Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Συνάντηση με έναν «μεγάλο άγνωστο» των ελληνικών γραμμάτων
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Συνάντηση με έναν «μεγάλο άγνωστο» των ελληνικών γραμμάτων

  • A-
  • A+
Γερμανικός Ρομαντισμός

«Ο κόσμος οφείλει να εκρομαντιστεί». Σύμφωνα με τον Friedrich von Hardenberg, ευρύτερα γνωστό με το ποιητικό του ψευδώνυμο Νοβάλις, η αποστολή των ρομαντικών ήταν να δώσουν «στο καθημερινό ένα υψηλό νόημα, στο συνηθισμένο μια μυστηριακή όψη, στο γνωστό την επιβλητικότητα του αγνώστου, στο πεπερασμένο μια χροιά απείρου».

Ο Hardenberg ανήκε σε έναν κύκλο νεαρών Γερμανών λογίων, φιλοσόφων και ποιητών, ο οποίος γύρω στα 1800 αποσκοπούσε, σε προφανή αντίδραση αλλά ωστόσο και ανταπόκριση με το κοινωνικοπολιτικό πρότυπο της Γαλλικής Επανάστασης, σε μια «επανάσταση του πνεύματος».

Από τη μία θα μπορούσαμε να πούμε ότι αυτό το εγχείρημα πέτυχε, διότι ο Ρομαντισμός από την πρώτη έδρα του στην πολίχνη της Ιένας διαδόθηκε σε όλον τον κόσμο προκαλώντας μια σειρά πνευματικών επαναστάσεων. Από την άλλη, με τη διάδοσή τους άλλαξαν και οι ιδέες και τα αισθητικά σχήματα των Γερμανών ρομαντικών, αφού τα ομώνυμα ευρωπαϊκά κινήματα εκκινούσαν από πολύ διαφορετικές ανάγκες και πολιτισμικές παραδόσεις.

ΑΛΕΞΑΝΔΡΑ ΡΑΣΙΔΑΚΗ. «Υπό ρομαντική οπτική γωνία Γερμανικός Ρομαντισμός και Γεώργιος Βιζυηνός». Αγρα, 2019, σελ. 432

Στο ίδιο φαινόμενο αναφέρεται η Αλεξάνδρα Ρασιδάκη, καθηγήτρια γερμανικής και συγκριτικής γραμματολογίας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, όταν στην πρόσφατη μελέτη της Υπό ρομαντική οπτική γωνία. Γερμανικός Ρομαντισμός και Γεώργιος Βιζυηνός (Εκδόσεις Αγρα, 2019) ανακαλεί την παλιά άποψη του Γιώργου Βελουδή ότι ο γερμανικός Ρομαντισμός με τα ιδιαίτερα γνωρίσματά του παραμένει ακόμα ο «μεγάλος άγνωστος στην Ελλάδα». Δεδομένης αυτής της κατάστασης, η μελέτη της έχει δύο σκοπούς: Αφενός επιχειρεί να εισαγάγει το ελληνόφωνο αναγνωστικό κοινό στη λογοτεχνική θεωρία και πράξη του γερμανικού Ρομαντισμού. Αφετέρου, θέλει να αναδείξει την «εκλεκτική συγγένεια» του Γεώργιου Βιζυηνού με το κίνημα αυτό, αποκαλύπτοντας έτσι μια «άγνωστη» πλευρά στο έργο ενός διακεκριμένου Ελληνα λογοτέχνη του 19ου αιώνα.

Το «Προοίμιο» της μελέτης προσφέρει μια πρώτη, σφαιρική προσέγγιση στην ιστορία και την πρόσληψη του γερμανικού κινήματος, συζητά τις πολλαπλές σημασίες και ανασημασιοδοτήσεις του όρου «ρομαντισμός» και εξηγεί τη διαφορετική του πρόσληψη στη γερμανική και την ελληνική γραμματεία. Η κυρίως μελέτη απαρτίζεται από δύο μέρη που τιτλοφορούνται «Ρομαντικές σχηματοποιήσεις» και «Ποιητική». Το πρώτο μέρος επικεντρώνεται κυρίως στις εξωτερικές εκφάνσεις του Ρομαντισμού, θεματικές και μοτίβα όπως το ενδιαφέρον για τη νύχτα, τη φύση, το θαυμαστό, την αντιπαράθεση του καλλιτέχνη με την κοινωνία, τη νοσταλγία για το άγνωστο, το ταξίδι, τον έρωτα, την τρέλα, καθώς και στους αφηγηματικούς τρόπους της ρομαντικής γραφής.

Στο δεύτερο μέρος, αυτές οι «σχηματοποιήσεις» συσχετίζονται με τις ποιητικές αρχές της «υπέρβασης» (της πεζής αντίληψης της πραγματικότητας) και της «ρομαντικής ειρωνείας», της δημιουργικής ερμηνείας και επανερμηνείας του κόσμου. Η συγκριτολογική προσέγγιση στο έργο του Βιζυηνού μέσα από αυτό το πλαίσιο ταυτίζει μερικά από τα βασικά χαρακτηριστικά των διηγημάτων του, όπως την ιδιότροπη μεταχείριση της λαϊκής παράδοσης, τη μετατροπή της φύσης σε εσωτερικό τοπίο και τα προβλήματα ταυτότητας που απασχολούν τους ήρωες του Βιζυηνού, με τους τόπους και τους τρόπους της γερμανικής ρομαντικής γραφής.

Ιδιαίτερα διαφωτιστική αποβαίνει η συνανάγνωση των διηγημάτων του Βιζυηνού με την αφηγηματική σκηνοθεσία της υπέρβασης και της αμφισημίας στα διηγήματα του E.T.A. Hoffmann και του Heinrich von Kleist – μια οπτική που φέρνει την «παλαιά ιστορία» του Ρομαντισμού σε άμεση επαφή με τις λογοτεχνικές πρωτοπορίες του Μοντερνισμού. Λιγότερο πειστική φαίνεται η προσπάθεια να ταυτιστεί η αισθητική υπονόμευση των ορίων ως πολιτικό σχόλιο στον εθνικιστικό λόγο της εποχής, επειδή ισοπεδώνεται η ιδιαίτερη αμφισημία που κρατούσαν τόσο οι Γερμανοί ρομαντικοί όσο και ο Βιζυηνός σε αυτό το θέμα χάριν μιας πολιτικής αποκατάστασης του Ρομαντισμού.

Αν η Ρασιδάκη κλείνει με το συμπέρασμα ότι ο Βιζυηνός συμμερίζεται με τους Γερμανούς ρομαντικούς το «σχήμα της διαρκούς εναλλαγής μεταξύ προσδοκίας και απογοήτευσης», αυτό το σχήμα σίγουρα δεν ισχύει για το βιβλίο της, καθώς εκπληρώνει και τους δύο στόχους του. Αποτελεί, κυρίως, την πρώτη ελληνόφωνη εισαγωγή στον γερμανικό Ρομαντισμό με την εποπτεία της σύγχρονης γερμανικής φιλολογίας.

Από αυτή την άποψη, το βιβλίο καταφέρνει με εύληπτο τρόπο να σκιαγραφήσει τους κύριους εκπροσώπους και τα σημαντικότερα κείμενα του γερμανικού Ρομαντισμού, ενώ παράλληλα καλεί το ελληνόφωνο κοινό να εξοικειωθεί με έννοιες όπως την κατά τον Friedrich Schlegel «προοδευτική οικουμενική ποίηση» (progressive Universalpoesie). Δεύτερον, δείχνει τις δυνατότητες που παρέχει η (επαν-)ανάγνωση της ελληνικής λογοτεχνίας μέσα από αυτό το γραμματολογικό πλαίσιο. Η σχετική προσέγγιση στο έργο του Βιζυηνού όχι μόνο μεταθέτει την εστίαση παλιότερων ερευνών από τη βιογραφία και τη σχέση του συγγραφέα με την εγχώρια λογοτεχνική κίνηση σε ένα ευρύτερο ευρωπαϊκό πλαίσιο· επιτρέπει και μια πιο διαφοροποιημένη εκτίμηση της σχέσης του με τον λογοτεχνικό Μοντερνισμό.

Σε κάθε περίπτωση, η μελέτη ανοίγει τον δρόμο για μια ευρύτερη διερεύνηση της ελληνικής λογοτεχνίας, ιδίως του 19ου αιώνα, στο πλαίσιο του γερμανικού Ρομαντισμού. Αυτό αφορά ιδιαίτερα τον Ρομαντισμό της Αθηναϊκής Σχολής, ο οποίος, σε αντίθεση με εκείνον στα Επτάνησα, δεν έχει ακόμη μελετηθεί σε αυτό το πλαίσιο, αλλά και περιπτώσεις σαν του Εμμανουήλ Ροΐδη, ενός δεδηλωμένου οπαδού του Jean Paul Richter. Από την άλλη, διαφαίνεται και η ανάγκη να επανεξεταστεί η σχέση των ελληνικών γραμμάτων με λογοτέχνες σαν τους Goethe, Schiller και Hölderlin, οι οποίοι λόγω της γερμανικής οπτικής γωνίας της ερευνήτριας δεν συμπεριλαμβάνονται στη μελέτη της, παρόλο που γνώρισαν μια ευρύτατη ελληνική πρόσληψη ως «ρομαντικοί». Η διασταύρωση των δύο οπτικών γωνιών θα μπορούσε να είναι ένα βήμα προς μια «προοδευτική οικουμενική φιλολογία».

*Ο Marco Hillemann είναι επιστημονικός συνεργάτης στο Κέντρο Νέου Ελληνισμού (CeMoG) του Ελεύθερου Πανεπιστημίου του Βερολίνου. Εκπονεί διδακτορική διατριβή για την πρόσληψη του Friedrich Schiller στην Ελλάδα.

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Επίδραση και Κανόνας στη λογοτεχνική διαπάλη
Ο Χάρολντ Μπλουμ, που πέθανε στις 14 Οκτωβρίου 2019, δεν είναι τυχαίο όνομα. Οι απόψεις του προκάλεσαν αντιδράσεις, ακριβώς επειδή ο ίδιος έχτισε τη φήμη του με την ευρεία παιδεία του και τις ρηξικέλευθες...
Επίδραση και Κανόνας στη λογοτεχνική διαπάλη
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Πέρασμα στην Ινδία
Η ταξιδιωτική πεζογραφία είναι ένα ιδιαίτερο, καθιερωμένο λογοτεχνικό είδος, το οποίο διακρίνεται για την πολλαπλότητα των αναγνώσεών του και τα πολιτισμικά και ανθρωπολογικά συμφραζόμενά του.
Πέρασμα στην Ινδία
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η φιλοσοφία και η ρητορική
Η έκδοση συλλογικών τόμων προς τιμή ενός πανεπιστημιακού δασκάλου που αφυπηρετεί είναι μια διεθνώς καθιερωμένη πρακτική, η οποία τείνει και αυτή να εκλείψει με τις διαδοχικές κρίσεις που μαστίζουν τα τελευταία...
Η φιλοσοφία και η ρητορική
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η αφλογιστία της χαράς
Η νουβέλα της Μαρίας Λαϊνά με τίτλο «Τι όμορφη που είναι η ζωή» είναι αφιερωμένη στον άνεμο. «O άνεμος έρχεται, ο άνεμος φεύγει» είναι η προμετωπίδα που προηγείται της εναρκτήριας σκηνής.
Η αφλογιστία της χαράς
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ψηφιδωτό από μικροσκοπικούς καθρέφτες
Τα βιβλία του καλύπτουν ένα ευρύ ειδολογικό, θεματικό αλλά και υφολογικό φάσμα, κυμαινόμενα από την πεζογραφία έως το θέατρο και το σενάριο για κινηματογράφο, από την παραβολή έως τον κοινωνικό ρεαλισμό, από...
Ψηφιδωτό από μικροσκοπικούς καθρέφτες
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Εκδοχές στοχαστικής ποίησης
Η Γιάννα Μπούκοβα, δίγλωσση ποιήτρια με σπουδές Κλασικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο της Σόφιας και Ορφέας Απέργης, ποιητής, μεταφραστής και θεωρητικός της λογοτεχνίας.
Εκδοχές στοχαστικής ποίησης

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας