσμα χώριζε το εθνικό ιδανικό από την πεζή γερμανική πραγματικότητα. Το πρώτο βασιζόταν στην εξιδανίκευση του ισχυρού Ράιχ του παρελθόντος και αναπαρήγε την εικόνα ενός τάχα χαμένου εθνικού μεγαλείου, ενώ η δεύτερη κατέγραφε τη σταδιακή συρρίκνωση της εθνικής ισχύος, που γεννούσε την αίσθηση μιας παρακμής. Από ’δώ προέκυπταν ένα ισχυρό αίσθημα ταπείνωσης και μια φλογερή επιθυμία για εκδίκηση και αποκατάσταση του παλαιού μεγαλείου.

Η ενοποίηση της Γερμανίας επιτεύχθηκε με μεγάλη καθυστέρηση το 1871, και συντελέστηκε στο πλαίσιο ενός ακόμα αυταρχικού καθεστώτος. Η καθυστερημένη συγκρότηση ενός ενιαίου κράτους, σε μιαν εποχή κατά την οποία άλλες ευρωπαϊκές χώρες είχαν ήδη θεμελιώσει συγκεντρωτικές εξουσίες και είχαν πετύχει την ειρήνευση στο εσωτερικό τους, έκανε τους Γερμανούς να υποφέρουν από χρόνια δυσθυμία και ανασφάλεια.

Για να αντισταθμίσουν αυτά τα δυσάρεστα συναισθήματα, έτειναν να υπερεκτιμούν και να θεωρούν καθοριστικές για την αναγέννηση της Γερμανίας την πολεμική συμπεριφορά και την προσφυγή στα όπλα. Εξαιτίας της έλλειψης ενότητας, η γερμανική αστική τάξη δεν μπόρεσε να παίξει ηγεμονικό πολιτικό ρόλο και κατέληξε να συνθηκολογήσει με τους παραδοσιακούς κανόνες και κώδικες των κυρίαρχων αριστοκρατικών ελίτ, που βασίζονταν σε μιαν αυστηρά ιεραρχική τάξη και σε πρότυπα βίας και κοινωνικής ανισότητας.

Ο Ελίας σημειώνει ότι οι εθνικοί ήρωες του γερμανικού πανθέου ήταν προσωπικότητες όπως ο Φρειδερίκος ο Μέγας ή ο Μπίσμαρκ, που ενσαρκώνουν μιαν απολυταρχική παράδοση, ενώ ο Γκέτε ή ο Μπετόβεν θεωρούνταν «ήρωες» του πολιτισμού εκτός πολιτικής, αλλά όχι «δημιουργοί ιστορίας». Το τραύμα που προκάλεσε η ήττα του 1918 ευνόησε την άνοδο του ναζισμού.

Ο στόχος της ανασύστασης της γερμανικής αυτοκρατορίας, που πρότειναν οι ναζί, έμοιαζε να νομιμοποιεί ακόμα και τα πιο βάρβαρα μέσα. Πολλά φαινόμενα του καιρού μας καταδεικνύουν πόσο ευάλωτος είναι ο πολιτισμός και πόσο υπαρκτό είναι και σήμερα το ενδεχόμενο μιας επιστροφής στη βαρβαρότητα.

 

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Απερίσκεπτα πνεύματα
Γιατί ορισμένοι από τους πιο σημαντικούς στοχαστές του 20ού αιώνα μετατράπηκαν σε απολογητές τυράννων και υποστήριξαν δεσποτικά και αυταρχικά καθεστώτα; Πώς εξηγείται το παράδοξο και αινιγματικό φαινόμενο της...
Απερίσκεπτα πνεύματα
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Πλούσιοι και φτωχοί
Ο Πικετί διατρέχει τρεις αιώνες ιστορίας του κεφαλαίου και ερευνά την εξέλιξη της κατανομής του πλούτου και της δομής των ανισοτήτων στη μακρά διάρκεια. Συλλέγει, επεξεργάζεται, αναλύει και ερμηνεύει μια...
Πλούσιοι και φτωχοί
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Κολάζ και μοντάζ τεκμηρίων στη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία
​Μέχρι το 2010, όταν ολοκλήρωσα τη διατριβή μου για το θέμα, η λογοτεχνία τεκμηρίων είχε ήδη κάνει αισθητή την παρουσία της με πολλούς συγγραφείς να είχαν γράψει πεζογραφήματα στηριγμένα σε εξωλογοτεχνικά...
Κολάζ και μοντάζ τεκμηρίων στη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Βάζοντάς τα με τον εαυτό
Ο Φίλιπ Ροθ γεννήθηκε στο Νιούαρκ του Νιου Τζέρσεϊ τον Μάρτιο του 1933, ο μικρότερος από τους δυο γιους μιας οικογένειας Αμερικανοεβραίων που είχε μεταναστεύσει στις ΗΠΑ κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα. Σε...
Βάζοντάς τα με τον εαυτό
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ο Τ.Κ. Παπατσώνης και η κριτική της νεοελληνικής λογοτεχνίας
Η επισήμανση μελετητών και κριτικών ότι ο Τάκης Παπατσώνης δεν έδωσε κριτική προσοχή στα νεοελληνικά γράμματα, ενώ, αντιθέτως, επέμεινε, με την ευχέρεια που του παρείχε η ευρυμάθειά του αλλά και η άριστη...
Ο Τ.Κ. Παπατσώνης και η κριτική της νεοελληνικής λογοτεχνίας
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η άμυνα των ιδεών
Ξαναπιάνοντας το νήμα του προηγούμενου Σαββάτου -όταν σας παρουσιάσαμε τα σημαντικότερα βιβλία φιλοσοφίας και ξένης λογοτεχνίας του 2017- σήμερα συνεχίζουμε με τους τίτλους που ξεχωρίζουν. Εδώ οι ιδέες από τον...
Η άμυνα των ιδεών

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας