Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Η φιλοσοφία και η ρητορική

Τόποι: Αντίδωρα στον Παντελή Μπασάκο. Επιμέλεια: Β. Κιντή, Χ. Μπάλα, Γ. Φαράκλας. Φιλοσοφική Σχολή Πανεπιστημίου Κρήτης, Ρέθυμνο 2020. Σελ. 550

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Η φιλοσοφία και η ρητορική

  • A-
  • A+

Η έκδοση συλλογικών τόμων προς τιμή ενός πανεπιστημιακού δασκάλου που αφυπηρετεί είναι μια διεθνώς καθιερωμένη πρακτική, η οποία τείνει και αυτή να εκλείψει με τις διαδοχικές κρίσεις που μαστίζουν τα τελευταία χρόνια το βιβλίο και τις ζωές μας.

Η συγκυρία λοιπόν κάνει πιο σημαντική την πρωτοβουλία των τριών συναδέλφων, που αφιέρωσαν πολλή ενέργεια και πολύ κόπο για να τιμήσουν τον Παντελή Μπασάκο συγκεντρώνοντας σε έναν τόμο 550 σελίδων 23 εργασίες μαθητών και συνοδοιπόρων του. Μας πρόσφεραν έτσι, εκτός των άλλων, και μια αντιπροσωπευτική εικόνα της σημερινής εγχώριας φιλοσοφικής παραγωγής.

Αξιέπαινη και η διαθεσιμότητα της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Κρήτης να εντάξει στο εκδοτικό της πρόγραμμα τον ογκώδη τόμο και να τον προσφέρει μάλιστα ελεύθερο στο διαδίκτυο. Ο Παντελής Μπασάκος έχει άλλωστε δεσμούς με το Πανεπιστήμιο Κρήτης. Δίδαξε για τρία εξάμηνα στη Φιλοσοφική Σχολή και θα μπορούσε να είχε τελειώσει την καριέρα του στο Ρέθυμνο, αν η σπάνια για τα ελληνικά δεδομένα προθυμία του να μετακομίσει από «κεντρικό» σε «περιφερειακό» Πανεπιστήμιο δεν σκόνταφτε στη μικροψυχία του ακαδημαϊκού χώρου. Κράτησαν έτσι μόνο οι φοιτητές του Παντείου το προνόμιο να τον έχουν δάσκαλο.

Οι τιμητικοί συλλογικοί τόμοι δεν μπορούν να έχουν έκδηλη συνοχή. Οι συνάφειες ανάμεσα στα κείμενα είναι υπόρρητες και προκύπτουν από τη σχέση των εμπλεκομένων με τον τιμώμενο. Αν μείνουμε στη διάρθρωση του τόμου, έχουμε 4 μέρη: 1. Κρίση και επιχείρημα. 2. Λόγος και δημοκρατία. 3. Ρητορική και διαλεκτική στους Αρχαίους. 4. Ρητορική και διαλεκτική στους Νεότερους. Ο τόμος κλείνει με μια ωραία συνέντευξη του Μπασάκου, που αξίζει να διαβαστεί κυρίως από όσους έχουν λησμονήσει την άθλια κατάσταση στην οποία βρίσκονταν οι ανθρωπιστικές σπουδές πριν από κάποιες δεκαετίες.

Κρίση, επιχείρημα, λόγος, ρητορική, διαλεκτική. Αρχαίοι και Νεὀτεροι. Το φάσμα των ενδιαφερόντων του Μπασάκου εκτείνεται από τον Πλάτωνα (όπου η διδακτορική του διατριβή υπό την επίβλεψη του Πολ Ρικέρ) και τον Αριστοτέλη (το έργο ζωής του είναι η σχολιασμένη μετάφραση της αριστοτελικής Ρητορικής) ώς τον Χούσερλ και τον Βιτγκενστάιν. Και δεν περιορίζεται στους λεγόμενους μείζονες στοχαστές.

Ο Μπασάκος είναι αυτός που μας έμαθε τον Ερμαγόρα και τον Λορέντζο Βάλα, την ελληνιστική θεωρία των «στάσεων» και την αναγεννησιακή διαλεκτική. Στο έργο του διαφαίνεται μια καχυποψία προς τα κλειστά φιλοσοφικά συστήματα, προς τη μονοσήμαντη εκφορά και την άκαμπτη διασύνδεση των εννοιών. Και γι’ αυτό μάλλον προτιμά τους πρώιμους από τους ύστερους διαλόγους του Πλάτωνα, τα Τοπικα από τα Μετά τα φυσικά του Αριστοτέλη, τις Ερευνες από το Τρακτάτους του Βιτγκενστάιν.

Ωστόσο στο επίκεντρο της προσοχής του βρίσκεται πάντα η χρήση του λόγου: η διαδικασία της κρίσης, η στρατηγική της επιχειρηματολογίας, η σχέση ρητορικής και φιλοσοφίας. Στο πεδίο αυτό εντοπίζεται και η ουσιαστική συμβολή του Μπασάκου στα ελληνικά φιλοσοφικά πράγματα. Κατά τον Μπασάκο, η φιλοσοφία περιόρισε συνειδητά το βεληνεκές της μετά τον 17ο αιώνα, υποκαθιστώντας την κρίση, που είναι μια μορφή ανάλογη και εξίσου σύνθετη με τη δικαστική ετυμηγορία, με την απλή κατηγορική πρόταση.

Ετσι «από τον 17ο αιώνα και μετά η θεωρία του επιχειρήματος σταδιακά χάνει τη λογική, μεθοδολογική ή/και γνωσιοθεωρητική νομιμοποίησή της, μπαίνει στο περιθώριο, γίνεται κάτι μεταξύ αναγκαίου κακού… και σοφιστικής, μια τεχνική της παραπλάνησης» (σ. 551). Θα ήταν λοιπόν ανανεωτικό για τη φιλοσοφία να ξανασκεφτεί τους αναγκαίους δεσμούς της με τη ρητορική. «Η φιλοσοφία δεν μπορεί να κατανοήσει τον εαυτό της -ήτοι δεν μπορεί να είναι φιλοσοφία- δίχως την ιστορία της, δίχως την εγρήγορση περί του τι διαλέγει και τι αφήνει, περί του τι επιλέγει να θυμάται και του τι ξεχνά. Η σχέση της προς τη ρητορική είναι καθοριστική για την ιστορία της αυτή, για τούτο πιστεύω πως χρειάζεται να τη θυμηθεί» (σ. 552).

Και δεν τη χρειάζεται μόνο η παραδοσιακή φιλοσοφία. Η θεωρία του επιχειρήματος υπερβαίνει τα όρια της φιλοσοφίας, όπως το γνωρίζουν ήδη ή θα έπρεπε να το γνωρίζουν οι πολιτικοί, οι νομικοί αλλά και όσοι εκφέρουν δημόσιο ή και ιδιωτικό λόγο. Η έλλειψή της είναι περισσότερο από παντού εμφανής στην εκπαίδευση. Αν αντί να παθιαζόμαστε για την επιλογή ανάμεσα στα Λατινικά ή την Κοινωνιολογία καθιερώναμε ως βασικό ένα μάθημα θεωρίας του επιχειρήματος, η ωφέλεια θα φαινόταν όχι μόνο στις γνώσεις, αλλά και στην πραγματική ζωή των μαθητών.

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η παραλία με τα λάφυρα
Το Ανοιχτό Βιβλίο, για όγδοη συνεχή χρονιά, θα σας κρατήσει συντροφιά με πρωτότυπες καλοκαιρινές ιστορίες. Φέτος δώδεκα συγγραφείς παιδικής λογοτεχνίας γράφουν, αποκλειστικά για την «Εφ.Συν.».
Η παραλία με τα λάφυρα
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Μαρξισμός χωρίς υποκείμενο
O Λουί Αλτουσέρ φαίνεται ότι έκανε κάτι διαφορετικό από το να εκπληρώσει ένα μέρος της συχνά ομολογημένης φιλοδοξίας του, να γράφει εγχειρίδια κομμουνιστικής διαπαιδαγώγησης των εργατικών μαζών και, ακόμα...
Μαρξισμός χωρίς υποκείμενο
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Από τη μουσική και τη φωτογραφία στην ποίηση
Η Σοφία Πολίτου-Βερβέρη, ασχολούμενη με τη μουσική κυρίως, έχει επανειλημμένως δώσει δειλά και συγκρατημένα το ποιητικό της παρόν. Η Μαρία Κοσσυφίδου κατάγεται από τη Δράμα και εργάζεται ως εκπαιδευτικός. Εχει...
Από τη μουσική και τη φωτογραφία στην ποίηση
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Θα τη φιλήσει
Το Ανοιχτό Βιβλίο, για όγδοη συνεχή χρονιά, θα σας κρατήσει συντροφιά με πρωτότυπες καλοκαιρινές ιστορίες. Φέτος δώδεκα συγγραφείς παιδικής λογοτεχνίας γράφουν, αποκλειστικά για την «Εφ.Συν.», ένα διήγημα που...
Θα τη φιλήσει
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Για ένα προϊστορικό σπίτι στη Θήρα
Η προϊστορική αρχαιολογία έχει κάνει γιγαντιαία βήματα τις τελευταίες δεκαετίες στην Ελλάδα, παρ' όλο που οι βάσεις της είχαν τεθεί πολύ νωρίτερα, στο μεταίχμιο ανάμεσα στα τέλη του 19ου αιώνα και τις αρχές...
Για ένα προϊστορικό σπίτι στη Θήρα

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας