• Αθήνα
    Σποραδικές νεφώσεις
    2°C -0.4°C / 3.5°C
    0 BF
    60%
  • Θεσσαλονίκη
    Αίθριος καιρός
    -1°C -3.1°C / 1.3°C
    3 BF
    36%
  • Πάτρα
    Αίθριος καιρός
    -1°C -2.0°C / 4.0°C
    2 BF
    40%
  • Ιωάννινα
    Αίθριος καιρός
    -5°C -5.1°C / -4.2°C
    1 BF
    58%
  • Αλεξανδρούπολη
    Αίθριος καιρός
    -3°C -3.1°C / -3.1°C
    0 BF
    59%
  • Βέροια
    Ελαφρές νεφώσεις
    -2°C -3.8°C / 0.7°C
    1 BF
    38%
  • Κοζάνη
    Ελαφρές νεφώσεις
    -6°C -5.6°C / -4.9°C
    3 BF
    30%
  • Αγρίνιο
    Αίθριος καιρός
    -3°C -3.7°C / 1.6°C
    2 BF
    35%
  • Ηράκλειο
    Αραιές νεφώσεις
    4°C 2.7°C / 5.8°C
    4 BF
    78%
  • Μυτιλήνη
    Σποραδικές νεφώσεις
    -2°C -2.1°C / -2.1°C
    4 BF
    65%
  • Ερμούπολη
    Αυξημένες νεφώσεις
    4°C 4.4°C / 5.7°C
    6 BF
    70%
  • Σκόπελος
    Ελαφρές νεφώσεις
    5°C 5.4°C / 5.4°C
    4 BF
    44%
  • Κεφαλονιά
    Αίθριος καιρός
    6°C 6.0°C / 6.0°C
    2 BF
    42%
  • Λάρισα
    Αίθριος καιρός
    -4°C -4.1°C / -3.5°C
    0 BF
    63%
  • Λαμία
    Αίθριος καιρός
    -4°C -3.9°C / -3.5°C
    1 BF
    46%
  • Ρόδος
    Σποραδικές νεφώσεις
    7°C 1.8°C / 6.8°C
    2 BF
    55%
  • Χαλκίδα
    Αραιές νεφώσεις
    1°C -0.2°C / 3.8°C
    3 BF
    55%
  • Καβάλα
    Σποραδικές νεφώσεις
    0°C -2.4°C / 0.5°C
    1 BF
    51%
  • Κατερίνη
    Αίθριος καιρός
    -1°C -3.8°C / 1.4°C
    1 BF
    49%
  • Καστοριά
    Αίθριος καιρός
    -5°C -5.2°C / -5.2°C
    2 BF
    47%
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Χάντκε δύο εποχών

  • A-
  • A+

Δαμάζοντας τον τρόμο

«Στο κυριακάτικο φύλλο της η Λαϊκή Ημερησία της Καρινθίας δημοσίευσε στη στήλη ΚΟΙΝΩΝΙΚΑ το εξής: "Νοικοκυρά 51 ετών από το Α. (κοινότητα Γκ.) αυτοκτόνησε τη νύχτα προς το Σάββατο παίρνοντας υπερβολική δόση υπνωτικών χαπιών"». Παραθέτοντας αυτούσια τη δημοσιευμένη αναγγελία του θανάτου της μητέρας του, ο βραβευμένος με Νόμπελ Λογοτεχνίας (2019) Αυστριακός συγγραφέας Πέτερ Χάντκε ξεκινά την Ανέμελη δυστυχία (1972), μια ολιγοσέλιδη αφήγηση (σε ανάγλυφη μετάφραση του Σπύρου Μοσκόβου).

Η ειρωνική αντίφαση του τίτλου διαποτίζει όλες τις πλευρές του βιβλίου. Ηδη από τις πρώτες φράσεις το συγκινησιακά φορτισμένο γεγονός μιας αυτοκτονίας συνυπάρχει με την ψυχρή, αποστασιοποιημένη διατύπωσή του. Πόσω μάλλον όταν πρόκειται για την ίδια τη μητέρα του γράφοντος: μια οικογενειακή τραγωδία κοινοποιείται, γίνεται είδηση, χάνοντας τον προσωπικό της χαρακτήρα, μπαίνει στη στήλη με τα «ΚΟΙΝΩΝΙΚΑ».

Ο διχασμός ανάμεσα στη συγκίνηση και την αποστασιοποίηση, ανάμεσα στο ιδιωτικό γεγονός και το δημόσιο, ανάμεσα, εν τέλει, στο αυτοβιογραφικό κείμενο και το μυθοπλαστικό ομολογείται εμβόλιμα, εντός παρενθέσεως, από τον ίδιο τον συγγραφέα: «(Φυσικά και είναι αόριστα αυτά που γράφονται εδώ για έναν συγκεκριμένο άνθρωπο∙ όμως μόνο οι γενικεύσεις, που προσπερνούν ρητά τη μητέρα μου σαν ενδεχομένως ανεπανάληπτο βασικό πρόσωπο σε μια ίσως ανεπανάληπτη ιστορία, μπορούν να αφορούν κάποιον εκτός από εμένα τον ίδιο – η απλή αφήγηση μιας βιογραφίας με εναλλαγές και ξαφνικό τέλος δεν θα ήταν τίποτε άλλο παρά μια απαράδεκτη αξίωση. Το επικίνδυνο με τέτοιες αφαιρέσεις και διατυπώσεις είναι βεβαίως ότι τείνουν να αυτονομηθούν. Λησμονούν στη συνέχεια το πρόσωπο που υπήρξε η αφετηρία τους […])».

Το πρόσωπο που υπήρξε αφετηρία για το ανά χείρας βιβλίο είναι η μητέρα του γράφοντος, μια γυναίκα που δεν κατονομάζεται, τοποθετείται όμως μέσα στην ιστορία της οικογένειας και του τόπου της. Γεννημένη τη δεκαετία του ’20 σε μια νότια επαρχία της Αυστρίας, υπήρξε το προτελευταίο από πέντε παιδιά. Μικρή ήταν ζωηρή, με κλίση στη μάθηση, όμως τόσο η ζωηράδα όσο και η φιλογνωσία της στην πορεία ψαλιδίστηκαν για να ταιριάξουν στον ρόλο που επιφύλασσε η επαρχιακή κοινωνία για τα κορίτσια. «Το να γεννηθείς μέσα σ’ αυτές τις συνθήκες γυναίκα ήταν ήδη εκ των προτέρων φοβερό», γράφει ο Χάντκε. «Οι χειρομάντισσες στα θρησκευτικά πανηγύρια διάβαζαν στα σοβαρά μόνο τη μοίρα των αγοριών∙ ούτως ή άλλως για τις γυναίκες αυτό το μέλλον ήταν ένα αστείο». Ποιο ήταν λοιπόν το αστείο που είχε γραφτεί στην παλάμη της μητέρας;

Αρχικά ένας έρωτας με έναν παντρεμένο που οδήγησε σε εγκυμοσύνη: έτσι γεννήθηκε ο συγγραφέας. Για να αποκατασταθεί το νόθο, η μάνα του παντρεύτηκε έναν υπαξιωματικό της Βέρμαχτ. Ομως δεν επρόκειτο για έρωτα. Αλλωστε «οι συνθήκες της ζωής την είχαν μάθει σε μια αγάπη προσκολλημένη σε ένα αντικείμενο που δεν επιδεχόταν ανταλλαγή, αντικατάσταση».

Ο σύζυγος που, ενώ την παντρεύτηκε από καθήκον, αρχικά τη «ΛΑΤΡΕΥΕ» (η παρεμβολή λέξεων με κεφαλαία γράμματα προσδίδει ειρωνική ένταση), στη συνέχεια το ρίχνει στο ποτό και αρχίζει να την ξυλοφορτώνει. Μερικές εγκυμοσύνες της μητέρας διακόπτονται από την ίδια με μια βελόνα. Τα τελευταία χρόνια της ζωής της πλήττεται από τρομερούς πονοκεφάλους, από δυσβάσταχτους πόνους, από νευρική ατονία. Η «δυστυχία» της όμως δεν βιώνεται καν σαν δυστυχία. Αυτό θα απαιτούσε κάποιου είδους συνειδητότητα, έναν διαχωρισμό του προσώπου από τη μάζα που, πλάθοντάς το, το συντρίβει.

Ετσι η μητέρα σιγά σιγά αποπροσωποιείται, χάνεται μέσα σε αυτό που ισχύει ως κανόνας: «Η μητέρα λοιπόν δεν έγινε τίποτα», γράφει ο Χάντκε, «μετατράπηκε σ’ ένα ουδέτερο πλάσμα, ξοδευόταν στην καθημερινή ρουτίνα». Μέσα σε μια ζωή όπου καθετί το προσωπικό έλιωνε μέσα στο καμίνι του τυπολογικού και το «άτομο» ήταν γνωστό μόνο ως βρισιά, η μητέρα άρχισε να διαβάζει μαζί με τον συγγραφέα βιβλία. «Με το διάβασμα έβγαινε για πρώτη φορά από τον εαυτό της, μάθαινε να μιλά γι' αυτήν […]». Ομως ήταν πλέον αργά. Η λογοτεχνία δεν της έμαθε να επανεφεύρει τον εαυτό της, «αλλά πόσο αργά ήταν πια γι' αυτό». Η υφαρπαγή της προσωπικής ιστορίας και των προσωπικών αισθημάτων, ακόμη και της δυνατότητας για εκμυστήρευση, κατέληγε σε κάποιες περιπτώσεις ανθρώπων, μας λέει ο Χάντκε, να οδηγήσει σε κάποια μορφή ήπιας τρέλας: σε κάποιον «τη βίδωνε λιγάκι και γύριζε απ’ το ένα δωμάτιο στο άλλο φωνάζοντας». Καμιά φορά, βέβαια, μπορεί να κατέληγε και σε αυτοκτονία. Πώς όμως μπορεί κανείς να διηγηθεί μια τέτοια ιστορία, αναρωτιέται ανά διαστήματα ο συγγραφέας.

Πώς να πιάσει με τη συγγραφική λαβίδα τη μητέρα του και να την παρατηρήσει σαν έντομο κάτω από τον φακό, όπως μας εκμυστηρεύεται ότι προσεγγίζει συνήθως τους ήρωες των ιστοριών του; «Αυτή η ιστορία όμως έχει να κάνει με ακατονόμαστα πράγματα, με βουβές στιγμές τρόμου», διαβάζουμε σε ένα από τα αποσπάσματα όπου ο συγγραφέας αφήνει κατά μέρος τα γεγονότα για να διαλογιστεί πάνω στην ίδια την αφήγηση: τους τρόπους, τις προθέσεις, την ουσία της. Γιατί να επιδοθεί, εν τέλει, κανείς σε αυτόν τον επίπονο, ακατόρθωτο σχεδόν στόχο: να αφηγηθεί την ιστορία της μητέρας του που αυτοκτόνησε;

Και πώς θα το πετύχει; «Γι' αυτό επινοεί κανείς την τάξη ενός συνηθισμένου βιογραφικού σχήματος […] ελπίζοντας ότι μ’ αυτόν τον τρόπο θα δαμάσει την κυριαρχία του τρόμου». Και πράγματι, διαβάζοντας την ολιγοσέλιδη αυτή μαρτυρία μιας ζωής, προκαλεί τρόμο το γεγονός πως η μόνη εθελούσια πράξη μιας γυναίκας στάθηκε η έξοδος από τη ζωή της. Τα υπόλοιπα τα υπαγόρευσε η «κοινοτοπία». Κι αν η Χάνα Αρεντ μάς εισήγαγε στην «Κοινοτοπία του Κακού», ο Χάντκε μάς εισάγει εδώ στο «Κακό της Κοινοτοπίας», όπως εύστοχα σχολίασε ο κριτικός Tanjil Rashid.


Διασχίζοντας μια άγνωστη γεωγραφία

Μια διαδρομή στον χάρτη, από τα περίχωρα του Παρισιού προς την περιοχή της Πικαρδίας, στη βόρεια Γαλλία, και μια εσωτερική διαδρομή προς τα ενδότερα στρώματα του εαυτού εκτυλίσσονται παράλληλα στο μυθιστόρημα του Πέτερ Χάντκε Η κλέφτρα των φρούτων ή Απλό ταξίδι στην ενδοχώρα. Το βιβλίο κυκλοφόρησε στη Γερμανία το 2017, δύο χρόνια δηλαδή πριν από την απονομή του Νόμπελ Λογοτεχνίας στον Χάντκε, η οποία προκάλεσε, ως γνωστόν, πλήθος αρνητικών αντιδράσεων για λόγους εξωλογοτεχνικούς, που έχουν να κάνουν με τη στάση του συγγραφέα κατά τη διάρκεια των πολέμων στην πρώην Γιουγκοσλαβία και τη στήριξή του στον Σλόμπονταν Μιλόσεβιτς.

Τώρα που έχουν κοπάσει πια οι έντονες αυτές συζητήσεις, μπορούμε να στρέψουμε πλέον την προσοχή μας στην ίδια τη γραφή του Χάντκε και να ανακαλύψουμε εκ νέου ή για πρώτη φορά την απαράμιλλη γοητεία της. Στο ανά χείρας βιβλίο, που κυκλοφόρησε πρόσφατα στα ελληνικά από τις εκδόσεις Gutenberg, σε πολύ ωραία μετάφραση της Μαρίας Αγγελίδου, ο Αυστριακός συγγραφέας επιβεβαιώνει τις κατακτήσεις της ώριμης φάσης του έργου του, επιστρέφοντας σε θεματικές και αφηγηματικές εμμονές κορυφαίων βιβλίων του όπως το Η χρονιά μου στον Κόλπο του Κανένα (1994) ή το Οι χαμένες εικόνες ή Διασχίζοντας τη Σιέρα δε Γκρέδος (2002).

Εχοντας αφήσει προ πολλού πίσω του τους ρηξικέλευθους πειραματισμούς των πρώτων του θεατρικών έργων, όπως το Βρίζοντας το κοινό (1966) ή ο Κάσπαρ (1967) –τα οποία, υιοθετώντας ένα προκλητικό Gestus, ασκούσαν κριτική στη χρήση της γλώσσας ως όργανο εξουσίας– και έχοντας αφομοιώσει και εν πολλοίς υπερβεί τις επιρροές από την κινηματογραφική γλώσσα του Βιμ Βέντερς (με τον οποίο είχε συνεργαστεί ως σεναριογράφος σε αρκετές ταινίες του) και από συγγραφείς όπως ο Κάφκα, ο Χάντκε επικεντρώθηκε τις τελευταίες δεκαετίες στην καλλιέργεια μιας πρόζας μεγαλόπνοης και εσωστρεφούς, που διακρίνεται από ένα μεγάλο χωροχρονικό άνοιγμα προς τον κόσμο και συγχρόνως στοχάζεται πάνω στην ίδια τη λειτουργία της πρόσληψης του κόσμου και της αφήγησης.

Στην Κλέφτρα των φρούτων παρακολουθούμε τον τρόπο με τον οποίο ένας ηλικιωμένος αφηγητής –alter ego του Χάντκε– δεξιώνεται σταδιακά την ιστορία που θα αφηγηθεί, καθώς στην αρχή, καθισμένος στον κήπο του σπιτιού του, ακούει τη φωνή της ηρωίδας του («Ηταν η φωνή της Κλέφτρας των Φρούτων, που ρωτούσε, τρυφερή κι αποφασιστική») και περιτριγυρίζεται από την αδιόρατη παρουσία της («Ούτε τα δάχτυλά της είδα, μόνο τον χορό τους στο κενό, ένα άπλωμα, ένα άνοιγμα, ένα λύγισμα, ένα ξεδίπλωμα, ένα τύλιγμα – αν ήταν εικόνα, ήταν μια εικόνα γραπτή, σαν σημείωμα»), ενώ στη συνέχεια, αφού έχει πια αναχωρήσει για ταξίδι, τη συναντάει μπροστά του, στο βαγόνι ενός τρένου προς τη γαλλική ενδοχώρα, κοιμισμένη.

Κι αν στο σημείο αυτό η αφήγηση παίρνει μια νέα τροπή, καθώς ο αφηγητής αποσύρεται διακριτικά στο παρασκήνιο (κάτι που αντικατοπτρίζεται και στο γραμματικό πρόσωπο της αφήγησης, η οποία από πρωτοπρόσωπη γίνεται τριτοπρόσωπη) για να παραχωρήσει τα πρωτεία στη νεαρή ηρωίδα, που τη λένε Αλέξια, είναι, όπως μαθαίνουμε, «φυγομανής» και ταξιδεύει προς αναζήτηση της μητέρας της, οι συντεταγμένες της αφήγησης παραμένουν ακλόνητες: Στη θέση μιας συνεκτικής, ευανάγνωστης πλοκής συναντάμε εδώ ένα ανοιχτό σχήμα αφήγησης που αρδεύεται από την ενδελεχή παρατήρηση, τη σύλληψη εκείνων των κρίσιμων λεπτομερειών που συνήθως διαφεύγουν την προσοχή και την προσπάθεια αποτύπωσής τους με τη μέγιστη δυνατή ακρίβεια, από τη διαρκή (ανα)ψηλάφιση των πραγμάτων, τη συναρμογή εντυπώσεων και αναμνήσεων, την ταλάντευση ανάμεσα στον φευγαλέο και στον μόνιμο χαρακτήρα των πραγμάτων, τη μεταμόρφωση και την περιπλάνηση ως άνοιγμα προς το ξένο και το ανοίκειο και ταυτόχρονα ως όχημα ενδοσκόπησης.

Στη βάση όλων αυτών φαίνεται να βρίσκεται μια ριζική απορία και μια συνεχής διερώτηση του παρατηρητή και αυτοπαρατηρούμενου, η οποία στρέφεται τόσο στον ίδιο και τις προθέσεις του όσο και στη φύση της πραγματικότητας αλλά και τη διαδικασία πρόσληψής της από το υποκείμενο. Το γεγονός ότι η θεμελιώδης αυτή απορία ανοίγει χώρο στο απρόβλεπτο και άρα στο ξάφνιασμα –του ίδιου του αφηγητή αλλά και του αναγνώστη– μπορεί να ιδωθεί και ως αφηγηματική στρατηγική που βρίσκεται στον αντίποδα κάθε λογικής σασπένς: «Και μετά; Ηρθαν τα πράγματα όπως έπρεπε να έρθουν; Οχι βέβαια: ελάχιστα πράγματα στην ιστορία της Κλέφτρας των Φρούτων έρχονταν όπως έπρεπε να έρθουν. Κατά διαστήματα ίσως, ναι, κάποια πράγματα έρχονταν όπως έπρεπε. Κατά κανόνα όμως τα πράγματα έρχονταν όπως έρχονταν».

Στις τρεις μέρες που διαρκεί η περιπλάνησή της, μεταξύ μητρόπολης και επαρχίας, η Κλέφτρα των Φρούτων, περνώντας μέσα από δρόμους, πλατείες, σταθμούς, δάση, χωράφια, κεμπαπτζίδικα και πανδοχεία, συναντώντας στο διάβα της ένα πλήθος προσώπων, διασχίζει παράλληλα και μια άλλη, εξίσου άγνωστη γεωγραφία, συναισθηματική και νοητική, για να καταλήξει σε μια οικογενειακή γιορτή, που σημαίνει ταυτόχρονα και το τέλος μιας αφήγησης που δεν τελειώνει, δεν παγιώνεται, παρά μόνο συνεχίζει να απορεί και να επενεργεί.

Ακολουθήστε μας στο Google news
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Συμβολή στην ιστορία της τέχνης
Το βιβλίο της Τιτίνας Κορνέζου πραγματεύεται τη ζωγραφική παραγωγή στη Γαλλία κατά την περίοδο των δύο αιώνων που προηγήθηκαν της Γαλλικής Επανάστασης.
Συμβολή στην ιστορία της τέχνης
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η ηχώ της απόστασης
Ο θάνατος είναι η φιλοσοφία της ζωής, η αναθεώρηση όσων βιώθηκαν και η αναστόχευση όσων έρχονται. Στο πρόσφατο ολιγοσέλιδο βιβλίο (μικρή νουβέλα ή εξομολόγηση) του Θανάση Σταμούλη, ο αφηγητής μαθαίνει για τον...
Η ηχώ της απόστασης
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Οι πήδοι του βατράχου
Η Ρούλα Γεωργακοπούλου βολτάρει άνετα σε αυτή την υβριδική ζώνη μεταξύ ύπνου και ξύπνου και μας στέλνει καλειδοσκοπικές ανταποκρίσεις από το συναπάντημα του ιψενικού Γιον Γκάμπριελ Μπόρκμαν με τα Λόγια της...
Οι πήδοι του βατράχου
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Οψεις ενός γυάλινου κόσμου
Η Βίνσεντ μεγαλώνει στοιχειωμένη από τον πνιγμό της μητέρας της. Εργάζεται ως μπαργούμαν στο ξενοδοχείο Κάιετ «ένα παλάτι από γυαλί και κέδρο», στη νήσο Βανκβούβερ της Βρετανικής Κολομβίας.
Οψεις ενός γυάλινου κόσμου
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η ματιά του ακροατή και το «μουσικό μυστικό»
Η ματιά του ακροατή που υιοθετεί ο Πλέσνερ πηγάζει από την «έκκεντρη τοποθετικότητα» του ανθρώπου, όπως ονομάζει το ίδιόν μας να είμαστε και να έχουμε συγχρόνως σώμα, να αντιλαμβανόμαστε χωρίς δεύτερη σκέψη...
Η ματιά του ακροατή και το «μουσικό μυστικό»
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Iστορία της πολιτικής φιλοσοφίας της νεωτερικότητας
Ο Τζον Ρολς (1921-2002) σημάδεψε την πολιτική και ηθική φιλοσοφία, ενώ δίδαξε πλήθος φοιτητών, πολλοί από τους οποίους άφησαν το δικό τους στίγμα στη σκέψη.
Iστορία της πολιτικής φιλοσοφίας της νεωτερικότητας

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας