Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Η εξοικείωση με το Κακό
Γιώργος Περαντωνάκης. Πυθαγόρας. Μυθιστόρημα. Καστανιώτης, 2020. Σελ. 216
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Η εξοικείωση με το Κακό

  • A-
  • A+

Ενας επώδυνος μονόλογος εν είδει κρυφού διαλόγου. Ενας αδελφός απέναντι στον άλλο, σε μια μακρόσυρτη σπαρακτική «κουβεντούλα». Στο επίκεντρο, μια «παράλογη αδελφοδιαμάχη» (σαφώς χρονολογικά αγκιστρωμένη, με ντοκουμέντα, στα χρόνια ανόδου της Χρυσής Αυγής), μια «εμφύλια έριδα», με ασήμαντη έως ανύπαρκτη αφορμή που, όμως, γιγαντώνεται με την υπερένταση ενός ψυχολογικού θρίλερ.

Η κηδεία ενός συγγενικού προσώπου πυροδοτεί μια ειλημμένη απόφαση και οδηγεί τον πρωτότοκο, έναν φιλήσυχο και μετριοπαθή ιατρό, στο σπίτι του μικρότερου αντικοινωνικού, εριστικού και υπέρμετρα εγωιστή αδελφού: τον ακινητοποιεί, τον «δένει χειροπόδαρα» κι αρχίζει να του μιλά ακατάπαυστα!

Ο αφηγητής, ως Οιδίποδας μπροστά σε μια «μουγκή Σφίγγα», αγωνίζεται να κωδικοποιήσει μιαν «αμίλητη παρουσία», να διασπάσει μιαν «ανυπέρβλητη μάσκα» και να καταλάβει την πορεία μιας ακατανόητης ζωής. Απέναντί του, με «μαύρο μπλουζάκι και ξυρισμένο κεφάλι», ο μυστηριώδης μικρότερος αδελφός με το παρατσούκλι «Πυθαγόρας» («πιο εσωστρεφής από τη σέκτα των Πυθαγορείων»), γυμναστής και προπονητής στο επάγγελμα, θα αποδειχθεί στην πορεία εθνικιστής, ομοφοβικός, ρατσιστής και, τελικά, μέλος της Χ.Α.

Το μυθιστόρημα δουλεύει σαν δίχρονη μηχανή: στα είκοσι κεφάλαια με τη λατινική αρίθμηση, η εξέλιξη της πλοκής, τα «πραγματικά» γεγονότα που συνθέτουν την ιστορία· στα είκοσι κεφάλαια με την αραβική αρίθμηση, «σεναριακές διερευνήσεις» και «ζοφερά σενάρια» πιθανών προοπτικών μιας «εναλλακτικής εξέλιξης» των πραγμάτων. Στα πρώτα η σκέψη είναι ρηματοποιημένη, στα δεύτερα άρρητη, με τον αφηγητή να σκέπτεται τις σκέψεις του, δραματοποιώντας παιδικές αναμνήσεις, στήνοντας και γκρεμίζοντας διαρκώς φανταστικές συζητήσεις και απίθανες σκηνές (επισκέψεις του αδελφού σε ψυχολόγο, του αφηγητή σε εξομολόγο, νοσοκομειακή περίθαλψη του αφηγητή, του αδελφού αργότερα).

Το βιβλίο εμπεριέχει επίσης την κριτική του (οι παράγραφοι που αρχίζουν με τη φράση «Αν ήμουν συγγραφέας…» ως λάιτ μοτίφ), κυρίως αναιρετική, σχεδόν κατεδαφιστική (είναι δυνατόν μια τόσο ασήμαντη αφορμή ν’ αντέξει το βάρος μιας μυθιστορηματικής ανάπτυξης;) και αποκαλύπτει σταδιακά τους αρμούς του. Στο τέλος, ο αφηγητής εποπτεύει πανοραμικά το μυθοπλαστικό εγχείρημα. Το μονό, 21ο καταληκτήριο κεφάλαιο λειτουργεί ως «coda» που «λύνει» τον γρίφο της κατασκευαστικής μηχανής.

Προφανώς και η αδελφική διαμάχη λειτουργεί ως αλληγορία (μια σύγχρονη εκδοχή του αρχετυπικού διδύμου των Κάιν και Αβελ), αντικατοπτρίζοντας σε μικροκλίμακα τον ευρύτερο και εξακολουθητικό διχασμό της ελληνικής κοινωνίας. Η έντεχνη αφήγηση, ωστόσο, στήνει διαρκώς κάτοπτρα. Δεν είναι μόνο ότι τα κεφάλαια αντικατοπτρίζονται μεταξύ τους, έτσι ώστε, εντέλει, να μην ξέρει κανείς με βεβαιότητα ποιες ιστορίες, «οι πραγματικές ή οι επινοημένες», είναι πιο αληθινές, αλλά και οι δυο πρωταγωνιστές συμπλησιάζουν μεταξύ τους («εμείς οι δυο αναλυόμαστε, έστω και αν μιλάω μόνο εγώ»), αλληλοκαθρεφτίζονται και αντιμετατίθενται («η αυτογνωσία θέλει καθρέφτες»), σχεδόν αλληλοϋποκαθιστώνται («το να δεις τον εαυτό σου δεν χρειάζεται έναν απλό καθρέφτη, χρειάζεται τον άλλο»), μέχρις ότου ο μονολογιστής, «κατηγορούμενος, κατήγορος» και «μάρτυρας» ταυτόχρονα, βρεθεί στο τέλος «δεμένος χειροπόδαρα» μπροστά στο αίνιγμα του αδελφού του, καθώς το κείμενο δαγκώνει την ουρά του: ο καθρέφτης επιστρέφει ένα παραμορφωμένο αλλά εξίσου εκδικητικό και βίαιο είδωλο.

Δεν είναι η πρώτη φορά που η ελληνική πεζογραφία αντιμετωπίζει την πρόσφατη άνοδο του φασισμού. Εδώ, όμως, η έμφαση δεν είναι στη σκηνική παρουσίαση του φαινομένου (συχνά με την κατάχρηση των ίσων αποστάσεων και την ταυτόχρονη προβολή του «άλλου άκρου»), αλλά στην προσπάθεια κατανόησής του– και μάλιστα, στο πλαίσιο της πιο καθημερινής καθημερινότητας.

Στην πρώτη του μυθοπλαστική απόπειρα, ο φιλόλογος και κριτικός λογοτεχνίας Γιώργος Περαντωνάκης υπογράφει ένα μυθιστόρημα που ψαύει την αλήθεια σε έναν χώρο που μοιάζει ακατανόητος. Γνωρίζουμε και από άλλες περιπτώσεις ότι όποιος ξύνει την επιφάνεια για να φτάσει στο βάθος του σκότους, κινδυνεύει να ’ρθει αντιμέτωπος με μια τρομακτική αποκάλυψη: ότι οι φορείς του Κακού δεν είναι ριζικά διαφορετικοί από εμάς τους ίδιους.

Ετσι και εδώ. Εξού και γρήγορα τα περιγράμματα θολώνουν, και ο αρχικός μανιχαϊσμός ή τα αντιθετικά σχήματα (η διαφορά της αγάπης από τη δικαιοσύνη, της εκδίκησης από τη συγχώρεση κ.λπ.) υποχωρούν. Δεν υπάρχει μόνο άσπρο-μαύρο, αλλά και πολλές αποχρώσεις του γκρι. Φυσικά δεν πρόκειται ούτε για εφαρμοσμένη θεωρία ούτε για πολιτική ανάλυση, παρά τον σποραδικό διδακτικό τόνο ή την κατά τόπους πολιτικολογία. Είναι απλώς η αφήγηση μιας καθημερινής ζωής, σε μια προσπάθεια αναστοχασμού πάνω σε ένα ακραίο φαινόμενο, με τον πιο πρόσφορο τρόπο κατανόησης του κόσμου γύρω μας: την αφήγηση.

Ποιος εξάλλου δε μοιράζεται στις μέρες μας (ακόμα και μετά την πρόσφατη δικαστική καταδίκη) το άγχος του αφηγητή, ο οποίος αναρωτιέται μήπως δικά του λάθη («άγνοιας, ακατανοησίας, αδιαφορίας και αμέλειας δεν ξέρω») εξέτρεψαν τα πράγματα; Ποιος διαφωνεί ότι «για ό,τι συμβαίνει στην οικογένειά μας, στη χώρα μας, στο περιβάλλον μας, είμαστε και μεις συνυπεύθυνοι»; Προφανώς υπάρχουν διαφορετικά μερίδια ευθύνης, αλλά αυτή είναι η αφετηρία κάθε πραγματικού στοχασμού. Γι’ αυτό ακριβώς το μότο του βιβλίου από κείμενο του Πυθαγόρα αφορά τον ίδιο τον αφηγητή και όχι τον «συνονόματο» με τον αρχαίο μαθηματικό αδελφό του: «Πού έκανα παράβαση; τι έκανα; τι απ’ αυτά που έπρεπε να κάνω δεν έγινε;».

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Τρυγώντας τον χρόνο
Ενα βιβλίο για όσους ήδη εκτιμούν και αγαπούν τον Γιάννη Μπουτάρη, για όσους δεν τον γνωρίζουν και επιθυμούν να τον γνωρίσουν καλύτερα, για τους σχετικούς με το κρασί αλλά και για όσους δεν γνωρίζουν τα περί...
Τρυγώντας τον χρόνο
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Σημαντική συμβολή στην ιστοριογραφία του ισπανικού εμφυλίου
Μέσα στο 2020 κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Εστία το βιβλίο του Δημήτρη Φιλιππή, επίκουρου καθηγητή στο Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο, το οποίο δυστυχώς δεν γνώρισε την προβολή που του άξιζε λόγω των...
Σημαντική συμβολή στην ιστοριογραφία του ισπανικού εμφυλίου
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Χίλια φεγγάρια «εις εαυτόν»
Ο δικός μου λαός είναι λαός της λύπης, περισσότερο απ’ όσους άλλους έχουν ζήσει στη γη. Δεν έχουμε τη λύπη μέσα στις καρδιές μας, την έχουμε στην ιστορία μας.
Χίλια φεγγάρια «εις εαυτόν»
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Μνήμη, περιπλάνηση, πένθος
Ο Θάνος Γώγος (Λάρισα, γ. 1985) συνεχίζει με τη δίγλωσση έκδοση. Ο Χρήστος Κολτσίδας (Καρδίτσα, γ. 1991) μας παραδίδει το δεύτερο ποιητικό του βιβλίο «Βροχή περασμένη».
Μνήμη, περιπλάνηση, πένθος
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Πολιτική αλληγορία για τη λήθη
Φανταστείτε πως ξυπνάτε ένα πρωί και διαπιστώνετε ότι έχουν εξαφανιστεί από προσώπου γης τα πουλιά, τα τριαντάφυλλα, τα πλοία, οι χάρτες, τα ημερολόγια και λογής λογής καθημερινά μικροαντικείμενα όπως οι...
Πολιτική αλληγορία για τη λήθη

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας