Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Η οδύσσεια ενός δασκάλου
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Η οδύσσεια ενός δασκάλου

  • A-
  • A+
ΜΝΗΜΗ ΣΤΡΑΤΗ ΧΑΒΙΑΡΑ (28 ΙΟΥΝΙΟΥ 1935-3 ΜΑΡΤΙΟΥ 2020)

«Τι. Αχνα. Κι από κοντά μες στη νύχτα στην άπνοια

καρβουνίδι με φτερά κουρούνα corvuscornix

τα τινάζει απανωτά πέφτει μούχρα

κρώζει κρα κρώζει κρε

μέσα στην άπνοια τι»

Σ.Χ.

Δίγλωσσος συγγραφέας, ιδιοσυγκρασιακός πεζογράφος και ποιητής, δόκιμος μεταφραστής και ανθολόγος, εκδότης και συνεργάτης λογοτεχνικών περιοδικών, αλλά και εμπνευσμένος δάσκαλος δημιουργικής γραφής… και θα μπορούσε να συνεχίσει κανείς την παράθεση των ιδιοτήτων του ακούραστου και αέναα δραστήριου Στρατή, όπως ήταν γνωστός, σε φίλους, οικείους και στο πλήθος των πιστών μαθητών του.

Γεννημένος στη Νέα Κίο Αργολίδας από Μικρασιάτες πρόσφυγες, ο Στρατής Χαβιαράς σημαδεύτηκε, όπως και η γενιά του, από τον ζόφο του Β' Παγκοσμίου Πολέμου. Ο πατέρας του εκτελέστηκε για την αντιστασιακή του δράση, η μητέρα του εκτοπίστηκε στη Γερμανία και ο ίδιος άρχισε να εργάζεται ως οικοδόμος από τα δεκατρία του, αναπληρώνοντας μόνος τα κενά της εκπαίδευσής του.

Η γνωριμία με τον Κίμωνα Φράιερ (εργάστηκε ως βοηθός στη μετάφραση της Οδύσσειας και της Ασκητικής του Καζαντζάκη) στην Αθήνα του 1957 τον έφερε στην Αμερική, όπου σπούδασε μηχανολογικό σχέδιο και άρχισε να ασκείται στη γραφή. Εμφανίστηκε στα ελληνικά γράμματα το 1959 με τον μονόλογο «Το σκουριασμένο καρφί» (περιοδ. Καινούρια εποχή), δύο χρόνια πριν επιστρέψει στην Ελλάδα, το 1961.

Δραστήριος πολιτικά σε ταραγμένες εποχές, επανασυνδέθηκε με τους καλλιτεχνικούς κύκλους της Αθήνας και συνέχισε τις συγγραφικές προσπάθειές του. Λυρική και ταυτόχρονα ανήσυχη πολιτικά ποίηση στις τρεις συλλογές που δημοσίευσε [Η Κυρία με την Πυξίδα (1963), Βερολίνο (1965), Η τελευταία νύχτα του ξυλοπόδαρου (1967)] πριν από τη δεύτερη αναχώρηση για την Αμερική, το 1967.

Εκεί παρακολούθησε νυχτερινά μαθήματα λογοτεχνίας και ολοκλήρωσε πτυχιακές και μεταπτυχιακές σπουδές στα εξ αποστάσεως προγράμματα του Πανεπιστημίου Γκόνταρντ.

Υπάλληλος αρχικά και, από το 1974, διευθυντής δύο μεγάλων εξειδικευμένων Βιβλιοθηκών του Χάρβαρντ, ο Χαβιαράς ανέπτυξε σημαντική αντιδικτατορική δράση [«στοιχειωμένοι από το ίδιο εφιαλτικό όραμα της εξαφάνισης του ελληνικού λαού, ή, ακόμα χειρότερα της ανθρωπιάς τους» έγραφε για τους Ελληνες συναδέλφους του προλογίζοντας την αμερικανική έκδοση των Δεκαοκτώ Κειμένων (Eighteen Texts, 1972)], αλλά και πολιτιστική δραστηριότητα: ιστορικές απομαγνητοφωνήσεις σπουδαίων ποιητών και συγγραφέων (Σέιμους Χίνι, Βλαντίμιρ Ναμπόκοφ), περιοδικά λογοτεχνίας (Erato, Harvard Book Review), μεταφράσεις ποίησης, συντονισμός εργαστηρίων γραπτού λόγου,κ.ά.

Θα ακολουθήσει άλλη μία ποιητική συλλογή (Νεκροφάνεια, Κέδρος 1972) πριν ο Χαβιαράς αλλάξει πρώτα γλώσσα (Crossing the River Twice, 1976) και μετά και είδος, αποφασίζοντας να γράψει πρόζα στα αγγλικά για να μεταστοιχειώσει τις τραυματικές εμπειρίες σε τέχνη.

Το When the Tree Sings (1979), το πρώτο του μυθιστόρημα στα αγγλικά (Οταν τραγουδούσαν τα δέντρα, μτφρ. του συγγραφέα, Ερμής 1980·μτφρ. Παύλος Μάτεσις, Καστανιώτης 1999), που βρέθηκε αμέσως στη βραχεία λίστα για το Εθνικό Βραβείο Καλύτερου Πρώτου Μυθιστορήματος και Καλύτερου Βιβλίου από τον Σύνδεσμο των Βιβλιοθηκών Αμερικής, ακολούθησε, το 1984, το μυθιστόρημα The Heroic Age (Τα ηρωικά χρόνια, μτφρ.

Νέστορα Χούνου, Bell 1984·μτφρ. Τατιάνα Αβέρωφ: Καστανιώτης 1999,), ενώ το Πορφυρό και μαύρο νήμα (γραμμένο κι αυτό στα αγγλικά, εκδόθηκε για πρώτη φορά στα ελληνικά, μτφρ.

Ρένα Χατχούτ, Κέδρος 2007) ολοκλήρωσε μια άτυπη μυθιστορηματική τριλογία, ο αφηγηματικός κόσμος της οποίας παραμένει συνεκτικός (οι εμπειρίες και η συναισθηματική και καλλιτεχνική αγωγή νεαρών ηλικιακά χαρακτήρων την εποχή της Κατοχής και του Εμφυλίου) και η οπτική διαχρονική και βαθιά ανθρωποκεντρική: «Πιο πολύ με ενδιαφέρει η ανθρωπινή κατάσταση παγκοσμίως παρά ένα συγκεκριμένο μέρος ή χώρα».

Ακόμα και μετά τη συνταξιοδότησή του (2000), ο Χαβιαράς συνέχισε τον συντονισμό των εργαστηρίων της τέχνης του λόγου στο καλοκαιρινό πρόγραμμα του Χάρβαρντ, ίδρυσε ανάλογα τμήματα στο ΕΚΕΜΕΛ και το ΕΚΕΒΙ και από το 2015 συντόνιζε το ίδιο πρόγραμμα στο Κέντρο Ελληνικών Σπουδών στο Ναύπλιο. Ο Χαβιαράς δεν σταμάτησε ποτέ να μεταφράζει (μόνος του Κ. Π. Καβάφη ή συνεργατικά Σέιμους Χίνι και Τσαρλς Σίμικ) και να γράφει διηγήματα, ποιήματα (και στα αγγλικά), αλλά και «memoirs», όπως ονόμαζε ο ίδιος ένα είδος μαρτυριών, βασισμένων στις αναμνήσεις του από την Αμερική.

Τα πρόσφατα πεζογραφήματά του έδειχναν προς την κατεύθυνση μιας ιδιοσυγκρασιακής γραφής, μεταξύ ποίησης και πεζογραφίας, χαρακτηριστικό δείγμα της οποίας αποτελούν τα 485 παροξυσμικά αποσπάσματα της τελευταίας μυθιστορηματικής σύνθεσης.

Ενας εξόριστος συγγραφέας-αφηγητής (Πυγμαλίωνας, Οδυσσέας, Ορφέας, Νάρκισσος και Περσέας, Λάζαρος και Χριστός ταυτόχρονα), ακολουθώντας τα ίχνη της φασματικής μορφής του τίτλου, καταδύεται βαθιά στη μνήμη (ή ταξιδεύει στην επικράτεια του ονείρου), αυτοβιογραφούμενος σε όλα τα πρόσωπα, για να ανασύρει «στην άχνα, στον αφρό» βιωμένες ψηφίδες ενηλικίωσης και ωρίμανσης: από τις πρώτες, ασύνειδες, σχεδόν προγλωσσικές, μνήμες, μέχρι το σημείο της μνημονικής ανάφλεξης (ή της ονειρικής καταβύθισης) το οποίο τοποθετείται σε κάποιο απροσδιόριστο τώρα.

Η Αχνα (Κέδρος 2014), ένα μοντερνιστικό μυθιστόρημα ποιητικής που συνομιλεί ειδολογικά με το αυτοβιογραφικό μυθιστόρημα καλλιτεχνικής διαμόρφωσης, γραμμένη για πρώτη φορά απευθείας στα ελληνικά, επιμετρίζει, τρόπον τινά, τη συγγραφική προσπάθεια του Χαβιαρά.

Η μεταφορική Κάθοδος στην Κόλαση ως ταξίδι αυτογνωσίας είναι γνωστός λογοτεχνικός τόπος με παιδαγωγική διάσταση, από την Οδύσσεια ώς τις μέρες μας, και ο μαΐστορας Χαβιαράς, μέσα από ένα προσκλητήριο εν ζωή οικείων και μια επίκληση νεκρών, δομεί τα αποσπάσματά του γύρω από μνήμες και μακάβριες εφιαλτικές αφηγήσεις. Μια σειρά πρόσωπα (δάσκαλοι και μυητές) ακολουθούν τον αφηγητή στην περιδίνηση: δίπλα στη διαρκώς επανερχόμενη μορφή του Φράιερ φιγουράρουν οι Σεφέρης και Σινόπουλος («έξι νύχτες στην νεκρόπολη» και «νεκρόδειπνος»).

Και αυτή η αυτοτροφοδοτούμενη σπείρα συνεχίζεται για 230 ολόκληρες σελίδες και σβήνει χωρίς έξοδο και λύση με το ύστατο μάθημα του ακούραστου, μέχρι την τελευταία του ώρα, δασκάλου: [484] «το κεφάλι κάτω –δουλειά το κεφάλι πάνω μόνο για να δεις πόσο ανέβηκε ο ήλιος σπρώχνε το αλέτρι σου σύρε τη σβάρνα σου στην εν Χριστώ ξεραΐλα χτύπα τσαπί στο έδαφος παραμίνα στο βράχο να μαλακώσει η στέρφα γης όπως τη λέγανε κάποτες να ενδώσει να της φυτεύεις μια ελιά να σου καρπίζει δυο. [485] «ΤΕΛΟΣ ΟΥΚ ΕΣΤΙ».

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ψηφιδωτό από μικροσκοπικούς καθρέφτες
Τα βιβλία του καλύπτουν ένα ευρύ ειδολογικό, θεματικό αλλά και υφολογικό φάσμα, κυμαινόμενα από την πεζογραφία έως το θέατρο και το σενάριο για κινηματογράφο, από την παραβολή έως τον κοινωνικό ρεαλισμό, από...
Ψηφιδωτό από μικροσκοπικούς καθρέφτες
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Εκδοχές στοχαστικής ποίησης
Η Γιάννα Μπούκοβα, δίγλωσση ποιήτρια με σπουδές Κλασικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο της Σόφιας και Ορφέας Απέργης, ποιητής, μεταφραστής και θεωρητικός της λογοτεχνίας.
Εκδοχές στοχαστικής ποίησης
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
O ελληνικός 20ός αιώνας του Αντώνη Λιάκου
Πότε αρχίζει και πότε τελειώνει ο 20ός αιώνας; Δεν πρόκειται για ευφυολόγημα του τύπου «Τα παιδιά του Ζεβεδαίου ποιον είχαν πατέρα;», αφού, ιστορικά, τις εποχές δεν τις ορίζουν τα στρογγυλά νούμερα, αλλά...
O ελληνικός 20ός αιώνας του Αντώνη Λιάκου
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Αισθηματικό μυστήριο σε βικτοριανό φόντο
Δεν είναι εύκολο να γραφεί έστω και ένα σύντομο σημείωμα για το «Μυστικό της Λαίδης Οντλεϊ» και να αποφευχθεί η αποκάλυψη σημείων της πλοκής, ωστόσο η πλοκή έχει ιδιαίτερη βαρύτητα για την απόλαυση που αντλεί...
Αισθηματικό μυστήριο σε βικτοριανό φόντο
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Μεταμορφώσεις του μικρού καμπούρη
Με την ελληνική έκδοση επίλεκτων κειμένων του Βάλτερ Μπένγιαμιν από την περίοδο 1934-1940 αρχίζει να παίρνει μορφή και στα καθ’ ημάς το σχέδιο για ένα απάνθισμα των σημαντικότερων μπενγιαμινικών γραπτών, όπως...
Μεταμορφώσεις του μικρού καμπούρη
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η πραγματικότητα εφιάλτης, το όνειρο πραγματικότητα
Ο Στάθης Ιντζές, γεννημένος στη Λάρισα το 1986, εκτός της συγγραφικής και μεταφραστικής του ιδιότητας, είναι γνωστός και από τις Εκδόσεις Ενύπνιο, τις οποίες διευθύνει, όπως και από τον ενεργό ρόλο του στις...
Η πραγματικότητα εφιάλτης, το όνειρο πραγματικότητα

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας