Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Τα βραχιόλια και οι χειροπέδες των γυναικών
ΧΑΡΗΣ ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Τα βραχιόλια και οι χειροπέδες των γυναικών

  • A-
  • A+

Σήμερα που η προσωπική έκθεση και η αναγνωρισιμότητα είναι άρρηκτα συνδεδεμένες με την επιτυχία, η περίπτωση της Ιταλίδας συγγραφέως με το ψευδώνυμο Ελενα Φεράντε αποτελεί κυριολεκτικά φαινόμενο, καθώς συγκεντρώνει τους προβολείς της δημοσιότητας όχι διά της λάμψης της παρουσίας της αλλά διά της απόκρυψης, της απουσίας από τη δημόσια σκηνή. 

Ελενα Φερράντε. Η απατηλή ζωή των ενηλίκων. Μυθιστόρημα. Μετάφραση: Δήμητρα Δότση. Πατάκη, 2020. Σελ. 432

Η Φεράντε έχει επιλέξει να μην εμφανίζεται στους δημοσιογράφους, να μην παρίσταται σε παρουσιάσεις των βιβλίων της, ενώ οι συνεντεύξεις που δίνει είναι γραπτές και αφορούν αποκλειστικά τη δουλειά της χωρίς να αποκαλύπτουν δεδομένα της ιδιωτικής της ζωής. Δεν πρόκειται για εκδοτικό κόλπο ώστε να ξεχωρίσει η συγγραφέας από τον συρμό, αλλά για ζωτική ανάγκη: κρύβοντας το πρόσωπό της, αποκόπτει το έργο από τον εαυτό και το παραδίδει στον κόσμο, αυτόφωτο και ανεξάρτητο, όπως είναι άλλωστε κάθε έργο όταν φεύγει από τον δημιουργό του.

Ετσι τουλάχιστον έχει δηλώσει η ίδια: «Από τη στιγμή που συνειδητοποίησα ότι το ολοκληρωμένο πλέον βιβλίο θα έβρισκε τον δρόμο του στον κόσμο χωρίς εμένα, μόλις κατάλαβα ότι τίποτε από τον συγκεκριμένο, σωματικό μου εαυτό δεν θα εμφανιζόταν δίπλα στο βιβλίο -σαν εκείνο να ήταν ένα σκυλάκι κι εγώ ο κύριός του- μπόρεσα να διακρίνω κάτι καινούργιο σχετικά με τη συγγραφή.

Ενιωσα σαν να αποδέσμευσα τις λέξεις από εμένα». Αυτή η «αποδέσμευση», σκέφτομαι, είναι πάντοτε ευκταία, αλλά γίνεται απαραίτητη όταν ο συγγραφέας, αντλώντας από το πηγάδι του βιώματος, κινδυνεύει, καθρεφτιζόμενος στα νερά του, να πέσει μέσα. Αναφέρομαι κυρίως στην «Τετραλογία της Νάπολης», που εκτίναξε τη φήμη και τις πωλήσεις της Φεράντε στα ύψη και εικάζεται ότι έχει αυτοβιογραφικό υπόβαθρο: διαδραματίζεται στη γενέθλια πόλη της συγγραφέως και παρακολουθεί τη ζωή δύο κοριτσιών από τα παιδικά τους χρόνια τη δεκαετία του ’50 -όταν και η γεννημένη το ’43 συγγραφέας ήταν παιδί- μέχρι την ωριμότητα.

Οπως και η «Tετραλογία της Νάπολης», έτσι και το πλέον πρόσφατο βιβλίο της Φεράντε, Η απατηλή ζωή των ενηλίκων, εγγράφεται στη μακρά παράδοση των μυθιστορημάτων ενηλικίωσης. Αφηγήτρια είναι η δεκαπεντάχρονη Τζοβάννα ή Τζαννίνα, όπως είναι το υποκοριστικό της, μοναχοκόρη ενός καθηγητή φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο και μιας δασκάλας, η οποία τα απογεύματα συμπληρώνει το εισόδημά της εργαζόμενη ως επιμελήτρια ροζ λογοτεχνίας.

Η οικογένεια ανήκει στη μεσοαστική τάξη και ζει σε μια ανερχόμενη κοινωνικά γειτονιά της Νάπολης. Τους συνδέει πολύχρονη φιλία με ένα ζευγάρι με δύο κόρες που κι αυτές κάνουν στενή παρέα με την αφηγήτρια.

Η ακύμαντη αυτή οικογενειακή αρμονία από μόνη της μοιάζει απίθανο να κυοφορήσει κάποια πλοκή. Η γαλήνη της οικογενειακής ευτυχίας δεν αποτελεί πρόσφορο έδαφος για τη λογοτεχνία, παρά μόνον όταν ραγίζει, όταν τη νηνεμία σπάει το πρώτο κύμα. Και αυτό το κύμα σηκώνεται απειλητικό όταν η αφηγήτρια λαθρακούει μια φράση που ξεστομίζει ο πατέρας στη μητέρα της καθώς συζητούν για την κάμψη που έχει αρχίσει να σημειώνει η έφηβη κόρη στις σχολικές της επιδόσεις. «Δεν έχει καμιά σχέση η εφηβεία.

Η φάτσα της έχει αρχίσει να γίνεται ίδια με της Βιττόρια». Η φράση πέφτει πάνω στη συνείδηση της κόρης σαν τσεκουριά. Από εκεί θα αναβλύσουν μια σειρά από επεισόδια που θα οδηγήσουν την Τζαννίνα στην άγνωστη μέχρι πρότινος θεία της, τη Βιττόρια, που η οικογένεια έχει πλέον διαγράψει μεταφορικά αλλά και κυριολεκτικά, αφού μια μέρα η αφηγήτρια, σκαλίζοντας παλιές φωτογραφίες, διαπιστώνει πως σε όλες η Βιττόρια έχει μουτζουρωθεί με μαύρο μαρκαδοράκι.

Η Τζαννίνα αποφασίζει να συναντήσει τη γεροντοκόρη θεία, μια μεσόκοπη υπηρέτρια, κι ανάμεσά τους θα αναπτυχθεί ένας ιδιότυπος δεσμός. Γνωρίζοντάς τη σιγά σιγά, η αφηγήτρια θα βιώσει αντιφατικά αισθήματα ταύτισης και απώθησης, θα ανακαλύψει την «απατηλή ζωή των ενηλίκων», κρυμμένα οικογενειακά μυστικά που ερχόμενα στο φως θα αναποδογυρίσουν τον κόσμο της.

Η Ελενα Φεράντε, όπως στην «Τετραλογία της Νάπολης» αλλά και στις Μέρες Εγκατάλειψης (ένα μικρό διαμάντι που είχε πρωτοεκδοθεί από τις εκδόσεις Αγρα και με το οποίο πρωτογνώρισα τη γραφή της), έτσι και στο ανά χείρας βιβλίο, προβαίνει στο εξής παράδοξο επίτευγμα: με πολύ απλά υλικά, λιτά εκφραστικά μέσα και ακολουθώντας μια μάλλον κλασικότροπη αφήγηση δίχως περίτεχνες αφηγηματικές τεχνικές, δημιουργεί ένα σύγχρονο λογοτεχνικό σύμπαν στο κέντρο του οποίου βρίσκεται η εμπειρία τού να είσαι γυναίκα.

Χωρίς φεμινιστικές κορόνες, η συγγραφέας εξετάζει και εδώ τον τρόπο που το οικογενειακό, κοινωνικό και ταξικό περιβάλλον σφραγίζει την πορεία μιας γυναίκας, καθώς και τον αγώνα που δίνει ένα κορίτσι για να βρει την ταυτότητά του και να ενηλικιωθεί. Τα αντικρουόμενα και πολυκύμαντα συναισθήματα στη σχέση μάνας-κόρης αλλά και κόρης-πατέρα αποδίδονται με λεπταισθησία και ρεαλισμό, το ίδιο και η ερωτική και σεξουαλική αφύπνιση της έφηβης ηρωίδας.

Επίσης: πολύ ενδιαφέρον στοιχείο στην Απατηλή ζωή των ενηλίκων αποτελεί ο μυθοπλαστικός ρόλος που παίζει ένα βραχιόλι, ένα οικογενειακό κειμήλιο που λειτουργεί συμβολικά τόσο ως «κρίκος», δεσμός ανάμεσα στις γυναίκες μιας οικογένειας, όσο και ως «χειροπέδη» στην ελεύθερη ανάπτυξή τους. Εμπνευσμένη η «λύση» που επιλέγει η συγγραφέας όσον αφορά τη μοίρα του βραχιολιού, όταν από κορίτσι η Τζαννίνα γίνεται στην τελευταία «σκηνή» γυναίκα.

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ο κύκλος του χρόνου και της αφήγησης
«Ολες οι ευτυχισμένες οικογένειες μοιάζουν μεταξύ τους. Κάθε δυστυχισμένη οικογένεια, όμως, είναι δυστυχισμένη με τον δικό της τρόπο», έγραφε ο Τολστόι στην αρχή της «Αννα Καρένινα» πριν από 150 χρόνια.
Ο κύκλος του χρόνου και της αφήγησης
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Τρυγώντας τον χρόνο
Ενα βιβλίο για όσους ήδη εκτιμούν και αγαπούν τον Γιάννη Μπουτάρη, για όσους δεν τον γνωρίζουν και επιθυμούν να τον γνωρίσουν καλύτερα, για τους σχετικούς με το κρασί αλλά και για όσους δεν γνωρίζουν τα περί...
Τρυγώντας τον χρόνο
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Σημαντική συμβολή στην ιστοριογραφία του ισπανικού εμφυλίου
Μέσα στο 2020 κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Εστία το βιβλίο του Δημήτρη Φιλιππή, επίκουρου καθηγητή στο Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο, το οποίο δυστυχώς δεν γνώρισε την προβολή που του άξιζε λόγω των...
Σημαντική συμβολή στην ιστοριογραφία του ισπανικού εμφυλίου
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Χίλια φεγγάρια «εις εαυτόν»
Ο δικός μου λαός είναι λαός της λύπης, περισσότερο απ’ όσους άλλους έχουν ζήσει στη γη. Δεν έχουμε τη λύπη μέσα στις καρδιές μας, την έχουμε στην ιστορία μας.
Χίλια φεγγάρια «εις εαυτόν»
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Μνήμη, περιπλάνηση, πένθος
Ο Θάνος Γώγος (Λάρισα, γ. 1985) συνεχίζει με τη δίγλωσση έκδοση. Ο Χρήστος Κολτσίδας (Καρδίτσα, γ. 1991) μας παραδίδει το δεύτερο ποιητικό του βιβλίο «Βροχή περασμένη».
Μνήμη, περιπλάνηση, πένθος

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας