• Αθήνα
    Αίθριος καιρός
    27°C 25.1°C / 28.6°C
    2 BF
    35%
  • Θεσσαλονίκη
    Ελαφρές νεφώσεις
    27°C 25.1°C / 28.3°C
    0 BF
    56%
  • Πάτρα
    Σποραδικές νεφώσεις
    28°C 26.6°C / 29.3°C
    0 BF
    60%
  • Ιωάννινα
    Σποραδικές νεφώσεις
    26°C 22.0°C / 25.9°C
    2 BF
    47%
  • Αλεξανδρούπολη
    Ελαφρές νεφώσεις
    27°C 26.9°C / 26.9°C
    2 BF
    39%
  • Βέροια
    Ελαφρές νεφώσεις
    27°C 24.6°C / 27.7°C
    2 BF
    51%
  • Κοζάνη
    Σποραδικές νεφώσεις
    25°C 24.5°C / 24.5°C
    3 BF
    41%
  • Αγρίνιο
    Αραιές νεφώσεις
    26°C 25.6°C / 27.6°C
    1 BF
    54%
  • Ηράκλειο
    Αίθριος καιρός
    24°C 24.4°C / 24.4°C
    5 BF
    69%
  • Μυτιλήνη
    Αίθριος καιρός
    26°C 25.7°C / 25.7°C
    5 BF
    49%
  • Ερμούπολη
    Αίθριος καιρός
    26°C 25.1°C / 27.4°C
    4 BF
    50%
  • Σκόπελος
    Αίθριος καιρός
    26°C 25.9°C / 25.9°C
    2 BF
    50%
  • Κεφαλονιά
    Ελαφρές νεφώσεις
    28°C 27.9°C / 28.9°C
    3 BF
    69%
  • Λάρισα
    Ελαφρές νεφώσεις
    26°C 25.8°C / 25.8°C
    2 BF
    42%
  • Λαμία
    Ελαφρές νεφώσεις
    27°C 25.7°C / 26.7°C
    2 BF
    51%
  • Ρόδος
    Αίθριος καιρός
    27°C 27.5°C / 27.5°C
    2 BF
    64%
  • Χαλκίδα
    Αίθριος καιρός
    26°C 25.6°C / 25.6°C
    2 BF
    42%
  • Καβάλα
    Αραιές νεφώσεις
    27°C 26.8°C / 26.8°C
    2 BF
    44%
  • Κατερίνη
    Αίθριος καιρός
    27°C 25.3°C / 28.4°C
    2 BF
    61%
  • Καστοριά
    Ελαφρές νεφώσεις
    26°C 23.8°C / 26.3°C
    1 BF
    34%
Σκάβοντας μνήμη και γλώσσα
ΧΑΡΗΣ ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Σκάβοντας μνήμη και γλώσσα

  • A-
  • A+
Ακολουθήστε μας στο Google news

Σχετικά πρόσφατα και με διαφορά λίγων μηνών κυκλοφόρησαν δύο ενδιαφέροντα μυθιστορήματα. Ο λόγος για το Ενα πιάτο λιγότερο της Μαριλένας Παπαϊωάννου και το Τζίντιλι του Δημήτρη Χριστόπουλου. Η ανάγνωσή τους φανερώνει μια σειρά από νήματα, που τα καθιστούν κατά κάποιον τρόπο συγγενή, τόσο θεματικά, αφού το κεντρικό εύρημα και στις δύο ιστορίες βρίσκεται κυριολεκτικά κρυμμένο στο υπέδαφος, όσο και τεχνικά, καθώς στην αφήγηση αναμειγνύεται η πραγματική και η μυθοπλαστική ιστορία. Σημαντικό κοινό χαρακτηριστικό, επίσης, είναι το γεγονός πως και οι δύο συγγραφείς επιλέγουν να κινηθούν μακριά από την Αθήνα, τοποθετώντας τη δράση στην επαρχία, επιλογή που δικαιολογείται ξεκάθαρα από τη χρήση της ιδιαιτερότητας του κάθε τόπου.

ΜΑΡΙΛΕΝΑ ΠΑΠΑΪΩΑΝΝΟΥ. Ενα πιάτο λιγότερο. Μυθιστόρημα. Καστανιώτης, 2020, σελ. 368

Το μυθιστόρημα της Παπαϊωάννου εκτυλίσσεται στη Σαντορίνη τον Ιούλιο του 1965. Ενα συνεργείο εργατών πραγματοποιεί χωματουργικές εργασίες στο Ημεροβίγλι όταν ανακαλύπτει μια αρχαία επιτύμβια στήλη. Ο Σαράντης Καγιαλής, μέλος του συνεργείου, αρνείται να την εγκαταλείψει βορά στους αρχαιοκάπηλους και μένει να τη φυλάξει έως ότου έρθει η αρχαιολογική υπηρεσία. Ομως η μοίρα τού παίζει άσχημο παιχνίδι· γλιστρά στη σκαμμένη τρύπα και πέφτει προς τα πίσω με το κεφάλι μένοντας στον τόπο. Ο θάνατός του βυθίζει στο πένθος δυο οικογένειες. Την ίδια στιγμή στην Αθήνα γράφονται μερικές από τις πλέον μελανές σελίδες της ελληνικής ιστορίας, που θα οδηγήσουν στη δικτατορία των συνταγματαρχών. Η Μαριλένα Παπαϊωάννου (Αθήνα, 1982), στο τρίτο της συγγραφικό βήμα, χρησιμοποιεί και εδώ ως φόντο μια ταραγμένη πολιτικά περίοδο και αφηγείται την ιστορία τεσσάρων γυναικών ‒της γυναίκας του Σαράντη, της μητέρας του, της αδερφής του και μιας πρώην πόρνης‒, που για να αντιμετωπίσουν τη θλίψη που τους προκάλεσε ο χαμός του, θα βρεθούν να γυρεύουν με επιμονή μια δεύτερη αρχαία στήλη, κρυμμένη στο νησί από την εποχή της γερμανικής κατοχής, σε μια προσπάθεια να δικαιώσουν τον θάνατό του.

Τζίντιλι στα βλάχικα είναι ο ανεμοστρόβιλος. Τζίντες οι νεράιδες των βουνών. Τα φανταστικά Σόθιψα, χωριό της Εορδαίας, «χτισμένο από Βλάχους, μετά κατοικημένο από ηπειρώτικα μπουλούκια πετροχτιστάδων, πριν έρθουν οι ξεριζωμένοι Πόντιοι», βιώνουν μια πρωτοφανή οικολογική καταστροφή, όταν το πλούσιο σε λιγνίτη έδαφός τους, κατασπαραγμένο από τις εξορύξεις χρόνων, υποχωρεί. Τα φώτα της δημοσιότητας στρέφονται σε εκείνη τη γωνιά της κεντρικής Μακεδονίας, το ενδιαφέρον είναι παγκόσμιο, τριάντα κάτοικοι αγνοούνται ενώ οι υπόλοιποι απομακρύνονται βιαστικά. Ενας θα αρνηθεί να εγκαταλείψει το χωριό του. Μια περιοχή που γνώρισε τη φρίκη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, που τον διαδέχτηκε ο Εμφύλιος, με τις πληγές που άφησε ακόμα ανοιχτές, είδε στην εκμετάλλευση του λιγνίτη φως για ένα καλύτερο αύριο. Η ανάπτυξη καιροφυλακτούσε και η μεταπολιτευτική Ελλάδα αδημονούσε να υψώσει ανάστημα. Τα πάντα όμως έχουν το κόστος τους και αργά ή γρήγορα ο λογαριασμός πρέπει να εξοφληθεί. Σήμερα, το ζήτημα της απολιγνιτοποίησης είναι επίκαιρο και συνάμα σύνθετο ως προς την επίλυσή του

Η Παπαϊωάννου επιλέγει μια πιο κλασικότροπη αφήγηση. Με άνεση και πλήρη έλεγχο του υλικού της, ξεδιπλώνει την ιστορία της, πορευόμενη μέχρι τέλους στο πλευρό των χαρακτήρων της, επιτρέποντας στον παντογνώστη αφηγητή να αποκαλύψει σταδιακά τα φύλλα του, διατηρώντας αμείωτο το αναγνωστικό ενδιαφέρον, για να οδηγηθεί στο φινάλε με έναν τρόπο φυσικό και αβίαστο, χωρίς να στηρίζεται εξ ολοκλήρου στα λειτουργικά ευρήματα και τις απαραίτητες για την εξέλιξη της πλοκής ανατροπές. Δεν παρασύρεται από τις σειρήνες της ντοπιολαλιάς, αποφεύγει, έτσι, την επιτήδευση και καρπώνεται το φυσικό γλωσσικό αποτέλεσμα.

Χρησιμοποιεί χρηστικά την ημερολογιακή καταγραφή, γεγονός που, εκτός από τις αναλογίες με τις πολιτικές εξελίξεις, συνεισφέρει και στην επίτευξη συνοχής. Το εύρημα της αρχαιοκαπηλίας προσδίδει μια αστυνομικού χαρακτήρα διάσταση στο μυθιστόρημα και λειτουργεί ως κινητήριος δύναμη στην εξέλιξη της πλοκής. Παρά τις όποιες επιρροές από τη γυναικεία και πολιτική εγχώρια λογοτεχνία μπορεί κανείς να διακρίνει, αυτές είναι χωνεμένες καλά, επιτρέποντας στην προσωπική φωνή της συγγραφέως να ακουστεί με ευκρίνεια. Στο Ενα πιάτο λιγότερο, η Παπαϊωάννου πετυχαίνει κάτι πραγματικά σπουδαίο· φτιάχνει λογοτεχνία που απευθύνεται στο ευρύ αναγνωστικό κοινό χωρίς να κάνει εκπτώσεις.


ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΧΡΙΣΤΟΠΟΥΛΟΣ. Τζίντιλι. Μυθιστόρημα. Το Ροδακιό, 2021, σελ. 240

Ο Χριστόπουλος, από την άλλη, περνώντας στη μεγάλη φόρμα, επιλέγει μια ιδιότυπη κατασκευή. Ο συγγραφέας, σε κάτι που μοιάζει με όνειρο, δέχεται την επίσκεψη ενός άντρα που του αφηγείται τι συνέβη στα Σόθιψα τη νύχτα εκείνη. Η πολυφωνική αφήγηση είναι λειτουργική, γιατί, εκτός του ότι καταγράφει τις διάφορες διακλαδώσεις που αποτελούν την κυρίως ιστορία του τόπου εκείνου, πετυχαίνει να μεταδώσει την αίσθηση του ανέμου που φυσάει διαρκώς, πότε ανεπαίσθητα και πότε μανιασμένα, από το ένα ή το άλλο σημείο του ορίζοντα, σχηματίζοντας δίνες και μεταφέροντας μηνύματα που εκείνοι οι λίγοι, που ξέρουν, ακούν.

Η χρήση του μεταφυσικού και του αλλόκοτου είναι ο λογοτεχνικός τρόπος με τον οποίο ο συγγραφέας δίνει φωνή στο θύμα. Η αφήγηση διακρίνεται από την ποιητικότητα του λόγου, τόσο εξαιτίας της αναπάντεχης χρήσης λέξεων και μεταφορών, όσο και της μετρικής της. Ο μακροπερίοδος λόγος του Χριστόπουλου είναι απολαυστικός και δουλεμένος στη λεπτομέρεια, ενώ η γλώσσα που μετέρχεται γεφυρώνει αρμονικά το χτες με το σήμερα σε μια πρόζα που διασταυρώνει οικολογικό άγχος και κοινωνική μέριμνα.

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ο Αίαντας ο Αρβανίτης
Η θερινή διηγηματογραφική παράδοση του Ανοιχτού Βιβλίου, συνεχίζει απρόσκοπτα, για ένατη συνεχή χρονιά, με ιστορίες που γράφουν αποκλειστικά για τους αναγνώστες της «Εφ.Συν.» συγγραφείς μιας ανοιχτής...
Ο Αίαντας ο Αρβανίτης
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ο έρως για τη μορφή και τον λόγο
Ο Δημήτριος Καπετανάκης (1912-1944) υπήρξε ένα φωτεινό μετέωρο της νεοελληνικής σκέψης. Το σύντομο πέρασμά του από την πνευματική ζωή της Αθήνας (1936-1939) και του Λονδίνου (1939-1944) εξέπεμψε τη σπάνια...
Ο έρως για τη μορφή και τον λόγο
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ξένο σώμα
Πριν από ενάμιση χρόνο περίπου, όταν η πανδημία είχε μόλις ενσκήψει στην Ευρώπη, ο Ζαν-Λικ Νανσί είχε αντιδικήσει με τον Τζόρτζιο Αγκάμπεν με αφορμή τις θέσεις του τελευταίου για τη βιοπολιτική διαχείριση μιας...
Ξένο σώμα
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Προβολές της μεσαίας τάξης
Ο καθηγητής Κοινωνιολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, Παναγής Παναγιωτόπουλος, στο τελευταίο του βιβλίο επαναπροσδιορίζει την έννοια και τη συγκρότηση της ελληνικής μεσαίας τάξης και αναλύει τις πολλαπλές...
Προβολές της μεσαίας τάξης
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Διαφυλάσσοντας την απώλεια
Ενα βιβλίο που μοιάζει με καλειδοσκόπιο ή με μια ιδιότυπη, προσωπική εγκυκλοπαίδεια (εκ των πραγμάτων αποσπασματική), αφιερωμένη σε όσα χάνονται, καταστρέφονται, βουλιάζουν, απορρίπτονται, περιπίπτουν στη λήθη...
Διαφυλάσσοντας την απώλεια

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας