Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Ενας πολύτροπος της γραφής
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ενας πολύτροπος της γραφής

  • A-
  • A+
ΜΝΗΜΗ ΓΙΑΝΝΗ ΔΑΛΛΑ (1924-2020)

Τιμώντας τη μνήμη του ποιητή, δοκιμιογράφου, πανεπιστημιακού δασκάλου και μεταφραστή της αρχαίας γραμματείας, Γιάννη Δάλλα (1924-2020), θα προβώ σε μια περίληψη των ποιητικών συλλογών και δοκιμίων του που εκτείνονται σε μια περίοδο 75 χρόνων. Πρωτοεμφανίζεται στην αθηναϊκή Νεανική Φωνή, τχ. 9-10, με το σονέτο «Καρυωτάκης» (1944) και κλείνει με τη συλλογή «Πρωθύστερα» (2018).

Ο πολυμήχανος ποιητής, χαλκέντερος επίσης κριτικός και φιλόλογος, ξεκινά ως «μάρτυρας ποιητής σε χρονικά αλώσεων» από τη γερμανική κατοχή και μέσω της «στοιχειωμένης» αντίστασης -τότε που σταμάτησε το ρολόγι τον Δεκέμβρη του 1944- και της δικτατορίας των συνταγματαρχών φτάνει στη μεταπολίτευση και στην κατάρρευση των -ισμών και των αγορών, μετα-ποιώντας και μετα-στοιχειώνοντας τη ζώσα ιστορία σε τέχνη.

Από την Ιστορία στη μυθοποιητική

Η απουσία νοήματος, στην πρώτη περίοδο δεν γίνεται πρόθεση αλλά καλλιτεχνική γλώσσα που δεν παραιτείται από το νόημα. Πέρα από ένα πέρασμα προς τον Eλιοτ -με την έννοια της μυθικής μεθόδου και της πανοραμικής θέας του κόσμου- γίνεται αντιληπτός μαζί με μια σικελιανική αφόρμηση κι ένας νιτσεϊσμός («Εφτά Πληγές», 1950).

Στην «Απόπειρα Μυθολογίας» (1952) προστίθεται το μαγιακοφσκικό στοιχείο που δένεται με τη μυθική αίσθηση. Αναγνωρίσιμη η αναφορά στη σύγχρονη ιστορική πραγματικότητα.

Στα «Κυκλοδίωκτα» (1956) επιμένοντας σε μια μυθοποιητική ροπή μάς εισάγει μέσω της αρχαίας τραγωδίας στο θέμα της αδελφοκτονίας. Στις «Πόρτες Εξόδου» (1962) το πολιτικό είναι παρόν όχι με την κομματική έννοια, της στράτευσης, αλλά ως μετεωρισμός που λειτουργεί ως αίρεση πολιτική και καταδίκη.

Πρόκειται για ένα «εγώ» που δεν δέχεται πως ανήκει στην, κατά τον Βύρωνα Λεοντάρη, «ποίηση της ήττας», αλλά σκάβει προς τα μέσα και εκτοξεύεται, αφήνοντας πίσω του τη μεταποιητική σκηνή μιας ιεροτελεστίας.

Η πολιτική δοκιμασία

Η δεύτερη περίοδος ξεκινά με την «Ανατομία» (1971) όπου διεκτραγωδείται υποδόρια η δοκιμασία της δικτατορίας. Εξιστορείται η αντίδραση της πρώτης μεταπολεμικής γενιάς με ρητές αναφορές σε πρόσωπα (Κατσαρός, Βακαλό, Σινόπουλος, Αναγνωστάκης, Σαχτούρης). Παρόν κι ένα καφκικό στοιχείο.

Στο «Τίμημα» (1981) ο ποιητής αποκαλύπτεται ως οραματιστής, ενώ στον «Ζωντανό χρόνο» (1985), ανάμεσα σε ανασκαφές, ο αρχαιολογικός χρόνος αναδεικνύεται ως χρόνος πολιτικός. Αποσαφηνίζεται πως ενώ στη σολωμική ευχή της «Ελευθερίας» η εικονοποιία είναι νεοκλασική, στον Δάλλα οι πινελιές φαντάζουν μπουζιάνειες (κατά τον Μπουζιάνη), φέροντας στοιχεία από τα μεταφυσικά τοπία τύπου Μαξ Ερνστ∙ κυριαρχεί η εικόνα της σακατεμένης πατρίδας, αλλά διαγράφεται και μια γέφυρα προς έναν ρόλο ενεργητικό αντί της αισθητικής αυταρέσκειας.

Το αίτημα που ωρίμασε

Στην τελευταία περίοδο ξεχωρίζουν ο «Αποθέτης» (1993) και τα «Στοιχεία Ταυτότητας» (1999). Σε μια ποιητική μεταμόρφωση οι δορές παίρνουν τις μορφές του τομαριού, του δέρματος, της επιδερμίδας και λειτουργούν ως ολόσωμες εσωτερικές μάσκες στο προσωπικό και στο πολιτικό επίπεδο. Επιμένοντας σε μια οπτική ανθρωπολογική και σε μια αίσθηση βιολογικο-χημική στοχεύει σε μια συγκίνηση νοητική. Στα «Στοιχεία Ταυτότητας» επιπρόσθετα κατεβαίνει στην πολύβοη αγορά του κόσμου και της Ιστορίας.

Στην «Περίακτο» (2011) αλλάζοντας τα θεατρικά σκηνικά επιβάλλει ρητότερα το σύμβολό του, το σύμπαν, όχι με τρόπο μεταφυσικό, αλλά με βιολογικό-χημικό. Η ποιητική του κλείνει με τα «Υστερόγραφα» (2015) και τα «Πρωθύστερα», όπου ο διά βίου τεχνουργός αποκαλύπτει τα δύο συνθετικά του όρου: του δημιουργού που οραματίζεται και του τεχνίτη που συνθέτει τεχνικά το ποίημα.

Τα δοκίμια

Προηγούνται της δεκαετίας του ’50: «Εποπτείες» (1954) και «Υπερβατική Συντεχνία» (1958). Ακολουθεί η επίδοση που ανέπτυξε αργότερα, αρχίζοντας από την ποίηση και την ποιητική των κορυφαίων ποιητών μας (Κάλβου, Σολωμού, Καβάφη)· επιλεκτικά, «Καβάφης και Ιστορία» (1974), «Ο Καβάφης και η δεύτερη σοφιστική» (διατριβή, 1974), «Η ποιητική του Ανδρέα Κάλβου» (1994), «Σκαπτή ύλη, από τα σολωμικά μεταλλεία» (2002)· συνεχίζοντας, αμιγώς ως κριτικός, με τους τόμους δοκιμίων του, «Πλάγιος λόγος» (1989), «Ευρυγώνια» (2000) και «Συνεκδοχές» (2010)· μελετώντας τα περάσματα εποχών και συγγραφέων της γενιάς του ’10 (Σικελιανός, Θεοτόκης, Βάρναλης), της γενιάς του ’20 (Φιλύρας, Καρυωτάκης, Αγρας) και των πρωτοπόρων του ’30 (Σεφέρης, Ελύτης, Εμπειρίκος, Εγγονόπουλος)· ανιχνεύοντας στους επόμενους δείγματα μεταπολεμικής πρωτοπορίας, στις μονογραφίες «Ο ποιητής Μίλτος Σαχτούρης» (1979, 1997), «Μανόλης Αναγνωστάκης, ποίηση και ιδεολογία» (2002) και σε επιμέρους εργασίες, «Βύρων Λεοντάρης: ένας ποιητής ψυχοπομπός της ύπαρξης», «Μια νεότροπη ποιητική στα γράμματά μας. Το ποίημα ως συμβάν» (περ. Σημειώσεις).

Ο Δάλλας στα έργα αυτά επανεξέτασε «παλιά» θέματα από άλλη σκοπιά. Στα δοκίμιά του για τον Βάρναλη π.χ. («Σύμμεικτα», 2014) βλέπει τον ποιητή σε σχέση με την ιδεολογία των συμβόλων της κοινωνικής εξέγερσης και τη βαρναλική ως καρναβαλική αναπαράσταση της Ιστορίας και του κόσμου. Ή στην ενότητα «Εμείς και οι αρχαίοι» περνά από την ερωτική Σαπφώ του ανατολικού Αιγαίου (με τις συντεχνιακές εταίρες της μεταξύ Λέσβου και Ιωνίας) στη Σαπφώ του Ιονίου (με τον θρυλούμενο άντρα της, τον Φάωνα, και το salte mortale της στον Λευκάτα).

*Τα βιβλία του Γιάννη Δάλλα κυκλοφορούν από τις Εκδόσεις Ερασμος, Νεφέλη, Gutenberg, Ηριδανός, Γαβριηλίδης, Σοκόλης, Κέδρος, Καστανιώτης, Στιγμή.

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η παραλία με τα λάφυρα
Το Ανοιχτό Βιβλίο, για όγδοη συνεχή χρονιά, θα σας κρατήσει συντροφιά με πρωτότυπες καλοκαιρινές ιστορίες. Φέτος δώδεκα συγγραφείς παιδικής λογοτεχνίας γράφουν, αποκλειστικά για την «Εφ.Συν.».
Η παραλία με τα λάφυρα
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Μαρξισμός χωρίς υποκείμενο
O Λουί Αλτουσέρ φαίνεται ότι έκανε κάτι διαφορετικό από το να εκπληρώσει ένα μέρος της συχνά ομολογημένης φιλοδοξίας του, να γράφει εγχειρίδια κομμουνιστικής διαπαιδαγώγησης των εργατικών μαζών και, ακόμα...
Μαρξισμός χωρίς υποκείμενο
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Από τη μουσική και τη φωτογραφία στην ποίηση
Η Σοφία Πολίτου-Βερβέρη, ασχολούμενη με τη μουσική κυρίως, έχει επανειλημμένως δώσει δειλά και συγκρατημένα το ποιητικό της παρόν. Η Μαρία Κοσσυφίδου κατάγεται από τη Δράμα και εργάζεται ως εκπαιδευτικός. Εχει...
Από τη μουσική και τη φωτογραφία στην ποίηση
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Θα τη φιλήσει
Το Ανοιχτό Βιβλίο, για όγδοη συνεχή χρονιά, θα σας κρατήσει συντροφιά με πρωτότυπες καλοκαιρινές ιστορίες. Φέτος δώδεκα συγγραφείς παιδικής λογοτεχνίας γράφουν, αποκλειστικά για την «Εφ.Συν.», ένα διήγημα που...
Θα τη φιλήσει
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Για ένα προϊστορικό σπίτι στη Θήρα
Η προϊστορική αρχαιολογία έχει κάνει γιγαντιαία βήματα τις τελευταίες δεκαετίες στην Ελλάδα, παρ' όλο που οι βάσεις της είχαν τεθεί πολύ νωρίτερα, στο μεταίχμιο ανάμεσα στα τέλη του 19ου αιώνα και τις αρχές...
Για ένα προϊστορικό σπίτι στη Θήρα

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας