• Αθήνα
    Αίθριος καιρός
    5°C 1.8°C / 7.3°C
    0 BF
    76%
  • Θεσσαλονίκη
    Ελαφρές νεφώσεις
    5°C 3.1°C / 6.6°C
    2 BF
    77%
  • Πάτρα
    Αίθριος καιρός
    6°C 5.9°C / 11.2°C
    1 BF
    63%
  • Ιωάννινα
    Αίθριος καιρός
    0°C -0.1°C / 2.0°C
    0 BF
    86%
  • Αλεξανδρούπολη
    Σποραδικές νεφώσεις
    -2°C -2.1°C / 1.3°C
    0 BF
    74%
  • Βέροια
    Αίθριος καιρός
    3°C 2.6°C / 5.7°C
    1 BF
    67%
  • Κοζάνη
    Αίθριος καιρός
    -3°C -2.6°C / -0.5°C
    1 BF
    64%
  • Αγρίνιο
    Αίθριος καιρός
    3°C 0.7°C / 7.6°C
    1 BF
    76%
  • Ηράκλειο
    Σποραδικές νεφώσεις
    9°C 6.5°C / 10.3°C
    4 BF
    56%
  • Μυτιλήνη
    Αίθριος καιρός
    -2°C -2.1°C / -2.1°C
    2 BF
    54%
  • Ερμούπολη
    Αίθριος καιρός
    9°C 9.4°C / 10.2°C
    3 BF
    49%
  • Σκόπελος
    Ελαφρές νεφώσεις
    6°C 5.7°C / 5.7°C
    2 BF
    55%
  • Κεφαλονιά
    Αυξημένες νεφώσεις
    12°C 12.3°C / 12.3°C
    2 BF
    84%
  • Λάρισα
    Αίθριος καιρός
    2°C -0.5°C / 3.2°C
    0 BF
    81%
  • Λαμία
    Αίθριος καιρός
    5°C -0.5°C / 6.2°C
    1 BF
    90%
  • Ρόδος
    Αίθριος καιρός
    9°C 4.8°C / 9.9°C
    3 BF
    33%
  • Χαλκίδα
    Αίθριος καιρός
    4°C 2.0°C / 7.5°C
    1 BF
    90%
  • Καβάλα
    Σποραδικές νεφώσεις
    5°C 1.0°C / 4.9°C
    2 BF
    79%
  • Κατερίνη
    Αίθριος καιρός
    4°C 1.7°C / 6.7°C
    2 BF
    67%
  • Καστοριά
    Αίθριος καιρός
    -2°C -2.2°C / -2.2°C
    1 BF
    53%

SIGMUND FREUD. O Μικρός Χανς. Η ανάλυση της φοβίας ενός πεντάχρονου αγοριού. Μετάφραση: Βασίλης Πατσογιάννης. Πλέθρον, 2020, σελ. 168

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Από την παθολογία στην αγωγή

  • A-
  • A+

Μια από τις εντονότερες αισθήσεις που αφήνει σήμερα η ανάγνωση του Φρόιντ, ανεξάρτητα από τον βαθμό εξοικείωσης του καθενός με την εξέλιξη της φροϊδικής σκέψης, είναι ο κλονισμός των στερεοτύπων που συνδέονται με την ψυχαναλυτική θεωρία της ιδρυτικής περιόδου.

Δεν πρόκειται μόνο για το αίσθημα φρεσκάδας που γεννά η άμεση επαφή με κλασικά κείμενα, όταν παραμερίζεται για λίγο το βάρος των επισωρευμένων ερμηνειών και βρισκόμαστε απέναντι στο ερμηνευτικό αντικείμενο σαν να το βλέπαμε για πρώτη φορά ή, ακόμα περισσότερο, σαν να είχε γραφτεί ειδικά για εμάς· στην περίπτωση του Φρόιντ, η αίσθηση της αμφιβολίας ή, ακριβέστερα, της αυτοαμφισβήτησης προκύπτει από την οργάνωση του ίδιου του –κλινικού, προπάντων– κειμένου, το οποίο, ακολουθώντας την πολυκύμαντη πρώτη ύλη του, στέκεται σαν συντεταγμένο όλον μόνο όσο «διαρκεί», για να καταστεί επιδεκτικό εκ βάθρων αναθεώρησης ευθύς μόλις τελειώσει υπό τη μορφή της ανάλυσης ενός συγκεκριμένου περιστατικού. Μοιάζει να ισχύει κι εδώ η κατακλείδα του Φρόιντ στην περίφημη ψυχανάλυση του «Μικρού Χανς», αναφορικά με αυτό που «συμβαίνει συχνά στον έμπειρο ψυχαναλυτή όταν κοιμάται. Ξυπνά από ένα όνειρο, αποφασίζει να το αναλύσει χωρίς αναβολή, ξαναπέφτει για ύπνο, ικανοποιημένος με το αποτέλεσμα της προσπάθειάς του, και το επόμενο πρωί έχει ξεχάσει και το όνειρο και την ανάλυση» (σελ. 165).

Η περίπτωση του πεντάχρονου Μικρού Χανς (φροϊδικό ψευδώνυμο του μετέπειτα σκηνοθέτη όπερας Χέρμπερτ Γκραφ) εξιστορείται από τον Φρόιντ σαν μια επιτυχημένη ψυχανάλυση που διεξήγαγε με το αγόρι ο ίδιος ο πατέρας του, ο Βιεννέζος μουσικολόγος και θιασώτης του Φρόιντ, Μαξ Γκραφ, και την οποία σχολιάζει και αποτιμά ο ίδιος ο Φρόιντ, ο οποίος συναντά το αγόρι μόνο μία φορά.

Ο πατέρας Γκραφ είναι πεπεισμένος ότι ο γιος του, ο οποίος εκδηλώνει ξαφνικά έναν φόβο για τα άλογα, διέρχεται ένα τυπικό οιδιπόδειο σύμπλεγμα στο πλαίσιο του οποίου απωθεί τη σεξουαλική του έλξη προς τη μητέρα και την αντίστοιχη αποστροφή του απέναντι στον πατέρα. Για να βοηθήσει το αγόρι να ξεπεράσει τη φοβία του, ο Γκραφ στρέφει τις συζητήσεις μαζί του προς αυτή την κατεύθυνση, προσφέροντας στον Φρόιντ ένα πλήρες ιστορικό των διαλόγων τους, με έμφαση στα λεγόμενα του παιδιού, τα οποία γίνονται έτσι η γνωστότερη πρωτογενής διατύπωση παιδικών σεξουαλικών θεωριών στην παγκόσμια γραμματεία – θέτοντας ταυτόχρονα εν αμφιβόλω πολλά φαινομενικά θέσφατα της ίδιας της ψυχαναλυτικής ορθοδοξίας, με εκφραστή αυτής της αμφιβολίας τον ίδιο τον Φρόιντ.

«Μια ψυχανάλυση δεν είναι μια ουδέτερη επιστημονική έρευνα, αλλά ένα θεραπευτικό διάβημα· δεν αποσκοπεί καθαυτή να αποδείξει, απλώς να αλλάξει κάτι», θυμίζει ο Φρόιντ (σελ. 120), συνοψίζοντας διακριτικά την ευμενή κριτική την οποία ασκεί καθ’ όλο τον σχολιασμό του στον πατέρα-ψυχαναλυτή ως υπέρ το δέον «φροϊδιστή», με την έννοια ότι εφαρμόζει συνήθως πολύ μηχανικά τις φροϊδικές θέσεις σχετικά με ένα σύμπλεγμα ουσιαστικά ανεξιχνίαστο ακόμα και για τον εμπνευστή του.

Είναι το οιδιπόδειο άγχος απόρροια μιας απώθησης που αποπέμπει την επιθυμία στο ασυνείδητο ή αίτιο αυτής της απώθησης, οιονεί συνειδητή απάντηση σε ένα απειλητικό ερέθισμα; Πρέπει να αναχθεί στο Εγώ, στο σύμπλεγμα μητέρα-πατέρας-παιδί (ή, πιο λακανικά, μητέρα-φαλλός-παιδί) ή μήπως σε προοιδιπόδειες ενορμήσεις καταστροφής; Στο πρώτο δίλημμα, ο ίδιος ο Φρόιντ έμεινε έως και πεισματικά αναποφάσιστος, ενώ για το δεύτερο τρίλημμα μπορεί κανείς να πει ότι το πραγματεύονται αδιάκοπα οι ποικίλες τάσεις της ψυχανάλυσης, πάντα χάρη σε μια διαδικασία αυτοκριτικής που εγκαινιάστηκε από καταβολής του κλάδου.

Από αυτή την άποψη, το αποκορύφωμα της αυτοκριτικής είναι η αμφισβήτηση της ίδιας της διάκρισης παθολογικού-κανονικού από μέρους ενός γιατρού που συνιστά την εκδήλωση της νεύρωσης ως θετική για τη διαπαιδαγώγηση και εγκρίνει τον τρόπο με τον οποίο οι σεξουαλικές θεωρίες του παιδιού προκαλούν αμηχανία στην ετοιμοπαράδοτη εννοιολογική σκευή του πατέρα-ψυχαναλυτή.

Η κίνηση της ψυχανάλυσης θα μπορούσε πράγματι να θεωρηθεί μια μετάβαση από την ετερονομία στην αυτονομία μέσω μιας καντιανού τύπου «αγωγής»: με τη διατήρηση και επίταση, δηλαδή, του παράδοξου χαρακτήρα ενός ελευθεριακού παιδαγωγικού ιδεώδους το οποίο κηρύσσει τη μετάδοση –ή πρόκληση– μιας γνώσης από κάποιον που κατά βάθος δεν την κατέχει σε κάποιον που κατά βάθος την κατέχει ήδη.

Πρόκειται για κίνηση ανάδυσης με την κυριολεκτική σημασία της λέξης: αυτό που έρχεται από τον βυθό στην επιφάνεια «αλλάζει κάτι» και στα δύο μέρη της παιδαγωγικής-ψυχαναλυτικής σχέσης, φέρνοντας ειδημοσύνη στο ένα και θεραπεία στο άλλο, πάντα εντός του ορίζοντα της συγκεκριμένης σχέσης. Μεγαλώνοντας, ο Μικρός Χανς δεν θυμόταν πια ούτε την παιδική του φοβία ούτε την ίασή της, ωστόσο η χειραφέτησή του παραμένει διαρκής υπενθύμιση του ζωντανού ονείρου που αποτελεί την πιο πολύτιμη παρακαταθήκη του φροϊδικού πνεύματος.

Ακολουθήστε μας στο Google news
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Συμβολή στην ιστορία της τέχνης
Το βιβλίο της Τιτίνας Κορνέζου πραγματεύεται τη ζωγραφική παραγωγή στη Γαλλία κατά την περίοδο των δύο αιώνων που προηγήθηκαν της Γαλλικής Επανάστασης.
Συμβολή στην ιστορία της τέχνης
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η ηχώ της απόστασης
Ο θάνατος είναι η φιλοσοφία της ζωής, η αναθεώρηση όσων βιώθηκαν και η αναστόχευση όσων έρχονται. Στο πρόσφατο ολιγοσέλιδο βιβλίο (μικρή νουβέλα ή εξομολόγηση) του Θανάση Σταμούλη, ο αφηγητής μαθαίνει για τον...
Η ηχώ της απόστασης
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Οι πήδοι του βατράχου
Η Ρούλα Γεωργακοπούλου βολτάρει άνετα σε αυτή την υβριδική ζώνη μεταξύ ύπνου και ξύπνου και μας στέλνει καλειδοσκοπικές ανταποκρίσεις από το συναπάντημα του ιψενικού Γιον Γκάμπριελ Μπόρκμαν με τα Λόγια της...
Οι πήδοι του βατράχου
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Οψεις ενός γυάλινου κόσμου
Η Βίνσεντ μεγαλώνει στοιχειωμένη από τον πνιγμό της μητέρας της. Εργάζεται ως μπαργούμαν στο ξενοδοχείο Κάιετ «ένα παλάτι από γυαλί και κέδρο», στη νήσο Βανκβούβερ της Βρετανικής Κολομβίας.
Οψεις ενός γυάλινου κόσμου
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η ματιά του ακροατή και το «μουσικό μυστικό»
Η ματιά του ακροατή που υιοθετεί ο Πλέσνερ πηγάζει από την «έκκεντρη τοποθετικότητα» του ανθρώπου, όπως ονομάζει το ίδιόν μας να είμαστε και να έχουμε συγχρόνως σώμα, να αντιλαμβανόμαστε χωρίς δεύτερη σκέψη...
Η ματιά του ακροατή και το «μουσικό μυστικό»
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Iστορία της πολιτικής φιλοσοφίας της νεωτερικότητας
Ο Τζον Ρολς (1921-2002) σημάδεψε την πολιτική και ηθική φιλοσοφία, ενώ δίδαξε πλήθος φοιτητών, πολλοί από τους οποίους άφησαν το δικό τους στίγμα στη σκέψη.
Iστορία της πολιτικής φιλοσοφίας της νεωτερικότητας

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας