Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
  • Αθήνα
    Ελαφρές νεφώσεις
    17°C 16.1°C / 17.2°C
    0 BF
    48%
  • Θεσσαλονίκη
    Αραιές νεφώσεις
    13°C 11.7°C / 13.9°C
    1 BF
    94%
  • Πάτρα
    Σποραδικές νεφώσεις
    15°C 10.0°C / 17.2°C
    3 BF
    72%
  • Ιωάννινα
    Αυξημένες νεφώσεις
    9°C 7.2°C / 10.0°C
    2 BF
    93%
  • Αλεξανδρούπολη
    Σποραδικές νεφώσεις
    14°C 14.0°C / 14.0°C
    2 BF
    88%
  • Βέροια
    Αυξημένες νεφώσεις
    13°C 12.2°C / 13.3°C
    1 BF
    83%
  • Κοζάνη
    Ασθενής ομίχλη
    10°C 9.0°C / 11.1°C
    2 BF
    100%
  • Αγρίνιο
    Σποραδικές νεφώσεις
    14°C 9.4°C / 17.2°C
    3 BF
    72%
  • Ηράκλειο
    Αίθριος καιρός
    19°C 17.0°C / 20.0°C
    2 BF
    55%
  • Μυτιλήνη
    Αίθριος καιρός
    16°C 16.0°C / 16.0°C
    2 BF
    67%
  • Ερμούπολη
    Αίθριος καιρός
    18°C 17.8°C / 18.0°C
    1 BF
    45%
  • Σκόπελος
    Αραιές νεφώσεις
    16°C 16.1°C / 16.1°C
    1 BF
    60%
  • Κεφαλονιά
    Σποραδικές νεφώσεις
    11°C 11.0°C / 11.0°C
    1 BF
    87%
  • Λάρισα
    Αραιές νεφώσεις
    14°C 13.9°C / 14.0°C
    1 BF
    77%
  • Λαμία
    Αυξημένες νεφώσεις
    15°C 11.1°C / 16.7°C
    0 BF
    56%
  • Ρόδος
    Αίθριος καιρός
    18°C 17.8°C / 18.0°C
    2 BF
    63%
  • Χαλκίδα
    Ελαφρές νεφώσεις
    16°C 15.6°C / 16.7°C
    0 BF
    55%
  • Καβάλα
    Αραιές νεφώσεις
    14°C 13.0°C / 13.9°C
    1 BF
    88%
  • Κατερίνη
    Αυξημένες νεφώσεις
    13°C 12.8°C / 13.3°C
    0 BF
    100%
  • Καστοριά
    Ασθενής ομίχλη
    10°C 9.0°C / 11.7°C
    1 BF
    100%
Ο άνθρωπος που καθορίζει τον εαυτό του

Ζαν-Πωλ Σαρτρ, Ο Υπαρξισμός είναι ένας ανθρωπισμός, Δοκίμιο, Δώμα, 2020, Σελ. 101

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ο άνθρωπος που καθορίζει τον εαυτό του

  • A-
  • A+
Ακολουθήστε μας στο Google news

Αν κανείς δεν ξέρει τίποτα για τον Υπαρξισμό, ούτε έχει διαβάσει άλλα έργα του Ζαν-Πολ Σαρτρ, ούτε ειδικότερα τη μελέτη του «Το είναι και το μηδέν» (1943), τότε το βιβλιαράκι αυτό, σε εξαιρετική μετάφραση του Αντώνη Χατζημωυσή, είναι μια πρώτης τάξεως εισαγωγή, παρά τα ανοικτά ζητήματα και τις αντιφατικές μέχρις ενός σημείου τοποθετήσεις του.

Στην ουσία ο Γάλλος φιλόσοφος σ’ αυτήν του τη διάλεξη απαντά στις κατηγορίες που έχουν διατυπωθεί κατά του Υπαρξισμού κι έτσι βρίσκει την ευκαιρία να διασαφηνίσει μερικές από τις θέσεις του και να φωτίσει πλείστες πτυχές του. Συγκεκριμένα, υπάρχουν δύο είδη υπαρξιστών, οι χριστιανοί, όπως λ.χ. ο Καρλ Γιάσπερς κι ο Γκαμπριέλ Μαρσέλ, και οι άθεοι, όπως ο Μάρτιν Χάιντεγκερ. Ο Ζ.-Π. Σαρτρ, παρόλο που εκπροσωπεί και αναλύει το δεύτερο είδος, δεν υποτιμά το πρώτο, αλλά συχνά κάνει αναφορές σ’ αυτό.

Ας ξεκινήσουμε με τις μομφές εναντίον του φιλοσοφικού αυτού ρεύματος, που θα μας βοηθήσουν να κατανοήσουμε και τις θέσεις του. Οι κομμουνιστές το κατηγορούν για παραίτηση, για ματαιότητα, ενώ παράλληλα ισχυρίζονται ότι ο Υπαρξισμός, ενθρονίζοντας την υποκειμενικότητα, παραγνωρίζει το συλλογικό και προωθεί την ατομικιστική πλευρά: εν ολίγοις ότι αρνείται τις κοινωνικές συνθήκες και δεν δέχεται την αιτιότητα που οι μαρξιστές θεωρούν δεδομένη. Οι χριστιανοί από την άλλη τον ψέγουν ότι αναδεικνύει το κακό, την αναίσχυντη πλευρά της ζωής και αγνοεί τις διαχρονικές αξίες, οδηγώντας στην απόλυτη αυθαιρεσία.

Ο Ζ.-Π. Σαρτρ, αφορμώμενος απ’ όλα αυτά, προσπαθεί να εξηγήσει τις απόψεις του και να διαμορφώσει έναν πιο συνεκτικό ιστό, γεγονός που θα το πετύχει καλύτερα στο επόμενο έργο του, την «Κριτική του διαλεκτικού λόγου» (1960).

Βασική του θέση είναι ότι η ύπαρξη προηγείται της ουσίας. Με άλλα λόγια ο άνθρωπος δεν είναι μια προκαθορισμένη οντότητα, αλλά ο ίδιος προσωπικά καθορίζει το είναι του μέσα από τις πράξεις του. Με πολλές μικρές και μεγάλες επιλογές οικοδομεί σταδιακά το εγώ του κι έτσι διαμορφώνει την ουσία του μέσω της δράσης του. Κάθε δίλημμα δέχεται μια λύση, μια επιλογή, ακόμα και τη μη δράση, κι έτσι οδηγεί στην αντίστοιχη πράξη, που συγκαθορίζει μαζί με άλλες το συνολικό αποτέλεσμα που ονομάζεται προσωπικότητα.

Αυτή η βασική αρχή γεννά μια σειρά άλλων προοπτικών που προωθούν συνεκτικά τη σκέψη του Σαρτρ. Κάθε άνθρωπος δεν είναι μια προκαθορισμένη οντότητα, αλλά μόνος του επιλέγει τι θα γίνει (τι είναι ανά πάσα στιγμή) κι έτσι είναι υπεύθυνος αυτός και μόνο αυτός για ό,τι είναι. Κι επιλέγοντας τι (θα) είναι ο ίδιος, σε επαγωγή επιλέγει και τι πρέπει να είναι όλοι οι άνθρωποι! Εδώ -κρίνω- ότι η σκέψη του φιλοσόφου αστοχεί, γιατί η επιλογή του καθενός δεν σημαίνει ότι όλοι θα έπρεπε να κάνουν το ίδιο, ειδικά αφού η πολυφωνία θεωρείται σήμερα δείγμα πολυμέρειας και δημοκρατικής, μη μαζοποιημένης κοινωνίας.

Ξαναγυρίζω στη σκέψη του Σαρτρ. Η δυνατότητα επιλογών, που στηρίζεται στην ανυπαρξία μιας σταθερής -και δη δεσμευτικής- βάσης, όπως ο Θεός ή οι καθολικές αξίες, είναι δείγμα ελευθερίας. Χωρίς ντετερμινιστικούς προκαθορισμούς, χωρίς πλατωνικές εξαρτήσεις από μια αιώνια υπερβατική αλήθεια, ο άνθρωπος καθορίζει με τις πράξεις του το ποιόν του. Ετσι, κάθε άτομο διαπλάθει την ηθική του, όχι βάσει μιας παγιωμένης ιδεολογίας, αλλά με τις δικές του μικρές έμπρακτες αποφάσεις.

Ολο αυτό το φιλοσοφικό πλέγμα διαμορφώνει και δύο υπαρξιστικές έννοιες που δεν έγιναν ποτέ σαφείς: την αγωνία και την απελπισία, τις οποίες -προσθέτω εγώ- συναντάμε συχνά στα έργα του Νίκου Καζαντζάκη και κυρίως στην «Ασκητική» (1927). Η απελπισία εδράζεται στο γεγονός ότι δεν μπορούμε να βασιστούμε σε κανέναν και τίποτα (αφού όλα παίρνουν σχήμα και ουσία στο τώρα), δεν υπάρχει a priori κακό ούτε καλό, το οποίο όλοι αυτόματα/αυτονόητα θα υποστηρίξουν. Η αγωνία, περαιτέρω, απορρέει από την επιλογή, καθώς ο άνθρωπος νιώθει -τουλάχιστον στις σημαντικές αποφάσεις του- το άγχος ότι κάθε του απόπειρα ρυθμίζει το μέλλον του και τον εαυτό του, αλλά και συντείνει στην πορεία που θα πάρει η ανθρωπότητα.

Αν δούμε τη φιλοσοφία όχι ως μια θεωρητική πραγμάτευση του κόσμου, αλλά ως εργαλείο για την καθημερινότητά μας, τότε ο Υπαρξισμός, ένθεος ή άθεος, δίνει εν τέλει τη βάση για την ανθρώπινη ενεργοποίηση χάρη στην ευθύνη που εμφυσά για τις επιλογές μας. Ο Υπαρξισμός είναι ένας ανθρωπισμός, όσο δικαιώνει την προσπάθεια του ατόμου να γίνει, με υποκειμενικό και διυποκειμενικό τρόπο, άνθρωπος.

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Προτάσεις, επισημάνσεις, ταξινομήσεις
Αυτό το Σάββατο το Ανοιχτό Βιβλίο κινητοποιεί το δυναμικό του για την επισκόπηση της χρονιάς. Δέκα σταθεροί συνεργάτες του παρουσιάζουν μια απαιτητική βεντάλια από τίτλους, σχεδόν όλου του βιβλιογραφικού...
Προτάσεις, επισημάνσεις, ταξινομήσεις
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ο συλλογικός φόβος για το αύριο
Η Σιωπή (2020), εμφανώς επηρεασμένη από τον COVID, ανήκει σε έναν DeLillo από το παρελθόν, σε έναν παγκοσμιοποιημένο συλλογικό τρόμο για τον οποίο όμως –σε αντίθεση με τα παλιότερα έργα του– δεν προσφέρεται...
Ο συλλογικός φόβος για το αύριο
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Διαλεκτικές εικόνες και οφθαλμαπάτες
Αν υποθέσουμε ότι έχει κάποια αξία η απονομή παράσημων στο πεδίο του στοχασμού, ο Τζόρτζιο Αγκάμπεν θα έθετε ισχυρή υποψηφιότητα για τον χαρακτηρισμό του σημαντικότερου εν ζωή φιλοσόφου.
Διαλεκτικές εικόνες και οφθαλμαπάτες
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Πεζογραφία της κρίσης ή κρίσιμη πεζογραφία; (2010-2020)
Τρεις εποπτικές και νηφάλιες κριτικές φωνές (Βαγγέλης Χατζηβασιλείου, Αριστοτέλης Σαΐνης και Ελένη Παπαργυρίου), με διαφοροποιημένα, ωστόσο, ερμηνευτικά και ιδεολογικά κάτοπτρα, αναλαμβάνουν να φωτίσουν ροπές...
Πεζογραφία της κρίσης ή κρίσιμη πεζογραφία; (2010-2020)
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Οι σκελετοί της Αναρχίας
Ο Μεσοπόλεμος γέννησε ιδέες, ιδεολογίες, επαναστάσεις, εμφυλίους, χούντες κι άφησε στις σελίδες της Ιστορίας τον αναρχισμό όχι μόνο ως θεωρητική σύλληψη αλλά και ως πρακτική δράση. Δύο έργα, ένα ελληνόγλωσσο...
Οι σκελετοί της Αναρχίας
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ενας αρχιτεκτονικός απολογισμός
Αντίθετα με τις απαισιόδοξες προφητείες, συνεχίζουν να βγαίνουν αξιόλογα βιβλία που σχετίζονται με όλες τις εκφάνσεις της αρχιτεκτονικής, ως επιστήμης και ως τέχνης. Ας πάρουμε τις επιλεγμένες εκδόσεις με τη...
Ενας αρχιτεκτονικός απολογισμός

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας