• Αθήνα
    Αίθριος καιρός
    17°C 15.6°C / 19.4°C
    1 BF
    59%
  • Θεσσαλονίκη
    Ελαφρές νεφώσεις
    18°C 14.4°C / 19.4°C
    3 BF
    67%
  • Πάτρα
    Ελαφρές νεφώσεις
    14°C 8.3°C / 18.3°C
    1 BF
    88%
  • Ιωάννινα
    Αραιές νεφώσεις
    8°C 7.8°C / 7.8°C
    2 BF
    81%
  • Αλεξανδρούπολη
    Αίθριος καιρός
    14°C 14.0°C / 14.0°C
    2 BF
    82%
  • Βέροια
    Αυξημένες νεφώσεις
    15°C 10.0°C / 16.7°C
    1 BF
    62%
  • Κοζάνη
    Αραιές νεφώσεις
    10°C 10.0°C / 10.0°C
    1 BF
    62%
  • Αγρίνιο
    Ελαφρές νεφώσεις
    11°C 4.4°C / 18.3°C
    1 BF
    88%
  • Ηράκλειο
    Αίθριος καιρός
    16°C 15.0°C / 16.1°C
    3 BF
    72%
  • Μυτιλήνη
    Αίθριος καιρός
    17°C 17.0°C / 17.0°C
    1 BF
    59%
  • Ερμούπολη
    Ελαφρές νεφώσεις
    18°C 17.8°C / 18.0°C
    1 BF
    55%
  • Σκόπελος
    Ελαφρές νεφώσεις
    18°C 17.8°C / 17.8°C
    1 BF
    42%
  • Κεφαλονιά
    Αίθριος καιρός
    17°C 17.1°C / 17.1°C
    2 BF
    80%
  • Λάρισα
    Σποραδικές νεφώσεις
    13°C 13.0°C / 13.0°C
    1 BF
    62%
  • Λαμία
    Ελαφρές νεφώσεις
    15°C 14.0°C / 16.7°C
    2 BF
    58%
  • Ρόδος
    Ελαφρές νεφώσεις
    18°C 17.2°C / 18.0°C
    2 BF
    88%
  • Χαλκίδα
    Αίθριος καιρός
    14°C 10.6°C / 16.7°C
    2 BF
    62%
  • Καβάλα
    Αυξημένες νεφώσεις
    17°C 15.6°C / 17.2°C
    0 BF
    66%
  • Κατερίνη
    Αραιές νεφώσεις
    17°C 16.7°C / 16.7°C
    2 BF
    93%
  • Καστοριά
    Αραιές νεφώσεις
    10°C 10.0°C / 10.0°C
    1 BF
    62%
Σκάβοντας μνήμη και γλώσσα
ΧΑΡΗΣ ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Σκάβοντας μνήμη και γλώσσα

  • A-
  • A+
Ακολουθήστε μας στο Google news

Σχετικά πρόσφατα και με διαφορά λίγων μηνών κυκλοφόρησαν δύο ενδιαφέροντα μυθιστορήματα. Ο λόγος για το Ενα πιάτο λιγότερο της Μαριλένας Παπαϊωάννου και το Τζίντιλι του Δημήτρη Χριστόπουλου. Η ανάγνωσή τους φανερώνει μια σειρά από νήματα, που τα καθιστούν κατά κάποιον τρόπο συγγενή, τόσο θεματικά, αφού το κεντρικό εύρημα και στις δύο ιστορίες βρίσκεται κυριολεκτικά κρυμμένο στο υπέδαφος, όσο και τεχνικά, καθώς στην αφήγηση αναμειγνύεται η πραγματική και η μυθοπλαστική ιστορία. Σημαντικό κοινό χαρακτηριστικό, επίσης, είναι το γεγονός πως και οι δύο συγγραφείς επιλέγουν να κινηθούν μακριά από την Αθήνα, τοποθετώντας τη δράση στην επαρχία, επιλογή που δικαιολογείται ξεκάθαρα από τη χρήση της ιδιαιτερότητας του κάθε τόπου.

ΜΑΡΙΛΕΝΑ ΠΑΠΑΪΩΑΝΝΟΥ. Ενα πιάτο λιγότερο. Μυθιστόρημα. Καστανιώτης, 2020, σελ. 368

Το μυθιστόρημα της Παπαϊωάννου εκτυλίσσεται στη Σαντορίνη τον Ιούλιο του 1965. Ενα συνεργείο εργατών πραγματοποιεί χωματουργικές εργασίες στο Ημεροβίγλι όταν ανακαλύπτει μια αρχαία επιτύμβια στήλη. Ο Σαράντης Καγιαλής, μέλος του συνεργείου, αρνείται να την εγκαταλείψει βορά στους αρχαιοκάπηλους και μένει να τη φυλάξει έως ότου έρθει η αρχαιολογική υπηρεσία. Ομως η μοίρα τού παίζει άσχημο παιχνίδι· γλιστρά στη σκαμμένη τρύπα και πέφτει προς τα πίσω με το κεφάλι μένοντας στον τόπο. Ο θάνατός του βυθίζει στο πένθος δυο οικογένειες. Την ίδια στιγμή στην Αθήνα γράφονται μερικές από τις πλέον μελανές σελίδες της ελληνικής ιστορίας, που θα οδηγήσουν στη δικτατορία των συνταγματαρχών. Η Μαριλένα Παπαϊωάννου (Αθήνα, 1982), στο τρίτο της συγγραφικό βήμα, χρησιμοποιεί και εδώ ως φόντο μια ταραγμένη πολιτικά περίοδο και αφηγείται την ιστορία τεσσάρων γυναικών ‒της γυναίκας του Σαράντη, της μητέρας του, της αδερφής του και μιας πρώην πόρνης‒, που για να αντιμετωπίσουν τη θλίψη που τους προκάλεσε ο χαμός του, θα βρεθούν να γυρεύουν με επιμονή μια δεύτερη αρχαία στήλη, κρυμμένη στο νησί από την εποχή της γερμανικής κατοχής, σε μια προσπάθεια να δικαιώσουν τον θάνατό του.

Τζίντιλι στα βλάχικα είναι ο ανεμοστρόβιλος. Τζίντες οι νεράιδες των βουνών. Τα φανταστικά Σόθιψα, χωριό της Εορδαίας, «χτισμένο από Βλάχους, μετά κατοικημένο από ηπειρώτικα μπουλούκια πετροχτιστάδων, πριν έρθουν οι ξεριζωμένοι Πόντιοι», βιώνουν μια πρωτοφανή οικολογική καταστροφή, όταν το πλούσιο σε λιγνίτη έδαφός τους, κατασπαραγμένο από τις εξορύξεις χρόνων, υποχωρεί. Τα φώτα της δημοσιότητας στρέφονται σε εκείνη τη γωνιά της κεντρικής Μακεδονίας, το ενδιαφέρον είναι παγκόσμιο, τριάντα κάτοικοι αγνοούνται ενώ οι υπόλοιποι απομακρύνονται βιαστικά. Ενας θα αρνηθεί να εγκαταλείψει το χωριό του. Μια περιοχή που γνώρισε τη φρίκη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, που τον διαδέχτηκε ο Εμφύλιος, με τις πληγές που άφησε ακόμα ανοιχτές, είδε στην εκμετάλλευση του λιγνίτη φως για ένα καλύτερο αύριο. Η ανάπτυξη καιροφυλακτούσε και η μεταπολιτευτική Ελλάδα αδημονούσε να υψώσει ανάστημα. Τα πάντα όμως έχουν το κόστος τους και αργά ή γρήγορα ο λογαριασμός πρέπει να εξοφληθεί. Σήμερα, το ζήτημα της απολιγνιτοποίησης είναι επίκαιρο και συνάμα σύνθετο ως προς την επίλυσή του

Η Παπαϊωάννου επιλέγει μια πιο κλασικότροπη αφήγηση. Με άνεση και πλήρη έλεγχο του υλικού της, ξεδιπλώνει την ιστορία της, πορευόμενη μέχρι τέλους στο πλευρό των χαρακτήρων της, επιτρέποντας στον παντογνώστη αφηγητή να αποκαλύψει σταδιακά τα φύλλα του, διατηρώντας αμείωτο το αναγνωστικό ενδιαφέρον, για να οδηγηθεί στο φινάλε με έναν τρόπο φυσικό και αβίαστο, χωρίς να στηρίζεται εξ ολοκλήρου στα λειτουργικά ευρήματα και τις απαραίτητες για την εξέλιξη της πλοκής ανατροπές. Δεν παρασύρεται από τις σειρήνες της ντοπιολαλιάς, αποφεύγει, έτσι, την επιτήδευση και καρπώνεται το φυσικό γλωσσικό αποτέλεσμα.

Χρησιμοποιεί χρηστικά την ημερολογιακή καταγραφή, γεγονός που, εκτός από τις αναλογίες με τις πολιτικές εξελίξεις, συνεισφέρει και στην επίτευξη συνοχής. Το εύρημα της αρχαιοκαπηλίας προσδίδει μια αστυνομικού χαρακτήρα διάσταση στο μυθιστόρημα και λειτουργεί ως κινητήριος δύναμη στην εξέλιξη της πλοκής. Παρά τις όποιες επιρροές από τη γυναικεία και πολιτική εγχώρια λογοτεχνία μπορεί κανείς να διακρίνει, αυτές είναι χωνεμένες καλά, επιτρέποντας στην προσωπική φωνή της συγγραφέως να ακουστεί με ευκρίνεια. Στο Ενα πιάτο λιγότερο, η Παπαϊωάννου πετυχαίνει κάτι πραγματικά σπουδαίο· φτιάχνει λογοτεχνία που απευθύνεται στο ευρύ αναγνωστικό κοινό χωρίς να κάνει εκπτώσεις.


ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΧΡΙΣΤΟΠΟΥΛΟΣ. Τζίντιλι. Μυθιστόρημα. Το Ροδακιό, 2021, σελ. 240

Ο Χριστόπουλος, από την άλλη, περνώντας στη μεγάλη φόρμα, επιλέγει μια ιδιότυπη κατασκευή. Ο συγγραφέας, σε κάτι που μοιάζει με όνειρο, δέχεται την επίσκεψη ενός άντρα που του αφηγείται τι συνέβη στα Σόθιψα τη νύχτα εκείνη. Η πολυφωνική αφήγηση είναι λειτουργική, γιατί, εκτός του ότι καταγράφει τις διάφορες διακλαδώσεις που αποτελούν την κυρίως ιστορία του τόπου εκείνου, πετυχαίνει να μεταδώσει την αίσθηση του ανέμου που φυσάει διαρκώς, πότε ανεπαίσθητα και πότε μανιασμένα, από το ένα ή το άλλο σημείο του ορίζοντα, σχηματίζοντας δίνες και μεταφέροντας μηνύματα που εκείνοι οι λίγοι, που ξέρουν, ακούν.

Η χρήση του μεταφυσικού και του αλλόκοτου είναι ο λογοτεχνικός τρόπος με τον οποίο ο συγγραφέας δίνει φωνή στο θύμα. Η αφήγηση διακρίνεται από την ποιητικότητα του λόγου, τόσο εξαιτίας της αναπάντεχης χρήσης λέξεων και μεταφορών, όσο και της μετρικής της. Ο μακροπερίοδος λόγος του Χριστόπουλου είναι απολαυστικός και δουλεμένος στη λεπτομέρεια, ενώ η γλώσσα που μετέρχεται γεφυρώνει αρμονικά το χτες με το σήμερα σε μια πρόζα που διασταυρώνει οικολογικό άγχος και κοινωνική μέριμνα.

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Χάντκε δύο εποχών
«Στο κυριακάτικο φύλλο της η Λαϊκή Ημερησία της Καρινθίας δημοσίευσε στη στήλη ΚΟΙΝΩΝΙΚΑ το εξής: "Νοικοκυρά 51 ετών από το Α. (κοινότητα Γκ.) αυτοκτόνησε τη νύχτα προς το Σάββατο παίρνοντας υπερβολική δόση...
Χάντκε δύο εποχών
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ρωμιοσύνη, νεοελληνικός πολιτισμός, Ελληνισμός: Οι πολυδαίδαλες διαδρομές των ιδεών
Οι ιδέες που συνθέτουν το δίπολο Ελλάδα-Ευρώπη ή Ανατολή-Δύση στις αρχές του 20ού αιώνα είναι αυτές που απασχολούν την Εφη Γαζή στη νέα μελέτη της.
Ρωμιοσύνη, νεοελληνικός πολιτισμός, Ελληνισμός: Οι πολυδαίδαλες διαδρομές των ιδεών
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Τέσσερις πασχαλινές ιστορίες
Αυτό είναι το δεύτερο συνεχόμενο Πάσχα όπου η πανδημία ρυθμίζει και πάλι την καθημερινότητά μας. Το δεύτερο Πάσχα που το πασχαλινό αίσθημα, ανθρωποκεντρικό/υπερβατικό, κοσμικό/κατανυκτικό θα το βιώσουμε εν...
Τέσσερις πασχαλινές ιστορίες
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Από το συλλογικό στο ατομικό
Γραφές του εγκλεισμού στη μεταπολιτευτική πεζογραφία μας με πολιτικό, κοινωνικό ή υπαρξιακό πρόσημο. Από μετεμφυλιακές και δικτατορικές μνήμες έως την τρέχουσα δυστοπία της πανδημίας. Μια δεσπόζουσα γραμμή...
Από το συλλογικό στο ατομικό
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Εικόνες του Μπέκετ
Υπήρξε αρκετά γνωστή η σχεδόν σωματική αποστροφή του Ζιλ Ντελέζ για το θέατρο και την αμεσότητα των δρωμένων του, απότοκο ίσως όχι μόνο της «αντικοινωνικής» ιδιοσυγκρασίας του φιλοσόφου, αλλά και μιας ριζικά...
Εικόνες του Μπέκετ
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
«Η εποποιία της καθημερινότητας»
Τρίτο πεζογραφικό βιβλίο της φιλολόγου, κριτικού και συγγραφέως Μαρίας Στασινοπούλου (γεν. 1945) μετά το εξαιρετικό Κυρία, με θυμάστε; (Κίχλη, 2010), που βασιζόταν στις εμπειρίες της ως καθηγήτριας της...
«Η εποποιία της καθημερινότητας»

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας