Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Περίκλειστοι στο παρηγορητικό κουκούλι της μυθοπλασίας

Ισαάκ Μπάσεβιτς Σίνγκερ. Σώσα. Μυθιστόρημα. Μετάφραση-Επίμετρο: Μιχάλης Πάγκαλος. Επίμετρο: Σταύρος Ζουμπουλάκης. Κίχλη, 2020, σελ. 472

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Περίκλειστοι στο παρηγορητικό κουκούλι της μυθοπλασίας

  • A-
  • A+

Ο αναγκαστικός εγκλεισμός ετούτων των ημερών της πανδημίας αποσυντόνισε κάποιους αναγνώστες που η καθημερινότητα της εργασίας τους και της σχόλης υπέστη κάποιο είδος σεισμού με αποτέλεσμα να επικαθίσουν η μια πάνω στην άλλη όπως όροφοι σε κτίριο που κατέρρευσε.

Δεν είναι λίγοι οι φίλοι που ενώ άλλοτε καταβρόχθιζαν βιβλία, τις τελευταίες εβδομάδες, υπό το βάρος της ανησυχίας, δηλώνουν ανίκανοι να συγκεντρωθούν, να βυθιστούν στις σελίδες της λογοτεχνίας. Υπάρχουν όμως και άλλοι που ο αποκλεισμός τού έξω τούς έκανε να ανατρέξουν με ακόμη μεγαλύτερη ορμή στο αραχνοΰφαντο αλλά ανθεκτικό κουκούλι της μυθοπλασίας, στην παρηγορητική και αναζωογονητική της δύναμη. Κατανοώντας πλήρως την πρώτη ομάδα, αλλά κατοικοεδρεύοντας στη δεύτερη, είχα τον χρόνο και τη χαρά να διαβάσω τη «Σώσα» του βραβευμένου με Νόμπελ Ισαάκ Μπάσεβιτς Σίνγκερ.

Πρόκειται για ένα μυθιστόρημα που μπορεί να καταταχθεί στην κλασική λογοτεχνία, αν με τον όρο ετούτο εννοούμε βιβλία που άντεξαν στον χρόνο, κυρίως γιατί μέσα από τις σελίδες τους αναδύονται θέματα κι ερωτήματα επίκαιρα σε κάθε εποχή. Βέβαια, για να φτάσει κανείς σε αυτό το τελευταίο σκαλοπάτι της αναμέτρησης με τα «αιώνια» ερωτήματα πρέπει να έχει ανέλθει στο πρώτο –και εξίσου απαιτητικό–, την ικανότητα να αφηγείται μια ιστορία.

Πρόκειται για την πρωταρχική δύναμη ενός παραμυθά, την ακαταμάχητη εκείνη έλξη που ασκεί στο ακροατήριό του, κάνοντάς το να «κρέμεται» απ’ το στόμα του. Στην «απαράμιλλη αφηγηματική δεινότητα» του Σίνγκερ έχει αναφερθεί σε άρθρο του που συμπεριλαμβάνεται στην παρούσα έκδοση ο Σταύρος Ζουμπουλάκης: «Μακριά από κάθε πειρασμό λογοτεχνικής νεωτερικότητας, ξέρει καλά αυτός ο μέγας παραμυθάς πως το πρώτο και κύριο, όταν μιλάμε για διήγημα και μυθιστόρημα, είναι να μπορείς να διηγηθείς μια ιστορία. Ολα τα άλλα έρχονται μετά – αν δεν υπάρχει αυτό το πρώτο και κύριο, δεν υπάρχει τίποτε. Ο Σίνγκερ κάτεχε όσο λίγοι αυτή την τέχνη τού να διηγείσαι ιστορίες […]».

Ας σταθούμε όμως στον «πειρασμό της νεωτερικότητας»: είναι αλήθεια ότι ο Σίνγκερ, όχι μόνο ακολουθεί μια εν πολλοίς κλασικότροπη αφήγηση αλλά, πιστός στην παράδοση, γράφει σε όλη του τη ζωή στα γίντις, τη γλώσσα των Εβραίων Ασκενάζι της Ανατολικής Ευρώπης. «Τα γίντις είναι η μητρική μου γλώσσα», είπε στον λόγο του κατά την απονομή του βραβείου Νόμπελ τον Δεκέμβρη του 1978, «και μια μάνα δεν πεθαίνει ποτέ».

Γεννημένος το 1904 στο Λεόντσιν, μια μικρή πόλη κοντά στη Βαρσοβία, αναχώρησε για την Αμερική το 1935 και εγκαταστάθηκε στη Νέα Υόρκη, όπου έγραψε τα βιβλία του στη μητρική γλώσσα, η οποία μετά τη Σοά θα γίνει τραγικά μειονοτική. Το ένα του πόδι βρίσκεται λοιπόν καλά στερεωμένο στην παράδοση. Το άλλο του πόδι όμως είναι αυτό που θα τον κάνει να προχωρήσει κάνοντας τις προσωπικές του επιλογές: δεν θα γίνει ραβίνος όπως επιθυμούσε ο πατέρας του, ραβίνος κι ο ίδιος όπως κι οι δυο παππούδες του, αλλά συγγραφέας. Κι ενώ δεν θα αποχωριστεί την αγκαλιά της μητρικής γλώσσας, θα εκτιναχθεί σε ορίζοντες ευρύτερους γράφοντας διηγήματα και μυθιστορήματα που μπορεί μεν να ακολουθούν σε γενικές γραμμές τον παραδοσιακό ρεαλισμό, όμως σημαδεύονται και από τις νέες τάσεις στον χώρο του μοντερνισμού, όπως η πρωτοπρόσωπη αφήγηση, η ενδοσκόπηση, ο εσωτερικός μονόλογος και η αμφισβήτηση του ορθολογισμού ως μέσου αντικειμενικής πρόσληψης της αλήθειας.

Στη «Σώσα» ο διχασμός ανάμεσα στην παράδοση και τα σύγχρονα ήθη είναι εξ αρχής παρών: ο αφηγητής, ο Αρελε (χαϊδευτικό του Ααρών), αφήνει τη φτωχική οδό Κροχμάλνα όπου μεγάλωσε παίζοντας με τη γειτονοπούλα του τη Σώσα, ένα κορίτσι με ελαφρά νοητική υστέρηση, για να περιπλανηθεί στον κόσμο, να γνωρίσει συγγραφείς, θεατρικούς παραγωγούς και ηθοποιούς, να συνάψει πολλαπλές και αλληλοεπικαλυπτόμενες ερωτικές σχέσεις με ενδιαφέρουσες γυναίκες, να συγγράψει ένα θεατρικό έργο κατά παραγγελία, να αποκτήσει για λίγο οικονομική άνεση βλέποντας τα όνειρά του να παίρνουν σάρκα και οστά.

Στο απόγειο αυτής της ευζωίας θα επιστρέψει στην οδό Κροχμάλνα –ύστερα από παράκληση μιας ερωμένης να γνωρίσει την παιδική του γειτονιά– όπου θα ξαναβρεί τη Σώσα, γυναίκα πλέον (με σώμα όμως και μυαλό παιδιού) και μια ακαταμάχητη έλξη προς το αινιγματικό αυτό πλάσμα θα τον οδηγήσει στην ένωση μαζί της, ενώ όσα συνιστούσαν την προηγούμενη άνετη ζωή του γίνονται σιγά σιγά καπνός.

Ολα ετούτα διαδραματίζονται με τον Χίτλερ προ των πυλών κι ενώ ο αφηγητής έχει τη δυνατότητα να φύγει για την Αμερική, με μια ακατανόητη, ακόμα και στον ίδιο, προσήλωση προς αυτό το πρόσωπο των παιδικών του χρόνων, επιλέγει να μείνει, να μην την εγκαταλείψει. Το Ολοκαύτωμα που θα ακολουθήσει παραλείπεται από την πλοκή. «Αυτό που συνέβη μετά, το Ολοκαύτωμα, έχει τέτοιες διαστάσεις, που τοποθετείται έξω από τα όρια της λογοτεχνίας», έχει δηλώσει ο ίδιος ο συγγραφέας. Εν τούτοις, η αίσθηση του γκέτο, ο αντισημιτισμός και η λαίλαπα του ναζισμού που πλησιάζει σημαδεύουν όλη την αφήγηση, η οποία συνεχώς θέτει ερωτήματα τεράστιου βεληνεκούς: Ποιος ο λόγος ύπαρξης του Κακού;

Αν υπάρχει Θεός, πώς επιτρέπει να θριαμβεύουν το μίσος και η βία; Η αγάπη είναι συνυφασμένη με τη θυσία; Η κατανόηση του Αλλου γίνεται εφικτή μέσα απ’ τον λόγο και τη λογική ή την ενσυναίσθηση και τη σιωπηλή αποδοχή; Υπάρχει ελεύθερη βούληση; Πόσο μας καθορίζουν οι ρίζες και το παρελθόν μας; Οπως κάθε καλός συγγραφέας, ο Σίνγκερ δεν προσφέρει απαντήσεις, αλλά θέτει τα ερωτήματα άλλοτε ενσωματωμένα σε διαλόγους ή εσωτερικούς μονολόγους κι άλλοτε αναδυόμενα έμμεσα από την πλοκή, προτού εκβάλει το ποτάμι της αφήγησης στο ερώτημα περί οδύνης, στη σκηνή που τόσο στοχαστικά κλείνει την αυλαία. Εκτός από το καίριο άρθρο του Ζουμπουλάκη, το μυθιστόρημα συνοδεύει κατατοπιστικό επίμετρο από τον μεταφραστή Μιχάλη Πάγκαλο (ρέουσα και ανάγλυφη μετάφραση), καθώς και αναλυτικές σημειώσεις σε μια πολύ προσεγμένη και καλαίσθητη έκδοση.

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Σημαντική συμβολή στην ιστοριογραφία του ισπανικού εμφυλίου
Μέσα στο 2020 κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Εστία το βιβλίο του Δημήτρη Φιλιππή, επίκουρου καθηγητή στο Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο, το οποίο δυστυχώς δεν γνώρισε την προβολή που του άξιζε λόγω των...
Σημαντική συμβολή στην ιστοριογραφία του ισπανικού εμφυλίου
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Χίλια φεγγάρια «εις εαυτόν»
Ο δικός μου λαός είναι λαός της λύπης, περισσότερο απ’ όσους άλλους έχουν ζήσει στη γη. Δεν έχουμε τη λύπη μέσα στις καρδιές μας, την έχουμε στην ιστορία μας.
Χίλια φεγγάρια «εις εαυτόν»
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Μνήμη, περιπλάνηση, πένθος
Ο Θάνος Γώγος (Λάρισα, γ. 1985) συνεχίζει με τη δίγλωσση έκδοση. Ο Χρήστος Κολτσίδας (Καρδίτσα, γ. 1991) μας παραδίδει το δεύτερο ποιητικό του βιβλίο «Βροχή περασμένη».
Μνήμη, περιπλάνηση, πένθος
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Πολιτική αλληγορία για τη λήθη
Φανταστείτε πως ξυπνάτε ένα πρωί και διαπιστώνετε ότι έχουν εξαφανιστεί από προσώπου γης τα πουλιά, τα τριαντάφυλλα, τα πλοία, οι χάρτες, τα ημερολόγια και λογής λογής καθημερινά μικροαντικείμενα όπως οι...
Πολιτική αλληγορία για τη λήθη
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η διήγηση του ΕΜΣΤ
Ηταν το εργοστάσιο Φιξ στη λεωφόρο Συγγρού, τώρα ΕΜΣΤ, εκείνο που «έφαγε» 14 υπουργούς Πολιτισμού, εκείνο που θα υλοποιούσε τα μεγαλόπνοα οράματα της Αννας Καφέτζη.
Η διήγηση του ΕΜΣΤ

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας