Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Φωτίζοντας την ψυχαναλυτική τεχνική

D.W. Winnicott. Κράτημα και ερμηνεία. Απόσπασμα μιας ανάλυσης. Εισαγωγή: Masud Khan. Επίμετρο: Angela Joyce και Θανάσης Χατζόπουλος. Μετάφραση.: Θ. Χατζόπουλος και Μ. Καλατζή, Α. Μιχέλη, Ν. Ταμπάκη. Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου, 2020, σελ. 369.

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Φωτίζοντας την ψυχαναλυτική τεχνική

  • A-
  • A+

Ακόμη ένα βιβλίο του Γουίνικοτ μας παραδίδει ο ψυχίατρος, παιδοψυχίατρος και ψυχαναλυτής Θανάσης Χατζόπουλος, μελετητής του έργου του Βρετανού παιδοψυχιάτρου και ψυχαναλυτή εδώ και δεκαετίες. Του οφείλουμε τη συστηματική μετάδοση του έργου του Γουίνικοτ στην Ελλάδα, μέσω του πολυετούς σεμιναρίου που διηύθυνε, των επιστημονικών ημερίδων με συμμετοχή Ελλήνων και ξένων ψυχαναλυτών, τις οποίες διοργανώνει ως πρόεδρος του ελληνικού τμήματος της International Winnicott Association, αλλά και μέσα από τη μετάφραση και την επιμέλεια ορισμένων από τα σημαντικότερα έργα του Γουίνικοτ: Από την Παιδιατρική στην Ψυχανάλυση (2002), Διαδικασίες ωρίμανσης και Διευκολυντικό Περιβάλλον (2016), Αποστέρηση και Παραβατικότητα (2018).

Το Κράτημα και ερμηνεία. Απόσπασμα μιας ανάλυσης αφορά την ανάλυση του δρα Α.: ξεκίνησε 19 ετών θεραπεία με τον Γουίνικοτ, στις αρχές της δεκαετίας του 1940, για περίπου δύο χρόνια. Συνέχισε για άλλη μια διετία το 1953, όταν, παντρεμένος πλέον και πατέρας δύο παιδιών, νοσηλεύεται εκούσια για ψυχωσικό επεισόδιο λίγο μετά την αποφοίτησή του από την ιατρική σχολή. Στην πρώτη φάση της θεραπείας αναφέρεται ο Khan στην εισαγωγή του βιβλίου, παραθέτοντας αδημοσίευτες σημειώσεις του Γουίνικοτ.

Ο ίδιος ο Γουίνικοτ στο άρθρο του Απόσυρση και παλινδρόμηση (1954), που αναδημοσιεύεται στο Παράρτημα του βιβλίου, σχολιάζει σημεία από τις σημειώσεις που κράτησε τους πρώτους 16 μήνες της δεύτερης φάσης της ανάλυσης. Επιπλέον, μας μεταφέρει κατά λέξη τις συνεδρίες των τελευταίων έξι μηνών, καταγράφοντας συστηματικά, για κάθε συνεδρία, τα λόγια του αναλυόμενου, αλλά και τις δικές του παρεμβάσεις, είτε τις θεωρεί επιτυχημένες είτε όχι, καθώς και κάποιους εν θερμώ κριτικούς συλλογισμούς του· πρόκειται για το κεντρικό υλικό του βιβλίου.

Το εγχείρημα είναι τολμηρό και σπάνιο στην ψυχαναλυτική βιβλιογραφία, όπως αναπτύσσει στο Επίμετρο ο Χατζόπουλος, συζητώντας τις δυσκολίες που ο ίδιος ο Γουίνικοτ επισημαίνει: « […] Το τεράστιο έργο της αναμνημόνευσης μιας ωραίας συνεδρίας και μετά της καταγραφής της. […] Η ποσότητα του υλικού και η δυσκολία κατά την επιλογή του. […] Η ιδιαίτερη δυσκολία των αναλυτών να καταγράφουν αυτά που οι ίδιοι είπαν» (σ. 19).

Αν και ο Γουίνικοτ ανήκει στους ψυχαναλυτές που αναφέρονται στις κλινικές τους περιπτώσεις, εδώ δεν διστάζει να εκθέσει όλη την κλινική του εργασία. Εχουμε έτσι μια μοναδική δυνατότητα να παρακολουθήσουμε τη «λεπτή αλληλεπίδραση» μεταξύ αναλυτή και αναλυόμενου, την πορεία της ανάλυσης καθώς και της σκέψης και της κλινικής πρακτικής του Γουίνικοτ, με τις ιδιαιτερότητες που αυτός εισάγει ως προς την κατανόηση και τον χειρισμό του κλινικού υλικού.

Η «πεισματική αντίσταση με τη μορφή αποσύνδεσης» που κυριαρχεί στην ψυχική λειτουργία του ασθενή αποτελεί μια βασική πρόκληση αυτής της ανάλυσης, εγείροντας το ιδιαίτερο ενδιαφέρον του Γουίνικοτ· δεν είναι εξάλλου η πρώτη φορά που θα εγκύψει στην αποσύνδεση σκέψης-συναισθήματος και στις επιπτώσεις της.

Κατανοώντας την ως απόρροια των σφετερισμών ή της έλλειψης προσαρμογής από τη μητέρα-περιβάλλον στις ανάγκες του βρέφους κατά την πρωταρχική του σχέση με εκείνην, θεωρεί ότι, αν και καταρχάς στοχεύει στον έλεγχο, την αποφυγή ή την άρνηση μιας αβάστακτης εσωτερικής πραγματικότητας, απορροφά συγχρόνως ενέργεια, οδηγεί σε συνθήκες ψυχικής αλλοτρίωσης (βλ. και ψευδής εαυτός, αποαπαρτίωση, έλλειψη σύνδεσης ψυχής/σώματος, φαντασιώνειν) και λειτουργεί σε βάρος των διαδικασιών συμβολοποίησης και, γενικότερα, της ψυχικής ζωντάνιας, αυθεντικότητας και δημιουργικότητας. Με παρόμοιους ασθενείς η αναλυτική διαδικασία διαστρεβλώνεται και αναλώνεται σε μια «τυραννική επαναληπτικότητα» και μια «ατέρμονη πολυλογία», σημειώνει ο Khan, αναζητώντας τις ψυχικές εκείνες παραμέτρους που τους καθιστούν «βαρετούς» (σ. 16-17).

Σε τι συνίσταται το «κράτημα» που μπορεί να προσφέρει ο αναλυτής και το αναλυτικό πλαίσιο όταν η κλασική ερμηνεία της ενδοψυχικής σύγκρουσης παραμένει αναποτελεσματική; Για ορισμένες από τις περιπτώσεις που δεν είχαν τη δυνατότητα να βιώσουν την αμοιβαιότητα και να κατακτήσουν την καταθλιπτική θέση, ο Γουίνικοτ θα υποστηρίξει σθεναρά τη σημασία της παλινδρόμησης έως εκεί όπου βιώθηκε η ανασταλτική για την ψυχοσυναισθηματική ανάπτυξη εμπειρία.

Μια διαδικασία που καθορίζει εν τέλει και τη φύση της μεταβίβασης και όπου ο αναλυτής-περιβάλλον καλείται να ανταποκριθεί πρώτιστα στις ανάγκες του αναλυόμενου παρά στις επιθυμίες του, οι οποίες βιώνονται ‒όταν βιώνονται‒ ως απειλητικές. Συχνά, σε μεταλλακτικές παρεμβάσεις, κράτημα και ερμηνεία τείνουν να συμπυκνώνονται. Οπως συμβαίνει εν τέλει και στην πρωταρχική σχέση, στον βαθμό που, για τον Γουίνικοτ, «η αναλογία μητέρας-βρέφους γινόταν το παράδειγμά του για την αναλυτική σχέση όπου δυο άνθρωποι, αναλυτής και αναλυόμενος, “μπορούν να βιώσουν μια εμπειρία μαζί”» (σ. 327).

Γιατί, άραγε, ένα τόσο σημαντικό και πολύτιμο ντοκουμέντο δεν έτυχε εξαρχής της προσοχής που του άρμοζε, αναρωτιέται η Joyce (ψυχαναλύτρια, πρώην πρόεδρος του Winnicott Trust) στην ενδελεχή μελέτη της ανάλυσης του δρα Α. που επιχειρεί στο Επίμετρο; Θα συμφωνήσω μαζί της όταν υποστηρίζει ότι το Κράτημα και ερμηνεία «μας προκαλεί σε πολλά και διαφορετικά επίπεδα, κάποια από τα οποία έχουν να κάνουν με θεμελιώδη ερωτήματα γύρω από το τι κάνουμε όταν αναλύουμε» (σ. 310).

Η κλινική αυτή αφήγηση που επιτρέπει να δούμε επί το έργον ορισμένες από τις σημαντικότερες θεωρητικοποιήσεις του Γουίνικοτ (π.χ. το μίσος στην αντιμεταβίβαση, τη χρήση αντικειμένου, την επιβίωση αντικειμένου) αναδεικνύει συγχρόνως με τόλμη τις αντιμεταβιβαστικές προκλήσεις της αναλυτικής εργασίας, θέτοντας καίρια ζητήματα γύρω από την ψυχαναλυτική τεχνική.

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Γέφυρα πολιτισμού
Η Ολγα Σελλά είναι μια από αυτές τις γραφίδες που εμφανιζόταν για είκοσι και πλέον έτη ως απεσταλμένη της «Καθημερινής» εκεί όπου παλλόταν η καρδιά του πολιτισμού –ή οι καρδιές του καλύτερα– και έπαιρνε τον...
Γέφυρα πολιτισμού
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
«Μα όλα είναι ζωή»
Η Μαρία Μαραγκουδάκη εμφανίστηκε λογοτεχνικά το 2010 με την ποιητική συλλογή Εστω ότι… Ακολούθησε η συλλογή διηγημάτων Μηδενική γωνία (2017) και ο θεατρικός μονόλογος Μαύρο γιασεμί (2019).
«Μα όλα είναι ζωή»
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Περίτεχνος διάλογος περί γραφής
Ο Φαίδρος είναι ο πιο περίτεχνος πλατωνικός διάλογος. Θέμα του μάλιστα είναι η ίδια η «τέχνη των λόγων». Ο Πλάτων παραθέτει τρεις διαφορετικούς λόγους περί έρωτος, έναν γραπτό του ρήτορα Λυσία και δύο...
Περίτεχνος διάλογος περί γραφής
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Νόμπελ Λογοτεχνίας 2020
Την περασμένη εβδομάδα, η Λουίζ Γκλουκ έγινε η δέκατη έκτη γυναίκα συγγραφέας και ταυτόχρονα η πρώτη Αμερικανίδα ποιήτρια που απέσπασε το Νόμπελ Λογοτεχνίας. Το όνομά της δεν είναι ευρέως γνωστό στο εγχώριο...
Νόμπελ Λογοτεχνίας 2020
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Απόηχος συλλογικής ιλαροτραγωδίας
Η επανέκδοση του βραβευμένου, με το βραβείο λογοτεχνίας της Ευρωπαϊκής Ενωσης (2014), μυθιστορήματος του Τσίτα, «Μάρτυς μου ο Θεός», δεν ήταν έκπληξη για όσους παρακολουθούμε την πορεία της σύγχρονης...
Απόηχος συλλογικής ιλαροτραγωδίας

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας