Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Στο προσκέφαλο του Κάφκα

FRANZ KAFKA  ΟΝΕΙΡΑ. Πρόλογος-Μετάφραση: Αλεξάνδρα Ρασιδάκη. Αγρα, 2020. Σελ. 144

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Στο προσκέφαλο του Κάφκα

  • A-
  • A+

 «Τότε ξύπνησα, αλλά δεν ήταν ύπνος αυτός ούτε και ξύπνημα»


Σε μια καταβύθιση στις ταραγμένες ονειροφαντασίες του Φραντς Κάφκα μάς προσκαλεί ο μικρός τόμος που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Αγρα, σε μετάφραση Αλεξάνδρας Ρασιδάκη, όπου βρίσκονται συγκεντρωμένα τα όνειρα που κατέγραφε μανιωδώς ο μεγάλος γερμανόφωνος συγγραφέας στα ημερολόγια και στις επιστολές του. Πρόκειται για μια ανθολόγηση που εκδόθηκε αρχικά στα ιταλικά (σε επιμέλεια Gaspare Giudice) και στη συνέχεια, συμπληρωμένη με περαιτέρω πραγματολογικά σχόλια, στα γερμανικά (σε συν-επιμέλεια των Gaspare Giudice και Michael Müller).

Η ελληνική έκδοση, που ακολουθεί τη γερμανική, φέρει τη σφραγίδα της μεταφράστριας Αλεξάνδρας Ρασιδάκη, αναπληρώτριας καθηγήτριας Γερμανικής και Συγκριτικής Γραμματολογίας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, η οποία έχει και στο παρελθόν καταθέσει τους καρπούς της συστηματικής μεταφραστικής ενασχόλησής της με το έργο του Κάφκα: Το Κτίσμα (2001/2018, εκδ. Αγρα), Διηγήματα και μικρά πεζά (2006, εκδ. Ροές), Ερευνες ενός σκύλου (2016, εκδ. Πατάκη).

Στα ελληνικά κυκλοφορεί ήδη και η μελέτη του Φελίξ Γκουαταρί Εξήντα πέντε όνειρα του Κάφκα (2012, εκδ. Πατάκη, μτφρ. Ευγ. Γραμματικοπούλου), όπου σχολιάζονται πολλές από τις ημερολογιακές και επιστολικές καταγραφές που εμπεριέχονται στον τόμο των εκδόσεων Αγρα. Παρά την ψυχαναλυτική του ιδιότητα, ο Γκουαταρί αρνείται να υποβάλει τις αφηγήσεις των ονείρων του Κάφκα σε μια αναλυτική ερμηνευτική, αλλά αναζητά το κοινό τους ρίζωμα και εξετάζει τη σημασία των επαναλαμβανόμενων μοτίβων (επιστολές, κορίτσια, μηχανές) και τη λειτουργία τους στο πλαίσιο ενός σχεδίου κατάλυσης των ειδολογικών ορίων.

Η παρούσα έκδοση είναι χωρισμένη σε τρία μέρη, με το πρώτο μέρος –που επιγράφεται «Περί ύπνου, αγρύπνιας και ονείρων»– να περιλαμβάνει γενικότερες σκέψεις και εξομολογήσεις, το δεύτερο τις καθαυτό καταγραφές ονείρων και το τρίτο εκείνες τις αναφορές σε όνειρα που μαρτυρούν μεγαλύτερη λογοτεχνική επεξεργασία. Αυτό που ξαφνιάζει αρχικά τον αναγνώστη που ξεκινά την περιδιάβαση στις συγκεντρωμένες εδώ ημερολογιακές και επιστολικές καταχωρίσεις του συγγραφέα είναι η οξύμωρη σχέση αλληλοαποκλεισμού μεταξύ ύπνου και ονείρων, ο τρόπος με τον οποίο τα όνειρα του Κάφκα φαίνεται να αντιμάχονται τον ύπνο του: «(...) κοιμάμαι, αλλά ταυτόχρονα έντονα όνειρα με κρατάνε ξύπνιο» (σελ. 23), γράφει στο ημερολόγιό του το 1911, ενώ δύο χρόνια μετά το ίδιο παράπονο επανέρχεται: «Δεν μπορώ να κοιμηθώ. Μόνο όνειρα, καθόλου ύπνος» (σελ. 25)

Από τις σελίδες με τις αφηγήσεις των ονείρων του Κάφκα παρελαύνουν, μεταξύ άλλων: δόντια σε συνεχή αναδιάταξη, άνδρες που συνεδριάζουν, ένα λευκό άλογο που πηδάει από το κρεβάτι στο πάτωμα και ύστερα εξαφανίζεται, μια γυναίκα που κρέμεται με τα δόντια από ένα σκοινί και αιωρείται σαν γλωσσίδι καμπάνας, μια άλλη γυναίκα που πουδράρεται, εντείνοντας έτσι την αγωνία του ονειρευομένου υποκειμένου («την ίδια στιγμή διαισθανόμουν ότι το πουδράρισμα ήταν κάποιου είδους δοκιμασία ειδικά για εμένα, μια ιδιαίτερα καθοριστική δοκιμασία, επομένως όφειλα να ρωτήσω και είχα κάθε πρόθεση, αλλά δεν τολμούσα», σελ. 106), επιστολές που χάνονται, καθώς και ένα μαύρο ναπολεόντειο καπέλο εκστρατείας που εμφανίζεται ως «λυτρωτική οπτασία» στο «αποκορύφωμα της αγωνίας» αυτού που ονειρεύεται και φοριέται στη συνείδησή του, «συγκρατώντας τη με βία για να μην κομματιαστεί» (σελ. 73) Με άλλα λόγια, συναντάμε και εδώ, με μεγαλύτερη αιχμηρότητα ίσως, την πραγμάτευση μιας γενικευμένης ανησυχίας, επενδυόμενης με ευδιάκριτες δόσεις αυτοσαρκαστικής αποστασιοποίησης, ανάλογης με αυτήν που διαπνέει απ’ άκρη σ’ άκρη τα μυθιστορήματα και τα διηγήματα του Κάφκα.

Αλλά δεν είναι μόνο η κοινή ατμόσφαιρα αυτή που συνδέει τα κείμενα του παρόντος τόμου με το μυθοπλαστικό έργο του συγγραφέα. Πολύ σωστά επισημαίνει η μεταφράστρια στον πρόλογό της ότι δεν έχουμε να κάνουμε εδώ παρά με «εξιστορήσεις ονείρων», με «εκ των υστέρων αναπαραγωγές», δηλαδή με έναν «κατεξοχήν αποσπασματικό τρόπο γραφής, ο οποίος διαθλάται όμως από την οπτική γωνία εκείνου που έχοντας ξυπνήσει ανασυστήνει το όνειρό του». Αν παρακάμψει κανείς τους σκοπέλους του ψυχολογισμού και του βιογραφισμού, τότε μπορεί να αντιληφθεί και να απολαύσει τις καταγραφές αυτές των ονείρων ως μικρές, αυτόνομες πράξεις γραφής, που, με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, διοχετεύονται στο σώμα των λογοτεχνικών κειμένων του συγγραφέα, ή απλώς το συμπληρώνουν και το επεκτείνουν.

Αντίστροφα, διαβάζοντας την παρούσα συλλογή συνειδητοποιούμε ίσως ακόμη περισσότερο την ονειρική λογική με βάση την οποία είναι δομημένα τα διάσημα έργα του Κάφκα. Κοινή τόσο στην εξιστόρηση των ονείρων όσο και στις μεγάλες μυθοπλαστικές κατασκευές του συγγραφέα είναι η αληθοφάνεια και η πειστικότητα με την οποία εμφανίζεται, εδραιώνεται και ξετυλίγεται το παράλογο, η επένδυσή του με έναν πλήρη ρεαλιστικό διάκοσμο, η σχολαστική ακρίβεια της λεκτικής αποτύπωσής του· και συγχρόνως η αδιαφάνειά του, η αντίστασή του σε οποιαδήποτε προσπάθεια εξορθολογισμού του, η απουσία εξήγησης.

Επιστρέφουμε στα όνειρα: Αυτό το ανεξήγητο και ανερμήνευτο (ο Κάφκα ουδέποτε σχολιάζει τα όνειρά του, απλώς τα αφηγείται) εισάγει εδώ έναν παράγοντα ανοικείωσης και, άρα, ετερότητας τόσο στον λόγο που απευθύνεται προς εαυτόν (ημερολόγια), όσο και στον λόγο που διατυπώνεται ως απεύθυνση προς ένα άλλο πρόσωπο (επιστολές).

Ετσι, με την ετερότητα να εγκαθίσταται στο κέντρο της αυτοπαρατήρησης, μπορούμε να διαβάσουμε την εν εξελίξει και εγγενώς θρυμματισμένη αφήγηση των ονείρων του Κάφκα –που μας προσφέρεται εδώ εκ των υστέρων συναρμολογημένη– ως μέρος ενός σχεδίου μιας «φανταστικής» αυτοβιογραφίας: ένα διαχρονικά συναρπαστικό ανάγνωσμα.

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Στο παράλληλο σύμπαν του λόγου
Στα μέσα της δεκαετίας του 1960, ο Ρολάν Μπαρτ δίνει στο Παρίσι ένα πρωτοποριακό σεμινάριο για την αρχαία ρητορική, το οποίο προστίθεται στην πρόσφατη ακόμα τότε ανάκαμψη του ενδιαφέροντος για ένα παλαιόθεν...
Στο παράλληλο σύμπαν του λόγου
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ενα πολύτροπο πρόσωπο της γραφής
Σε μια χρονιά που αποχαιρετήσαμε τους φίλτατους και τόσο οικείους ποιητές Γιάννη Δάλλα (1924-2020) και Ντίνο Χριστιανόπουλο (1931-2020) δεν φανταζόμουν πως θα αποχαιρετούσα και πως θα έγραφα εις μνήμην του...
Ενα πολύτροπο πρόσωπο της γραφής
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Τα βραχιόλια και οι χειροπέδες των γυναικών
Σήμερα που η προσωπική έκθεση και η αναγνωρισιμότητα είναι άρρηκτα συνδεδεμένες με την επιτυχία, η περίπτωση της Ιταλίδας συγγραφέως με το ψευδώνυμο Ελενα Φεράντε αποτελεί κυριολεκτικά φαινόμενο, καθώς...
Τα βραχιόλια και οι χειροπέδες των γυναικών
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Το παράδοξο του Ντίρενματ
Οι εκδόσεις «Αντίποδες» φέρνουν στο λογοτεχνικό προσκήνιο τον μεγάλο γερμανόφωνο Ελβετό θεατρικό συγγραφέα Φρίντριχ Ντίρενματ. Κυκλοφορεί σε εξαιρετική μετάφραση του Γιάννη Καλλιφατίδη ο μικρός τόμος που...
Το παράδοξο του Ντίρενματ
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Οι πολύ όμορφες ώρες του Μίμη Φατούρου (1928-2020)
Είμαστε καλεσμένοι σε βαφτίσια φίλων στα Μεσόγεια. Ομορφη μέρα, γεμάτη ήλιο. Αφθονο το κέφι στα στημένα μακριά τραπέζια στο πλάτωμα όπου κάτσαμε μετά να φάμε.
Οι πολύ όμορφες ώρες του Μίμη Φατούρου (1928-2020)
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η εξοικείωση με το Κακό
Στο επίκεντρο, μια «παράλογη αδελφοδιαμάχη» (σαφώς χρονολογικά αγκιστρωμένη, με ντοκουμέντα, στα χρόνια ανόδου της Χρυσής Αυγής), μια «εμφύλια έριδα», με ασήμαντη έως ανύπαρκτη αφορμή που, όμως, γιγαντώνεται...
Η εξοικείωση με το Κακό

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας