Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
«Ολα έχουν πάντα σχέση με όλα…»

Ο Ουμπέρτο Εκο σε ακόμη ένα ταξίδι στην υπερ-πραγματικότητα της ζωής και της Ιστορίας

Katja Lenz/dapd

«Ολα έχουν πάντα σχέση με όλα…»

  • A-
  • A+

Εβδομο μυθιστόρημα του Ιταλού φιλοσόφου της γλώσσας και θεωρητικού Ουμπέρτο Εκο, που συνήθως μας επισκέπτεται σε τακτά διαστήματα με νέες μυθιστορηματικές συνθέσεις. Μετά το ώριμο σε ηλικία μυθοπλαστικό του ντεμπούτο με το ανεπανάληπτο (τόσο για την αναγνωστική ανταπόκριση όσο και την επίδρασή του στην εξέλιξη του είδους) μεσαιωνικό αστυνομικό μυθιστόρημα «Το όνομα του Ρόδου» (1980), ακολούθησαν η εξερεύνηση της παρανοϊκής ερμηνείας στο «Εκκρεμές του Φουκώ» (1988), η ανασύσταση της εποχής τού μπαρόκ στο «Νησί της προηγούμενης ημέρας» (1994), η επιστροφή στους μεσαιωνικούς θρύλους στο «Μπαουντολίνο» (2000), το καλυμμένα αυτοβιογραφικό «Η μυστηριώδης φλόγα της βασίλισσας Λοάνα» (2004), ο 19ος αιώνας των «Πρωτοκόλλων των σοφών της Σιών» στο «Κοιμητήριο της Πράγας» (2010), και τώρα το σχεδόν σύγχρονο «Φύλλο μηδέν» (2014). Κοινό υπόβαθρο όλων των «διπλά κωδικοποιημένων» (φιλική και προσπελάσιμη κειμενική επιφάνεια, πολύσημο, όχι όμως δυσερμήνευτο, βάθος), αυτοαναφορικών και επίμαχα λογοκλόπων μυθοπλαστικών εγχειρημάτων του Εκο, η αναπόδραστη παλίμψηστη φύση όλης της λογοτεχνίας.

Συμβαίνει συχνά οι μυθιστορηματικές απόπειρες των θεωρητικών που στρέφονται στη μυθοπλασία να αντανακλούν τις θεωρητικές τους αναζητήσεις. Εφαρμοσμένη θεωρία; Ή, όπως λέει ο Εκο, κίνηση που υπαγορεύεται από τη θέση «ότι αυτό που δεν μπορούμε να το θεωρητικοποιήσουμε, πρέπει να το αφηγηθούμε»;

Στην περίπτωση του Εκο, το πρώτο του μυθιστόρημα θα μπορούσε να διαβαστεί στο φως των αρχικών αναζητήσεων στη σημειωτική και το δεύτερο στο πλαίσιο των απόψεών του για την ερμηνεία, την υπερερμηνεία και την απεριόριστη σημείωση, παρά τις δηλώσεις του ίδιου ότι γράφτηκε απλώς για να αποδείξει στους σκεπτικιστές ότι ήταν ικανός για το δεύτερο βήμα. Οσο για το επόμενο, ο ίδιος σημειώνει ότι «το να γράψεις ένα τρίτο μυθιστόρημα» είναι «σαν να έχεις γράψει τριάντα και δεν έχει πλέον καμιά σημασία». Και πράγματι από το «Νησί της προηγούμενης μέρας» τα πράγματα περιπλέκονται, η αντιστοίχηση με τις θεωρητικές αναζητήσεις του γίνεται δύσκολη και η δεσπόζουσα θεματική αλληλοεπικαλύπτεται.

Με τον ίδιο τρόπο το «Φύλλο μηδέν» από τη μια φαίνεται να συμβαδίζει με την προβληματική της τελευταίας συλλογής δοκιμίων («Κατασκευάζοντας τον εχθρό», Ψυχογιός, 2011), από την άλλη επιστρέφει στα αρχικά ενδιαφέροντα του συγγραφέα για τη θεωρία και την ιδεολογία των ΜΜΕ, αναπαράγει παλιά δημοσιογραφικά κείμενά του (κυρίως από το «Πώς να διαψεύδετε μια διάψευση και άλλες οδηγίες χρήσεως», Γνώση 2001) και ξαναπιάνει το νήμα από το «Εκκρεμές του Φουκώ». Ηδη το μότο «Only connect!» (από το «Χάουαρντς Εντ» του Ε. Μ. Φόρστερ) αντικατοπτρίζει το αντίστοιχο «πιστεύω» ότι όλα συνδέονται («tout se tient») της ομάδας των δημοσιογράφων και εκδοτών οι οποίοι εμπλέκονται στα δίχτυα ενός «Παγκόσμιου Μυστικού Σχεδίου» που οι ίδιοι επινόησαν. Ετσι και εδώ! Ισως γιατί μόνο μια σχεδόν «παρανοϊκή» οπτική (θα έλεγε ο Τζέιμσον) μας επιτρέπει να «διαβάσουμε» τον κόσμο και τους εαυτούς μας.

Κατά τα άλλα ο γνωστός Εκο, σε ακόμη ένα ταξίδι στην υπερ-πραγματικότητα της ζωής και της Ιστορίας, ξεκινάει με αναφορές στον Πόε και τη δύναμη της επαγωγικής σκέψης και, κινούμενος διαρκώς μεταξύ ψεύδους και ειρωνείας, καταλήγει στην αχανή ερμηνευτική πολυσημία.

Ενας κροίσος του Τύπου, θέλοντας να εκβιάσει τους χρηματοοικονομικούς κύκλους, σχεδιάζει μια περίεργη εφημερίδα, το «Αύριο». Μια ετερόκλητη συντακτική ομάδα δευτεροκλασάτων δημοσιογράφων καλείται να δημιουργήσει δοκιμαστικά «φύλλα μηδέν». Δεν τους ενδιαφέρει η πραγματική πληροφόρηση. Διψούν για λάσπη, κιτρινισμό και ψευδοϊστορίες. Προσπαθούν να φανταστούν το αύριο (εξ ου το όνομα της εφημερίδας) και κάνουν προβλέψεις, αν και στην πραγματικότητα, δουλεύοντας πειραματικά με τα «γεγονότα» της προηγούμενης χρονιάς, απλώς εξιστορούν όσα θα επαληθευτούν αργότερα! Σκοπός τους, ο καθησυχασμός του αναγνώστη, η ειδησεογραφική ανακύκλωση, η μετάδοση υπαινιγμών και υποψιών, το «να βγάλουν είδηση από μια μη είδηση», αφήνοντας «την αγανάκτηση για τις εφημερίδες της Αριστεράς». Και το παιχνίδι αρχίζει.

Ενας αποτυχημένος αφανής συγγραφέας (ο αφηγητής), ένας αστυνομικός συντάκτης, ένας ειδικός σε γρίφους και παίγνια, ένας καλυμμένος μυστικός πράκτορας, μια σχεδόν αυτιστική πιτσιρίκα κι ανάμεσά τους ένας παρανοϊκός συντάκτης σε «άγρα συνωμοσιών». Δεν γράφει μυθιστόρημα, απλώς ανασυνθέτει τα ιστορικά γεγονότα και καταφέρνει –συνδυάζοντας τα ασυνδύαστα– να συλλάβει, «σαν σε μυθιστόρημα επιφυλλίδας», την ιταλική ιστορία των τελευταίων πενήντα χρόνων ως ενιαία ιστορία, όπου δεσπόζει «μία και μόνη εικονική μορφή, που έμοιαζε να ρυθμίζει την κίνηση από το μπαλκόνι του Παλάτσο Βενέτσια»! Ο Μουσολίνι δεν έχει πεθάνει (στη θέση του εκτελέστηκε ένας σωσίας του!), αντίθετα, η σκιά του διακρίνεται πίσω από όλη τη «μυστική» μεταπολεμική ιστορία, όπου πρωτοστατούν η δεξιά «επιχείρηση Gladio» (στα καθ’ ημάς η «Κόκκινη προβιά»), μασονικές στοές και κύκλοι του Βατικανού, η CIA και το ΝΑΤΟ, οι Ερυθρές Ταξιαρχίες και τα σχέδια αποσταθεροποίησης της Ιταλίας με πραξικοπήματα σαν αυτό που διακωμώδησε στο «Θέλουμε τους Κολονέλους» (1973) ο Μονιτσέλι! Τι θα συμβεί όταν ο εμπνευστής και μοναδικός ώς τώρα κάτοχος της «αλήθειας» κοινοποιήσει την «πρωτότυπη» σύλληψή του για το υπέρτατο μυστικό σχέδιο; Τι συμβαίνει όταν ένα επίσημο ντοκιμαντέρ του BBC («Operation Gladio», 1992) «επιβεβαιώνει» την «αλήθεια» των ισχυρισμών του; Μήπως λοιπόν «η πραγματικότητα ξεπερνάει κάθε φαντασία»;

Και πάλι, όπως συμβαίνει σε όλα τα βιβλία του Εκο, όλα είναι αληθινά και μπορούν να επιβεβαιωθούν στην «Εγκυκλοπαίδεια» ή έστω στο google, εκτός φυσικά από τα ίδια τα μυθιστορηματικά πρόσωπα. Να σημειώσω, τέλος, τη μικρή έκταση του μυθιστορήματος, το οποίο για τα δεδομένα του Εκο μάλλον είναι νουβέλα! -Οπως κι αν έχει, το έβδομο μυθιστόρημα του Ιταλού διανοούμενου (ο οποίος, παρεμπιπτόντως, δεν έχει προταθεί ποτέ για Νόμπελ) κυκλοφορεί σε ανάγλυφη μετάφραση της συνήθους ύποπτης Εφης Καλλιφατίδη, από τις εκδόσεις Ψυχογιός, λίγους μόνο μήνες μετά την ιταλική έκδοση.

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η πορεία ενός αμετανόητου αντάρτη πόλης
Σε αυτήν την ιδιότυπη φυλακή ο Μορέτι και ο Μόρο θα στήσουν ένα διάλογο για τη φύση του ιταλικού κράτους. Ο Μορέτι θα διδαχτεί πολλά για τον τρόπο που λειτουργεί η πολιτική ζωή σε μια χώρα στην οποία επιθυμεί...
Η πορεία ενός αμετανόητου αντάρτη πόλης
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Το μυθιστόρημα μιας πόλης
Ο Αντρέι Μπέλι γεννήθηκε στη Μόσχα το 1880 και σπούδασε Μαθηματικά στο Πανεπιστήμιο της πόλης προτού συνειδητοποιήσει ότι το πραγματικό του ενδιαφέρον ήταν στραμμένο στη συγγραφή. Τα πρώτα του έργα...
Το μυθιστόρημα μιας πόλης
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Επίγνωση και πάθος
Ο Στόουνερ παράτησε τις σπουδές του στη Γεωπονική και ακολούθησε μαθήματα στη Φιλοσοφία και την Αγγλική Λογοτεχνία για να γίνει τελικά καθηγητής σε πανεπιστήμιο. Το «εκτός χρόνου» του Στόουνερ δεν είναι η ρήξη...
Επίγνωση και πάθος
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Στα σπλάχνα της απουσίας
Ο Alejandro Zambra στο σύντομο μυθιστόρημά του «Η ιδιωτική ζωή των δέντρων» αφηγείται όσα συμβαίνουν ή όσα σκέφτεται ο Χουλιάν κατά τη διάρκεια μιας βραδιάς, όσο η γυναίκα του απουσιάζει. Η απουσία γεννά την...
Στα σπλάχνα της απουσίας
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Μακρόσυρτη ωδή στην εντροπία
Ανάμεσα στις εναρκτήριες φράσεις μυθιστορημάτων που έμειναν στην ιστορία της λογοτεχνίας, όπως της Μεταμόρφωσης του Κάφκα, της Αννα Καρένινα του Τολστόι ή της Λολίτας του Ναμπόκοφ, θα πρέπει να συμπεριληφθεί...
Μακρόσυρτη ωδή στην εντροπία
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ταξίδι στην Αμερική του Φρανκ Μπάσκομπ
Πεζογράφος μακράς πνοής και μεγάλων αφηγηματικών ικανοτήτων, ο Ρίτσαρντ Φορντ έχει βρει στο αφηγηματικό προσωπείο του Φρανκ Μπάσκομπ το συγγραφικό alter ego του, ένα είδος άγρυπνης συνείδησης που περιφέρεται...
Ταξίδι στην Αμερική του Φρανκ Μπάσκομπ

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας