• Αθήνα
    Ελαφρές νεφώσεις
    3°C 0.6°C / 4.7°C
    0 BF
    57%
  • Θεσσαλονίκη
    Αίθριος καιρός
    0°C -1.8°C / 1.6°C
    3 BF
    55%
  • Πάτρα
    Ελαφρές νεφώσεις
    4°C 2.0°C / 5.7°C
    3 BF
    40%
  • Ιωάννινα
    Αίθριος καιρός
    -1°C -1.1°C / -1.1°C
    3 BF
    37%
  • Αλεξανδρούπολη
    Αίθριος καιρός
    -1°C -1.1°C / -0.4°C
    4 BF
    74%
  • Βέροια
    Αίθριος καιρός
    0°C -2.4°C / 0.9°C
    3 BF
    50%
  • Κοζάνη
    Αίθριος καιρός
    -5°C -5.6°C / -2.7°C
    3 BF
    54%
  • Αγρίνιο
    Ελαφρές νεφώσεις
    2°C 0.7°C / 4.0°C
    2 BF
    59%
  • Ηράκλειο
    Αραιές νεφώσεις
    6°C 4.9°C / 7.8°C
    4 BF
    62%
  • Μυτιλήνη
    Αίθριος καιρός
    -3°C -3.1°C / -3.1°C
    5 BF
    51%
  • Ερμούπολη
    Αραιές νεφώσεις
    7°C 3.4°C / 7.3°C
    6 BF
    77%
  • Σκόπελος
    Ήπιες χιονοπτώσεις
    1°C 0.6°C / 0.7°C
    7 BF
    55%
  • Κεφαλονιά
    Αίθριος καιρός
    7°C 6.6°C / 6.6°C
    5 BF
    43%
  • Λάρισα
    Αίθριος καιρός
    -1°C -1.5°C / -1.1°C
    2 BF
    55%
  • Λαμία
    Αραιές νεφώσεις
    1°C -1.5°C / 1.2°C
    2 BF
    71%
  • Ρόδος
    Αίθριος καιρός
    5°C 2.8°C / 5.4°C
    4 BF
    41%
  • Χαλκίδα
    Ελαφρές νεφώσεις
    2°C 0.8°C / 4.2°C
    3 BF
    61%
  • Καβάλα
    Ελαφρές νεφώσεις
    0°C -0.1°C / -0.1°C
    3 BF
    49%
  • Κατερίνη
    Αίθριος καιρός
    0°C -1.7°C / 1.4°C
    4 BF
    57%
  • Καστοριά
    Ελαφρές νεφώσεις
    -5°C -5.2°C / -5.2°C
    2 BF
    77%

ROLAND BARTHES. H αρχαία ρητορική Μνημονικό βοήθημα. Μετάφραση: Πάνος Αγγελόπουλος. Pettites Maisons, 2020. Σελ. 136

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Στο παράλληλο σύμπαν του λόγου

  • A-
  • A+

Στα μέσα της δεκαετίας του 1960, ο Ρολάν Μπαρτ δίνει στο Παρίσι ένα πρωτοποριακό σεμινάριο για την αρχαία ρητορική, το οποίο προστίθεται στην πρόσφατη ακόμα τότε ανάκαμψη του ενδιαφέροντος για ένα παλαιόθεν παραγνωρισμένο αντικείμενο: από τα τέλη της προηγούμενης δεκαετίας, η θεωρία του επιχειρήματος είχε ξανάρθει στο προσκήνιο των επιστημών του ανθρώπου, ως μεταγλώσσα για όλα εκείνα τα είδη του λόγου που άφηναν στην άκρη τόσο η τυπική όσο και η «μεταφυσική» λογική (χονδρικά, η αναλυτική και η ηπειρωτική φιλοσοφική παράδοση), εξέλιξη που είχε με τη σειρά της εποικοδομητικές και αποδομητικές συνέπειες: αφενός, οδήγησε σε μια ειδική συστηματοποίηση του λόγου του Δικαίου (κυρίως μέσω των εργασιών του Χαΐμ Περελμάν) και, αφετέρου, υπό την άμεση ή έμμεση επίδραση του ύστερου Βιτγκενστάιν, συνέβαλε στην έσωθεν διάρρηξη των «μεγάλων αφηγήσεων» της φιλοσοφίας και των ανθρωπιστικών επιστημών, από κοινού με άλλες, ανεξάρτητες κινήσεις που, στην κυρίαρχη γαλλική εκδοχή τους, ομαδοποιούνται συνήθως κάτω από την ετικέτα του μεταδομισμού.

Η πρωτοτυπία του Μπαρτ είναι εν προκειμένω διπλή, καθώς η πρόθεσή του είναι και εποικοδομητική και αποδομητική την ίδια στιγμή. Θεματοποιώντας την αρχαία ρητορική (σε αυτό το «μνημονικό βοήθημα» που πρωτοδημοσιεύτηκε μόλις το 1970 στο σημαντικό περιοδικό Communications και παρουσιάζεται στα ελληνικά από τις νέες εκδόσεις Petites Maisons, σε υποδειγματική μετάφραση του Πάνου Αγγελόπουλου), ο φιλόσοφος θέλει να εμπλουτίσει, να ανανεώσει ή να ανακατευθύνει τη σημειολογία του με τα μέσα της κλασικής ρητορικής, εμπνεόμενος από την «πεποίθηση ότι πολλά χαρακτηριστικά της λογοτεχνίας μας, της διδασκαλίας μας, των γλωσσικών μας θεσμών θα μπορούσαν να φωτιστούν ή να κατανοηθούν με διαφορετικό τρόπο αν γνωρίζαμε σε βάθος (δηλαδή αν δεν λογοκρίναμε) τον ρητορικό κώδικα που έδωσε τη γλώσσα του στην κουλτούρα μας» (σελ. 128-129).

Από την άλλη, υιοθετώντας, ως τη μόνη δυνατή πλέον, μια ιστορική οπτική, ο Μπαρτ επιδιώκει να αποδομήσει την κυρίαρχη «πολιτικο-νομική πρακτική» της ρητορικής, ανά τους αιώνες όσο και στη σύγχρονη αναβίωσή της, για να φτάσει στον γενέθλιο τόπο της ίδιας της λογο-τεχνίας, «εκεί όπου ο θεσμός ρυθμίζει κανονιστικά τον επιτηδευμένο λόγο και κωδικοποιεί κάθε προσφυγή στο σημαίνον» (σελ. 130).

Ετσι, το υπόμνημά του χωρίζεται σε δύο μέρη, ένα διαχρονικό και ένα συστηματικό, αν και οι δύο άξονες αλληλοδιαπλέκονται πέρα από συμβατικές ταξινομήσεις: πολύτιμα ιστορικά στοιχεία υπεισέρχονται στην περιγραφή του «δικτύου» της «ρητορικής μηχανής» (που βασίζεται στην τριανδρία Αριστοτέλης-Κικέρωνας-Κοϊντιλιανός) περιπλέκοντάς την, αν όχι μπλοκάροντάς την, ενώ στο φαινομενικά γραμμικό «ταξίδι» σε επτά σταθμούς της ιστορίας της ρητορικής (Πλάτωνας, Αριστοτέλης, Κικέρωνας, Κοϊντιλιανός, ελληνιστικά χρόνια, Μεσαίωνας, Νέοι Χρόνοι) παρεμβαίνουν σταθερά μέριμνες συστηματικής φύσης, με κυριότερη την πολυκύμαντη σχέση της ρητορικής με τις άλλες τέχνες του λόγου – μέριμνες που, αν δεν συνθέτουν το blueprint της «μηχανής», πάντως δίνουν μια οιονεί διηνεκή ενότητα στις πολλαπλές μορφές της θεσμικής-κανονιστικής ρύθμισής της.

Ο Μπαρτ εύγλωττα διατυπώνει εξαρχής αυτό το αλληλεπιδραστικό και συγκρουσιακό παιχνίδι ανάμεσα στο έμμονο και το ιστορικά καινοφανές, ανάμεσα σε μια «αρχαιότητα» που επαναλαμβάνεται σαν μοίρα και μια νεωτερικότητα που παραμένει αείποτε φευγαλέα ή και ανεύρετη: «Αρχαία δεν σημαίνει πως σήμερα υπάρχει μια νέα ρητορική· η αρχαία ρητορική αντιτίθεται σε αυτό το νέο που ίσως δεν έχει ακόμα συντελεστεί: ο κόσμος είναι απίστευτα έμπλεος αρχαίας ρητορικής» (σελ. 9).

Πενήντα χρόνια πριν, την εποχή της πρώτης δημοσίευσης αυτού του μικρού αριστουργήματος που παραπλανητικά προβάλλεται σαν σημειώσεις εργασίας, ο συγγραφέας του εξέφραζε τη λύπη του που δεν υπήρχε διαθέσιμο στα γαλλικά κάποιο βιβλίο ή εγχειρίδιο με μια χρονολογική και συστηματική παρουσίαση της αρχαίας και κλασικής ρητορικής, το οποίο θα καθιστούσε αυτομάτως περιττή την έκδοση του δικού του κειμένου. Σήμερα που στα γαλλικά και σε άλλες γλώσσες υπάρχουν αρκετές «ιστορίες της ρητορικής», η αξία του πονήματός του παραμένει όχι μόνο αμείωτη, αλλά επαυξημένη εξαιτίας της ίδιας ακατανίκητης τάσης που περιέστειλε, μετά τη ρητορική, και την ιστορία σε ένα άθροισμα σχημάτων λόγου, μια απλή παράθεση «ρευμάτων» χωρισμένων σε «εποχές», κάτω από το απέραντα συγκαταβατικό βλέμμα του παρόντος.

Το παράλληλο σύμπαν του λόγου που περιδιαβαίνει ο Μπαρτ αναδεικνύεται αντίθετα ως το ζωντανό απωθημένο του «δικού μας» – αντωνυμία που χρησιμοποιείται ξανά και ξανά στο κείμενο σαν προσδιορισμός του πολιτισμού, της γλώσσας και της πολιτικής τού σήμερα. Είναι ένας κόσμος άλλος, περασμένος και αφανής, του οποίου ωστόσο η αποκατάσταση είναι ίσως και η μόνη ελπίδα για να φωτιστεί επιτέλους το σκοτάδι του περίφημου Λόγου μας.

Ακολουθήστε μας στο Google news
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Συμβολή στην ιστορία της τέχνης
Το βιβλίο της Τιτίνας Κορνέζου πραγματεύεται τη ζωγραφική παραγωγή στη Γαλλία κατά την περίοδο των δύο αιώνων που προηγήθηκαν της Γαλλικής Επανάστασης.
Συμβολή στην ιστορία της τέχνης
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η ηχώ της απόστασης
Ο θάνατος είναι η φιλοσοφία της ζωής, η αναθεώρηση όσων βιώθηκαν και η αναστόχευση όσων έρχονται. Στο πρόσφατο ολιγοσέλιδο βιβλίο (μικρή νουβέλα ή εξομολόγηση) του Θανάση Σταμούλη, ο αφηγητής μαθαίνει για τον...
Η ηχώ της απόστασης
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Οι πήδοι του βατράχου
Η Ρούλα Γεωργακοπούλου βολτάρει άνετα σε αυτή την υβριδική ζώνη μεταξύ ύπνου και ξύπνου και μας στέλνει καλειδοσκοπικές ανταποκρίσεις από το συναπάντημα του ιψενικού Γιον Γκάμπριελ Μπόρκμαν με τα Λόγια της...
Οι πήδοι του βατράχου
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Οψεις ενός γυάλινου κόσμου
Η Βίνσεντ μεγαλώνει στοιχειωμένη από τον πνιγμό της μητέρας της. Εργάζεται ως μπαργούμαν στο ξενοδοχείο Κάιετ «ένα παλάτι από γυαλί και κέδρο», στη νήσο Βανκβούβερ της Βρετανικής Κολομβίας.
Οψεις ενός γυάλινου κόσμου
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η ματιά του ακροατή και το «μουσικό μυστικό»
Η ματιά του ακροατή που υιοθετεί ο Πλέσνερ πηγάζει από την «έκκεντρη τοποθετικότητα» του ανθρώπου, όπως ονομάζει το ίδιόν μας να είμαστε και να έχουμε συγχρόνως σώμα, να αντιλαμβανόμαστε χωρίς δεύτερη σκέψη...
Η ματιά του ακροατή και το «μουσικό μυστικό»
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Iστορία της πολιτικής φιλοσοφίας της νεωτερικότητας
Ο Τζον Ρολς (1921-2002) σημάδεψε την πολιτική και ηθική φιλοσοφία, ενώ δίδαξε πλήθος φοιτητών, πολλοί από τους οποίους άφησαν το δικό τους στίγμα στη σκέψη.
Iστορία της πολιτικής φιλοσοφίας της νεωτερικότητας

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας