Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
 Μεταμορφώσεις του μικρού καμπούρη

WALTER BENJAMIN. Κείμενα 1934-1940. Επιλογή. Επιμέλεια τόμου: Γιώργος Σαγκριώτης. Αγρα, 2020. Σελ. 75

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Μεταμορφώσεις του μικρού καμπούρη

  • A-
  • A+

Με την ελληνική έκδοση επίλεκτων κειμένων του Βάλτερ Μπένγιαμιν από την περίοδο 1934-1940 αρχίζει να παίρνει μορφή και στα καθ’ ημάς το σχέδιο για ένα απάνθισμα των σημαντικότερων μπενγιαμινικών γραπτών, όπως έχει ήδη συμβεί στις κυριότερες ευρωπαϊκές γλώσσες.

Με τον πρώτο τόμο της συγκεντρωτικής ελληνικής έκδοσης, η πλούσια εγχώρια βιβλιογραφία του Μπένγιαμιν γίνεται πλέον και χρονολογική: ξεκινώντας αντίστροφα, από την τελευταία περίοδο της ζωής και της δραστηριότητας του στοχαστή, το πολυαναμενόμενο εκδοτικό πρόγραμμα φιλοδοξεί να συμπεριλάβει άλλους δύο τόμους που θα καλύψουν το σύνολο της παραγωγής του Μπένγιαμιν, αφήνοντας έξω μόνο τα αμιγώς λογοτεχνικά του έργα, τις δύο διδακτορικές διατριβές του, για τον πρώιμο γερμανικό ρομαντισμό και για το γερμανικό μπαρόκ δράμα, και την ανολοκλήρωτη έρευνά του για τις «στοές» του Παρισιού, το περίφημο Passagen-Werk, ένα υπερφιλόδοξο σχέδιο για μια κοινωνική ιστορία του δέκατου ένατου αιώνα μέσω «διαλεκτικών εικόνων», στο οποίο πάντως εντάσσονται οργανικά μερικά από τα καλύτερα κείμενα αυτής εδώ της έκδοσης.

Η χρονολογική σειρά ως κριτήριο επιλογής των κειμένων έχει βέβαια ως πιθανό μειονέκτημα ότι διακόπτει τη συνέχεια ορισμένων κομβικών μελετών του Μπένγιαμιν, όπως φαίνεται ακριβώς από τα κείμενα της συλλογής που συνδέονται με το Passagen-Werk και που υπάρχουν ήδη, μαζί με πολλά άλλα, συμπεριλαμβανομένης της σχετικής αλληλογραφίας του συγγραφέα με τον Αντόρνο, στην έκδοση Σαρλ Μπωντλαίρ, ένας λυρικός στην ακμή του καπιταλισμού (εκδ. Αλεξάνδρεια).

Από την άλλη, η χρονολογική αλληλουχία, όταν προτάσσεται της θεματικής, έχει το προτέρημα ότι μπορεί να συνδέσει μεταξύ τους κείμενα που άπτονται διαφορετικών αντικειμένων, φωτίζοντας έτσι τη συνολική ενότητα μιας σκέψης και όχι μόνο το υπό σκέψη θέμα – στοιχείο που, όταν μιλάμε για ένα πνεύμα τόσο πολυκύμαντο όσο ο Μπένγιαμιν, πρέπει να εκτιμηθεί ακόμα περισσότερο.

Αυτή η βαθύτερη ενότητα μέσα στον χρόνο, έτσι όπως διατρέχει τον παρόντα τόμο, αποτυπώνεται με έναν ενδιαφέροντα τρόπο: είναι λες και τα κείμενα του Μπένγιαμιν που αναγνωρίζονται ως τα πιο μαρξιστικά του, αυτά για τον Μπωντλαίρ και για τη μεσοπολεμική γαλλική διανόηση, το διάσημο δοκίμιο για το έργο τέχνης στην εποχή της τεχνικής του αναπαραγωγιμότητας, τα γραπτά για τον Εντουαρντ Φουξ, τον Μπρεχτ και το Παρίσι της Δεύτερης Αυτοκρατορίας, λειτουργούν σαν υπόγειο νήμα που συνδέει την αρχή με το τέλος της συλλογής, δύο σημεία όπου βρίσκει κανείς κείμενα τα οποία τονίζουν αντιθέτως τη μη αναγώγιμη ιδιαιτερότητα του Μπένγιαμιν, αναδεικνύοντάς τον σε έναν από τους μεγάλους ακατάτακτους του καιρού μας.

Οι «ιστορικοϋλιστικές» μελέτες του συγγραφέα μοιάζουν, με την απλή χρονολογική παράθεσή τους, να αποσαφηνίζουν, και να αποσαφηνίζονται από, πιο «μεταφυσικές» εργασίες του, όπως, αφενός, τα δύο πρώτα κείμενα του τόμου, το έξοχο –και για πολλά χρόνια μη διαθέσιμο στα ελληνικά– δοκίμιο για τον Κάφκα και ο μπενγιαμινικός στοχασμός περί αφήγησης, και, αφετέρου, στο άλλο άκρο της έκδοσης, οι Θέσεις «για την έννοια της ιστορίας», η πνευματική διαθήκη του Μπένγιαμιν και αναμφίβολα μία από τις πιο εμβληματικές πολιτικοφιλοσοφικές διακηρύξεις του περασμένου αιώνα.

Ασφαλώς, όποιος αναζητά μια τέτοια ενότητα, μπορεί να την ψάξει σε διάφορα σημεία, να επιχειρήσει να την ανασυνθέσει με ποικίλους τρόπους. Μια από τις πιο γοητευτικές ενοποιητικές οπτικές, ωστόσο, παρέχουν οι φιγούρες της υποκειμενικότητας που δεν παύουν να απασχολούν τον Μπένγιαμιν όλη αυτή την περίοδο της εξορίας του (μετά την επιβολή του ναζιστικού καθεστώτος το 1933), της απομόνωσης και της ανέχειάς του στο Παρίσι, μέχρι και το τελευταίο κείμενο της ζωής του, όπου διακηρύσσεται ότι «υποκείμενο της ιστορικής γνώσης είναι η ίδια η αγωνιζόμενη καταπιεσμένη τάξη» (σελ. 716).

Η τάξη αυτή μοιάζει να αποτελείται από εντελώς αναπάντεχα όντα, τα περισσότερα από τα οποία περιέχονται ήδη στο δοκίμιο για τον Κάφκα: οι βοηθοί, οι φοιτητές, οι τρελοί, οι γυναίκες, τα ζώα και τα άλλα ημιτελή ή παραμορφωμένα καφκικά πλάσματα έρχονται να συναντηθούν με τον θρυλικό καμπούρη νάνο των «Θέσεων», ο οποίος, μεγάλος σκακιστής ων, εμφυσά θεολογική πνοή στο ανδρείκελο του ιστορικού υλισμού, κερδίζοντας εκδικητικά παρτίδες για λογαριασμό των ηττημένων της ιστορίας.

Εκεί δίπλα, άλλωστε, σε ένα μάλλον άγνωστο μικρό αριστούργημα του Μπένγιαμιν από το 1935, το «Ο Ραστέλλι αφηγείται…», βρίσκουμε ξανά τον νάνο, σαν νεαρό ακροβάτη αυτή τη φορά, να έχει μεταδώσει μυστικά όλη του την τέχνη σε μια μπάλα που κινείται με άφθαστη χάρη χωρίς καν ο ίδιος να βρίσκεται μέσα της.

Από τα παράξενα νόθα «που γέννησε στον Κάφκα η προϊστορία του κόσμου» (σελ. 59) έως τις μορφές που παίρνει θριαμβεύοντας, σαν επαναστατικό υποκείμενο πια, το καμπούρικο ανθρωπάκι των γερμανικών λαϊκών τραγουδιών, η υποκειμενικότητα στον ύστερο Μπένγιαμιν προβάλλει σαν ένα διχασμένο ον που ολοκληρώνεται μελετώντας τον αγνώριστο εαυτό του, που εκπληρώνει την αλλοτριωμένη ζωή του σαν γραφή με την οποία ξεκινούν οι πρώτες σελίδες της αυθεντικά ανθρώπινης ιστορίας.

Αυτή την ελπίδα-όχι-για-εμάς επιτρέπει στον εαυτό του να προσφέρει ο Μπένγιαμιν ως συμβολή στην παράδοση των καταπιεσμένων, με τα ελάχιστα μέσα που είχε στη διάθεσή του σε μία από τις πιο σκοτεινές στιγμές της ανθρωπότητας. Ογδόντα χρόνια μετά, το μήνυμα συνεχίζει να ακούγεται όσο διακριτικά του αρμόζει, διατηρώντας ζωντανή μια λάμψη που ολοένα χάνεται και ολοένα αρνείται να σβήσει.

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Πέρασμα στην Ινδία
Η ταξιδιωτική πεζογραφία είναι ένα ιδιαίτερο, καθιερωμένο λογοτεχνικό είδος, το οποίο διακρίνεται για την πολλαπλότητα των αναγνώσεών του και τα πολιτισμικά και ανθρωπολογικά συμφραζόμενά του.
Πέρασμα στην Ινδία
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η φιλοσοφία και η ρητορική
Η έκδοση συλλογικών τόμων προς τιμή ενός πανεπιστημιακού δασκάλου που αφυπηρετεί είναι μια διεθνώς καθιερωμένη πρακτική, η οποία τείνει και αυτή να εκλείψει με τις διαδοχικές κρίσεις που μαστίζουν τα τελευταία...
Η φιλοσοφία και η ρητορική
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η αφλογιστία της χαράς
Η νουβέλα της Μαρίας Λαϊνά με τίτλο «Τι όμορφη που είναι η ζωή» είναι αφιερωμένη στον άνεμο. «O άνεμος έρχεται, ο άνεμος φεύγει» είναι η προμετωπίδα που προηγείται της εναρκτήριας σκηνής.
Η αφλογιστία της χαράς
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ψηφιδωτό από μικροσκοπικούς καθρέφτες
Τα βιβλία του καλύπτουν ένα ευρύ ειδολογικό, θεματικό αλλά και υφολογικό φάσμα, κυμαινόμενα από την πεζογραφία έως το θέατρο και το σενάριο για κινηματογράφο, από την παραβολή έως τον κοινωνικό ρεαλισμό, από...
Ψηφιδωτό από μικροσκοπικούς καθρέφτες
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Εκδοχές στοχαστικής ποίησης
Η Γιάννα Μπούκοβα, δίγλωσση ποιήτρια με σπουδές Κλασικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο της Σόφιας και Ορφέας Απέργης, ποιητής, μεταφραστής και θεωρητικός της λογοτεχνίας.
Εκδοχές στοχαστικής ποίησης
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
O ελληνικός 20ός αιώνας του Αντώνη Λιάκου
Πότε αρχίζει και πότε τελειώνει ο 20ός αιώνας; Δεν πρόκειται για ευφυολόγημα του τύπου «Τα παιδιά του Ζεβεδαίου ποιον είχαν πατέρα;», αφού, ιστορικά, τις εποχές δεν τις ορίζουν τα στρογγυλά νούμερα, αλλά...
O ελληνικός 20ός αιώνας του Αντώνη Λιάκου

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας