Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Στο παράλληλο σύμπαν του λόγου

ROLAND BARTHES. H αρχαία ρητορική Μνημονικό βοήθημα. Μετάφραση: Πάνος Αγγελόπουλος. Pettites Maisons, 2020. Σελ. 136

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Στο παράλληλο σύμπαν του λόγου

  • A-
  • A+

Στα μέσα της δεκαετίας του 1960, ο Ρολάν Μπαρτ δίνει στο Παρίσι ένα πρωτοποριακό σεμινάριο για την αρχαία ρητορική, το οποίο προστίθεται στην πρόσφατη ακόμα τότε ανάκαμψη του ενδιαφέροντος για ένα παλαιόθεν παραγνωρισμένο αντικείμενο: από τα τέλη της προηγούμενης δεκαετίας, η θεωρία του επιχειρήματος είχε ξανάρθει στο προσκήνιο των επιστημών του ανθρώπου, ως μεταγλώσσα για όλα εκείνα τα είδη του λόγου που άφηναν στην άκρη τόσο η τυπική όσο και η «μεταφυσική» λογική (χονδρικά, η αναλυτική και η ηπειρωτική φιλοσοφική παράδοση), εξέλιξη που είχε με τη σειρά της εποικοδομητικές και αποδομητικές συνέπειες: αφενός, οδήγησε σε μια ειδική συστηματοποίηση του λόγου του Δικαίου (κυρίως μέσω των εργασιών του Χαΐμ Περελμάν) και, αφετέρου, υπό την άμεση ή έμμεση επίδραση του ύστερου Βιτγκενστάιν, συνέβαλε στην έσωθεν διάρρηξη των «μεγάλων αφηγήσεων» της φιλοσοφίας και των ανθρωπιστικών επιστημών, από κοινού με άλλες, ανεξάρτητες κινήσεις που, στην κυρίαρχη γαλλική εκδοχή τους, ομαδοποιούνται συνήθως κάτω από την ετικέτα του μεταδομισμού.

Η πρωτοτυπία του Μπαρτ είναι εν προκειμένω διπλή, καθώς η πρόθεσή του είναι και εποικοδομητική και αποδομητική την ίδια στιγμή. Θεματοποιώντας την αρχαία ρητορική (σε αυτό το «μνημονικό βοήθημα» που πρωτοδημοσιεύτηκε μόλις το 1970 στο σημαντικό περιοδικό Communications και παρουσιάζεται στα ελληνικά από τις νέες εκδόσεις Petites Maisons, σε υποδειγματική μετάφραση του Πάνου Αγγελόπουλου), ο φιλόσοφος θέλει να εμπλουτίσει, να ανανεώσει ή να ανακατευθύνει τη σημειολογία του με τα μέσα της κλασικής ρητορικής, εμπνεόμενος από την «πεποίθηση ότι πολλά χαρακτηριστικά της λογοτεχνίας μας, της διδασκαλίας μας, των γλωσσικών μας θεσμών θα μπορούσαν να φωτιστούν ή να κατανοηθούν με διαφορετικό τρόπο αν γνωρίζαμε σε βάθος (δηλαδή αν δεν λογοκρίναμε) τον ρητορικό κώδικα που έδωσε τη γλώσσα του στην κουλτούρα μας» (σελ. 128-129).

Από την άλλη, υιοθετώντας, ως τη μόνη δυνατή πλέον, μια ιστορική οπτική, ο Μπαρτ επιδιώκει να αποδομήσει την κυρίαρχη «πολιτικο-νομική πρακτική» της ρητορικής, ανά τους αιώνες όσο και στη σύγχρονη αναβίωσή της, για να φτάσει στον γενέθλιο τόπο της ίδιας της λογο-τεχνίας, «εκεί όπου ο θεσμός ρυθμίζει κανονιστικά τον επιτηδευμένο λόγο και κωδικοποιεί κάθε προσφυγή στο σημαίνον» (σελ. 130).

Ετσι, το υπόμνημά του χωρίζεται σε δύο μέρη, ένα διαχρονικό και ένα συστηματικό, αν και οι δύο άξονες αλληλοδιαπλέκονται πέρα από συμβατικές ταξινομήσεις: πολύτιμα ιστορικά στοιχεία υπεισέρχονται στην περιγραφή του «δικτύου» της «ρητορικής μηχανής» (που βασίζεται στην τριανδρία Αριστοτέλης-Κικέρωνας-Κοϊντιλιανός) περιπλέκοντάς την, αν όχι μπλοκάροντάς την, ενώ στο φαινομενικά γραμμικό «ταξίδι» σε επτά σταθμούς της ιστορίας της ρητορικής (Πλάτωνας, Αριστοτέλης, Κικέρωνας, Κοϊντιλιανός, ελληνιστικά χρόνια, Μεσαίωνας, Νέοι Χρόνοι) παρεμβαίνουν σταθερά μέριμνες συστηματικής φύσης, με κυριότερη την πολυκύμαντη σχέση της ρητορικής με τις άλλες τέχνες του λόγου – μέριμνες που, αν δεν συνθέτουν το blueprint της «μηχανής», πάντως δίνουν μια οιονεί διηνεκή ενότητα στις πολλαπλές μορφές της θεσμικής-κανονιστικής ρύθμισής της.

Ο Μπαρτ εύγλωττα διατυπώνει εξαρχής αυτό το αλληλεπιδραστικό και συγκρουσιακό παιχνίδι ανάμεσα στο έμμονο και το ιστορικά καινοφανές, ανάμεσα σε μια «αρχαιότητα» που επαναλαμβάνεται σαν μοίρα και μια νεωτερικότητα που παραμένει αείποτε φευγαλέα ή και ανεύρετη: «Αρχαία δεν σημαίνει πως σήμερα υπάρχει μια νέα ρητορική· η αρχαία ρητορική αντιτίθεται σε αυτό το νέο που ίσως δεν έχει ακόμα συντελεστεί: ο κόσμος είναι απίστευτα έμπλεος αρχαίας ρητορικής» (σελ. 9).

Πενήντα χρόνια πριν, την εποχή της πρώτης δημοσίευσης αυτού του μικρού αριστουργήματος που παραπλανητικά προβάλλεται σαν σημειώσεις εργασίας, ο συγγραφέας του εξέφραζε τη λύπη του που δεν υπήρχε διαθέσιμο στα γαλλικά κάποιο βιβλίο ή εγχειρίδιο με μια χρονολογική και συστηματική παρουσίαση της αρχαίας και κλασικής ρητορικής, το οποίο θα καθιστούσε αυτομάτως περιττή την έκδοση του δικού του κειμένου. Σήμερα που στα γαλλικά και σε άλλες γλώσσες υπάρχουν αρκετές «ιστορίες της ρητορικής», η αξία του πονήματός του παραμένει όχι μόνο αμείωτη, αλλά επαυξημένη εξαιτίας της ίδιας ακατανίκητης τάσης που περιέστειλε, μετά τη ρητορική, και την ιστορία σε ένα άθροισμα σχημάτων λόγου, μια απλή παράθεση «ρευμάτων» χωρισμένων σε «εποχές», κάτω από το απέραντα συγκαταβατικό βλέμμα του παρόντος.

Το παράλληλο σύμπαν του λόγου που περιδιαβαίνει ο Μπαρτ αναδεικνύεται αντίθετα ως το ζωντανό απωθημένο του «δικού μας» – αντωνυμία που χρησιμοποιείται ξανά και ξανά στο κείμενο σαν προσδιορισμός του πολιτισμού, της γλώσσας και της πολιτικής τού σήμερα. Είναι ένας κόσμος άλλος, περασμένος και αφανής, του οποίου ωστόσο η αποκατάσταση είναι ίσως και η μόνη ελπίδα για να φωτιστεί επιτέλους το σκοτάδι του περίφημου Λόγου μας.

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ενα πολύτροπο πρόσωπο της γραφής
Σε μια χρονιά που αποχαιρετήσαμε τους φίλτατους και τόσο οικείους ποιητές Γιάννη Δάλλα (1924-2020) και Ντίνο Χριστιανόπουλο (1931-2020) δεν φανταζόμουν πως θα αποχαιρετούσα και πως θα έγραφα εις μνήμην του...
Ενα πολύτροπο πρόσωπο της γραφής
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Τα βραχιόλια και οι χειροπέδες των γυναικών
Σήμερα που η προσωπική έκθεση και η αναγνωρισιμότητα είναι άρρηκτα συνδεδεμένες με την επιτυχία, η περίπτωση της Ιταλίδας συγγραφέως με το ψευδώνυμο Ελενα Φεράντε αποτελεί κυριολεκτικά φαινόμενο, καθώς...
Τα βραχιόλια και οι χειροπέδες των γυναικών
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Το παράδοξο του Ντίρενματ
Οι εκδόσεις «Αντίποδες» φέρνουν στο λογοτεχνικό προσκήνιο τον μεγάλο γερμανόφωνο Ελβετό θεατρικό συγγραφέα Φρίντριχ Ντίρενματ. Κυκλοφορεί σε εξαιρετική μετάφραση του Γιάννη Καλλιφατίδη ο μικρός τόμος που...
Το παράδοξο του Ντίρενματ
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Οι πολύ όμορφες ώρες του Μίμη Φατούρου (1928-2020)
Είμαστε καλεσμένοι σε βαφτίσια φίλων στα Μεσόγεια. Ομορφη μέρα, γεμάτη ήλιο. Αφθονο το κέφι στα στημένα μακριά τραπέζια στο πλάτωμα όπου κάτσαμε μετά να φάμε.
Οι πολύ όμορφες ώρες του Μίμη Φατούρου (1928-2020)
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η εξοικείωση με το Κακό
Στο επίκεντρο, μια «παράλογη αδελφοδιαμάχη» (σαφώς χρονολογικά αγκιστρωμένη, με ντοκουμέντα, στα χρόνια ανόδου της Χρυσής Αυγής), μια «εμφύλια έριδα», με ασήμαντη έως ανύπαρκτη αφορμή που, όμως, γιγαντώνεται...
Η εξοικείωση με το Κακό

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας