Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Είμαστε αυτοί που είμαστε, όταν κινδυνεύουμε

ΠΑΝΟΣ ΚΑΡΝΕΖΗΣ. Είμαστε πλασμένοι από χώμα. Μυθιστόρημα. Πατάκης, 2020. Σελ. 278

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Είμαστε αυτοί που είμαστε, όταν κινδυνεύουμε

  • A-
  • A+

Τα βιβλία του Πάνου Καρνέζη γράφονται, κατά κάποιον τρόπο, δύο φορές. Η πρώτη αφορά τη σύνθεσή τους στην αγγλική γλώσσα, η δεύτερη τη μετάφρασή τους από τον ίδιο τον συγγραφέα στα ελληνικά. Η μεταφορά από τη μία γλώσσα στην άλλη, τη γλώσσα που υιοθέτησε ο Καρνέζης ως λογοτεχνικό κώδικα όταν είχε ήδη εγκατασταθεί στη Βρετανία, και αυτή που άφησε πίσω του, χαρτογραφεί ένα νοητό πολιτισμικό πεδίο επιστροφής.

Ο συγγραφέας μεταφράζει στη μητρική του γλώσσα ελληνικά θέματα που έχουν απεκδυθεί τα εθνικά τους χαρακτηριστικά προκειμένου να περάσουν σε μιαν άλλη γλώσσα, να γίνουν, επομένως, κατανοητά πρωτίστως στον αγγλόφωνο αναγνώστη. Η ανάγνωση, σε δεύτερο χρόνο, αυτών των κειμένων από Ελληνες αναγνώστες είναι μια διαδικασία επανοικειοποίησης.

Το μυθιστόρημα Είμαστε πλασμένοι από χώμα είναι το έκτο βιβλίο του Καρνέζη και το τέταρτο όπου καταπιάνεται με ελληνικό θέμα, μετά τη γνωστή συλλογή διηγημάτων Μικρές ατιμίες (2002) και τα μυθιστορήματα Ο λαβύρινθος (2004) και Το πάρτι γενεθλίων (2007). Σε αυτά τα βιβλία η Ελλάδα δεν παίζει ιδιαίτερο ρόλο ως προσδιορισμένο πεδίο ιστορίας και κοινωνικών συνθηκών.

Στα δύο μυθιστορήματα που προανέφερα ο Καρνέζης ασχολείται με ελληνικά θέματα που άπτονται του συλλογικού φαντασιακού: στον Λαβύρινθο με την υποχώρηση των ελληνικών στρατευμάτων από το μικρασιατικό μέτωπο, ενώ στο Πάρτι γενεθλίων με την ιστορία μιας οικογένειας που φέρει αρκετές ομοιότητες με αυτήν του Αριστοτέλη Ωνάση. Και στα δύο αυτά βιβλία, ωστόσο, τον συγγραφέα δεν απασχολεί η εθνική, ιστορική ή κοινωνική διάσταση του θέματος αλλά το πεδίο των ηθικών επιλογών που ανοίγεται σε ήρωες κατά βάση αρχετυπικούς.

Στο Είμαστε πλασμένοι από χώμα η πλοκή ξεκινάει εν τω μέσω της θαλάσσης, όταν η βάρκα που μεταφέρει μια ομάδα προσφύγων στα ελληνικά παράλια χάνει τον προσανατολισμό της και ανατρέπεται. Ο γιατρός Μοκντάντ σώζει ένα δεκάχρονο αγόρι με ένα σωσίβιο που έχει αποσπάσει από έναν άλλο επιβάτη της βάρκας, o οποίος τελικά πνίγεται.

Ο Μοκντάντ και το αγόρι καταλήγουν ως μοναδικοί επιζώντες του ναυαγίου σε ένα μικρό ελληνικό νησί όπου τους περιθάλπουν ο Δαμιανός, ιδιοκτήτης περιπλανώμενου τσίρκου, και η γυναίκα του, Ολγα. Ως εύρημα το τσίρκο δίνει στον συγγραφέα την ευκαιρία να συζητήσει ποικιλοτρόπως το ζήτημα του εκτοπισμού: εξωτικά ζώα όπως μια τίγρις και ένας ελέφαντας βρίσκονται εξόριστα χιλιάδες μίλια μακριά από το φυσικό τους περιβάλλον. Αντίστοιχα, και οι ιδιοκτήτες του τσίρκου είναι νομάδες που δεν στεριώνουν σε έναν τόπο παρά προσωρινά.

Το θέμα της προσφυγικής κρίσης απασχόλησε επισταμένως εδώ και μερικά χρόνια την ελληνική πεζογραφία: σκέφτομαι δειγματοληπτικά τη συλλογή διηγημάτων του Χρήστου Οικονόμου Το καλό θα 'ρθει από τη θάλασσα (2014) και τα μυθιστορήματα Το πέρασμα του Κωνσταντίνου Τζαμιώτη (2016) και Ολα για καλό του Γιάννη Μακριδάκη (2017). Ενώ όμως στα τρία αυτά κείμενα το κέντρο της προβληματικής αφορά την ανθρωπιστική διαχείριση της κρίσης από ντόπια στοιχεία και τη συνύπαρξη των δύο κοινοτήτων στο κλειστοφοβικό περιβάλλον ενός μικρού νησιού, στην περίπτωση του Καρνέζη το ανθρωπιστικό ζήτημα μετατίθεται κυρίως στους ίδιους τους πρόσφυγες και αφορά τις ηθικές τους επιλογές.

Το μυθιστόρημα μοιάζει να θέτει διαρκώς το ερώτημα: Πώς παίρνουν οι άνθρωποι αποφάσεις σε συνθήκες πίεσης και απειλής της ζωής τους; Πώς διαμορφώνεται, μετατοπίζεται και ανασχηματίζεται η έννοια της ηθικής όταν ένας άνθρωπος είναι πολύ κοντά στον χαμό του; Χρειαζόμαστε έναν ηθικό κώδικα ως οδηγό επιβίωσης και συνύπαρξης με τους άλλους, όταν κινδυνεύουμε και, αν ναι, πώς συγκροτείται;

Οι χαρακτήρες του Καρνέζη δεν έχουν παρελθόν. Λίγα πράγματα γνωρίζουμε για τον Δαμιανό και την Ολγα εκτός του γεγονότος ότι έχουν χάσει ένα παιδί. Πολύ λιγότερα γνωρίζουμε για τον Μοκντάντ. Η έλλειψη εξαντλητικής σκιαγράφησής τους πλάθει ένα αινιγματικό σκηνικό: δεν πρόκειται για τον ρεαλισμό μιας βασανισμένης ζωής που θα δικαιολογούσε την έλλειψη ανθρωπιάς και ηθικής.

Αντίθετα, τα διλήμματα κάθε φορά φωτίζονται αυτόνομα μέσα στις περιστάσεις του παρόντος. Οι χαρακτήρες δημιουργούν σχέσεις εξάρτησης ο ένας από τον άλλο με κύριο άξονα το πρόσωπο του Μοκντάντ. Μένοντας ανυπεράσπιστος, ο ανήλικος πρόσφυγας που έσωσε ο Μοκντάντ αγκιστρώνεται πάνω του. Ο Δαμιανός και η Ολγα τον χρησιμοποιούν προκειμένου να ξεπεράσουν το ατομικό τους τραύμα. Τους χρησιμοποιεί όμως και ο ίδιος, εκμεταλλευόμενος ενδεχομένως την καλή τους πρόθεση.

Η ανάγκη επηρεάζει καθοριστικά το πεδίο των επιλογών, ωστόσο τα πρόσωπα κάθε φορά συνειδητοποιούν ότι έχουν επιλογές και ότι βρίσκονται αντιμέτωπα με διλήμματα που εκπορεύονται από τις συνθήκες. Ακόμα και μέσα στη δίνη της απόγνωσης, οι αποφάσεις δεν παρουσιάζονται ως αποτελέσματα ενστικτωδών παρορμήσεων. Αντίθετα ο συγγραφέας σταματάει και αφουγκράζεται τη διαδικασία της απόφασης ζυγίζοντας προσεκτικά τις συνθήκες, τις ανάγκες και τα τραύματα που κάθε φορά τη δημιουργούν.

Στο βιβλίο αυτό θεωρώ ότι ο Καρνέζης βρίσκεται στις καλύτερες στιγμές της αφηγηματικής δυναμικής του. Εκτός από άξονες ηθικής διάπλασης της ανάγνωσης, τα διλήμματα και οι αποφάσεις των ηρώων δημιουργούν διαρκείς εντάσεις, κορυφώσεις και ανατροπές.

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ο κύκλος του χρόνου και της αφήγησης
«Ολες οι ευτυχισμένες οικογένειες μοιάζουν μεταξύ τους. Κάθε δυστυχισμένη οικογένεια, όμως, είναι δυστυχισμένη με τον δικό της τρόπο», έγραφε ο Τολστόι στην αρχή της «Αννα Καρένινα» πριν από 150 χρόνια.
Ο κύκλος του χρόνου και της αφήγησης
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Τρυγώντας τον χρόνο
Ενα βιβλίο για όσους ήδη εκτιμούν και αγαπούν τον Γιάννη Μπουτάρη, για όσους δεν τον γνωρίζουν και επιθυμούν να τον γνωρίσουν καλύτερα, για τους σχετικούς με το κρασί αλλά και για όσους δεν γνωρίζουν τα περί...
Τρυγώντας τον χρόνο
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Σημαντική συμβολή στην ιστοριογραφία του ισπανικού εμφυλίου
Μέσα στο 2020 κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Εστία το βιβλίο του Δημήτρη Φιλιππή, επίκουρου καθηγητή στο Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο, το οποίο δυστυχώς δεν γνώρισε την προβολή που του άξιζε λόγω των...
Σημαντική συμβολή στην ιστοριογραφία του ισπανικού εμφυλίου
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Χίλια φεγγάρια «εις εαυτόν»
Ο δικός μου λαός είναι λαός της λύπης, περισσότερο απ’ όσους άλλους έχουν ζήσει στη γη. Δεν έχουμε τη λύπη μέσα στις καρδιές μας, την έχουμε στην ιστορία μας.
Χίλια φεγγάρια «εις εαυτόν»
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Μνήμη, περιπλάνηση, πένθος
Ο Θάνος Γώγος (Λάρισα, γ. 1985) συνεχίζει με τη δίγλωσση έκδοση. Ο Χρήστος Κολτσίδας (Καρδίτσα, γ. 1991) μας παραδίδει το δεύτερο ποιητικό του βιβλίο «Βροχή περασμένη».
Μνήμη, περιπλάνηση, πένθος

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας