Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Ζωγραφίζοντας με λέξεις: Η μαγική παλέτα του Μπρούνο Σουλτς

Εργο του  Μπ. Σουλτς

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ζωγραφίζοντας με λέξεις: Η μαγική παλέτα του Μπρούνο Σουλτς

  • A-
  • A+

Στο αποκορύφωμα της παντοδυναμίας του φασισμού, ο φόνος μοιάζει με παιδικό παιχνίδι κι η ανθρώπινη ζωή δεν μετράει περισσότερο από ένα λάστιχο ποδηλάτου που το σκάει κανείς για εκδίκηση. «Σκότωσες τον Εβραίο μου, σκοτώνω κι εγώ τον δικό σου». Με αυτές τις λέξεις το 1942, σ’ ένα σταυροδρόμι του Ντροχόμπιτς στην Πολωνία, ένας αξιωματικός των Ες Ες πυροβολεί δύο φορές στο κεφάλι τον Μπρούνο Σουλτς, εκτελώντας εν ψυχρώ τον προστατευόμενο καλλιτέχνη του ναζί αξιωματικού Φέλιξ Λαντάου, καθώς ο τελευταίος είχε σκοτώσει τον αντίστοιχο Εβραίο προστατευόμενο του εκτελεστή.

Με αυτό τον τρόπο έφυγε απ’ τη ζωή στα πενήντα του χρόνια ένας από τους πλέον σημαντικούς και επιδραστικούς λογοτέχνες του 20ού αιώνα, αφήνοντας παρακαταθήκη ένα μικρό σε μέγεθος αλλά εξαιρετικά πολύτιμο έργο. Αποτελεί λοιπόν μείζον εκδοτικό γεγονός της περασμένης χρονιάς η έκδοση των Απάντων του Πολωνού Μπρούνο Σουλτς από τις εκδόσεις Καστανιώτη.

ΜΠΡΟΥΝΟ ΣΟΥΛΤΣ. «ΑΠΑΝΤΑ ΤΑ ΠΕΖΑ». Μετάφραση: Αλεξάνδρα Δ. Ιωαννίδου. Καστανιώτης, 2019, σελ. 480

Από την πρώτη κιόλας σελίδα ο αναγνώστης εισέρχεται στον ιδιότυπο κόσμο του συγγραφέα. Θα μπορούσε κανείς να παρομοιάσει αυτόν τον κόσμο με έναν κήπο οργιώδους βλάστησης όπου η γραφίδα, σαν αεικίνητο πινέλο, αποτυπώνει με μεγάλη λεπτομέρεια και με χρώματα που εκρήγνυνται μπροστά στα μάτια σου κάθε γωνιά, κάθε παρτέρι, κάθε παράξενο λουλούδι, κάθε έντομο, κάθε ζιζάνιο, κάθε πεσμένο φύλλο κι αυτό κάνει στο πρώτο διήγημα, με τίτλο «Αύγουστος»: «Κοντά στον φράχτη η γούρνα του χορταριού ορθώνεται σαν καμπούρα, λες και ο κήπος γύρισε πλευρό μέσα στον ύπνο του, λες και οι χοντροκομμένες, χωριάτικες πλάτες του εισπνέουν τη γαλήνη της γης.

Πάνω σε αυτούς τους ώμους του κήπου υψωνόταν η βρόμικη, γυναικεία αφθονία του Αυγούστου, απλωνόταν τεράστια μέσα στις υπόκωφες σπηλιές τρομακτικών κολλιτσίδων, με τα χνουδωτά μπακίρια των φύλλων τους σε στομφώδεις γλώσσες σαρκώδους πράσινου. Εδώ τα εξογκώματα των κολλιτσίδων γούρλωναν τα μάτια τους σαν στρογγυλοκαθισμένες γυναικούλες, μισοφαγωμένες από τα ίδια τους τα τρελαμένα μισοφόρια».

Σε όλα σχεδόν τα διηγήματα του συγκεντρωτικού αυτού τόμου ο αναγνώστης καλείται να δει τον κόσμο μέσα από το ενθουσιώδες -αλλά και έντρομο κάποτε- βλέμμα ενός παιδιού: η φύση είναι ανθρωπόμορφη, άναρχα αυτόνομη, διονυσιακή, σκοτεινή όπως στα παραμύθια. Το μυθικό στοιχείο υπηρετεί την καλλιτεχνική αντίληψη του συγγραφέα περί ενότητας των πάντων.

Σε ένα προγραμματικό του κείμενο με τίτλο «Η μυθοποίηση της πραγματικότητας» ο Σουλτς υποστηρίζει πως «κάθε κομμάτι πραγματικότητας ζει επειδή συμμετέχει σε ένα οικουμενικό νόημα». Παίρνοντας τη σκυτάλη από τις παλιές κοσμογονίες και τους μύθους, ο συγγραφέας «ονομάζει» τα πράγματα και ονομάζοντάς τα τα κάνει να υπάρξουν, δημιουργεί το δικό του σύμπαν κατοικημένο από ισότιμα όντα που έχουν το ίδιο βάρος για τον δημιουργό τους. Ετσι, τα φυτά, τα ζώα, τα πουλιά και τα έντομα διαθέτουν συνείδηση και βιώνουν εσωτερικές περιπέτειες, ενώ συχνά δανείζουν τη μορφή τους στους ανθρώπους. Η μεταμόρφωση, χαρακτηριστικός μοχλός του μύθου, λειτουργεί στο έργο του Σουλτς ως μια από τις δυνατότητες κάθε όντος.

Πολύ συχνά η πλοκή είναι μηδαμινή. Την αφήγηση μονοπωλεί σχεδόν το ξετύλιγμα μιας εντυπωσιακής εικονοποιίας με πρωταγωνιστές όχι μόνο τα πλάσματα και τα φαινόμενα της φύσης αλλά και ανθρώπους του στενού περιβάλλοντος του συγγραφέα. Με εργαλεία τη λεπτομερή περιγραφή σε συνδυασμό με την τολμηρή και ευφάνταστη χρήση των μεταφορών φιλοτεχνεί πορτρέτα εξαιρετικής εξπρεσιονιστικής δύναμης, θυμίζοντας μας πως ο Σουλτς, εκτός από λογοτέχνης, υπήρξε και ζωγράφος.

Στο παρακάτω απόσπασμα περιγράφεται η «τρελή του χωριού»: «Η Τλούγια κάθεται ανακούρκουδα στη μέση του κίτρινου στρώματος, ανάμεσα σε κουρέλια. Το μεγάλο της κεφάλι είναι καλυμμένο από μια πατσαβούρα μαύρων μαλλιών. Το πρόσωπό της συσπάται και ζαρώνει σαν τη φυσούνα του ακορντεόν. Κάθε τρεις και λίγο η γκριμάτσα του κλάματος διπλώνει αυτό το ακορντεόν σε χιλιάδες κάθετες πιέτες, ενώ η έκπληξη το ξεδιπλώνει πάλι, ισιώνει τις πιέτες, αποκαλύπτοντας τις σχισμές των μικροσκοπικών ματιών και, κάτω απ’ τα σαρκώδη χείλη που θυμίζουν μουσούδα, τα υγρά ούλα με τα κίτρινα δόντια». Η τρέλα, αγαπημένο μοτίβο των μοντερνιστών, ανάμεσα στους οποίους πολλοί συγκαταλέγουν και τον Σουλτς, τον ελκύει ίσως και για πιο προσωπικούς λόγους: η φιγούρα του ημιπαράφρονα πατέρα, συγκινητική και δεσπόζουσα σε όλο το έργο του, δεν μπορεί παρά να έχει ρίζες στην οικογενειακή ιστορία του συγγραφέα, ο οποίος άλλωστε χαρακτήριζε τα κείμενά του αυτοβιογραφικά και το έργο του ως μια «γενεαλογία της ψυχής».

Σε κάθε διήγημα συναντάμε τους χώρους και τους ανθρώπους που σημάδεψαν τη ζωή του Σουλτς: την εξοχή της γενέτειράς του, τα δρομάκια, το οικογενειακό τους μαγαζί με τα υφάσματα, τη δυναμική υπηρέτρια Αντέλα, τη στοργική, γήινη μητέρα, τον πατέρα έτοιμο ανά πάσα στιγμή να απογειωθεί στα νέφη της τρέλας ή στον άλλο κόσμο, που τόσο υποβλητικά περιγράφεται στο διήγημα με τίτλο «Το σανατόριο κάτω απ’ την κλεψύδρα». Με τις παιδικές του εμπειρίες αποθησαυρισμένες σε ένα υποσυνείδητο που διαρκώς σκάβει με τα νύχια να ανεβεί στο φως, ο Σουλτς απογειώνεται από το έδαφος του ρεαλισμού για να περιπλανηθεί στους ανοιχτούς ουρανούς μιας διευρυμένης πραγματικότητας, μιας υπερπραγματικότητας ανοιχτής στο φανταστικό και το ονειρικό.

Ο ίδιος οραματιζόταν μια «ανακτημένη παιδικότητα», όπως διαβάζουμε σε επιστολές του, καθώς μόνο στο παιδικό βίωμα η πραγματικότητα δεν μάχεται αλλά εμπεριέχει το υπερβατικό. Οι καλλιτεχνικές αυτές πεποιθήσεις του είναι φίλα προσκείμενες προς τον υπερρεαλισμό, τα γραπτά του είναι σαφώς επηρεασμένα από τον Φρόιντ αλλά και τον Κάφκα, ενώ κάποιοι εντοπίζουν συγγένειες ανάμεσα στο έργο του με αυτό του Προυστ και του Τόμας Μαν. Ο Σουλτς, με τη σειρά του, έχει επηρεάσει πλήθος σύγχρονων δημιουργών όπως την πρόσφατα βραβευμένη με Νόμπελ Λογοτεχνίας Ολγκα Τοκάρτσουκ, η οποία σε συνέντευξή της τον έχει χαρακτηρίσει ως την «ανυπέρβλητη ιδιοφυΐα της πολωνικής λογοτεχνίας». Πραγματικός άθλος η μετάφραση του σημαντικού αυτού έργου, τον οποίο έχει φέρει εις πέρας υποδειγματικά η Αλεξάνδρα Ιωαννίδου συμπληρώνοντας τον τόμο με ένα κατατοπιστικό και εμβριθές επίμετρο.

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Τρυγώντας τον χρόνο
Ενα βιβλίο για όσους ήδη εκτιμούν και αγαπούν τον Γιάννη Μπουτάρη, για όσους δεν τον γνωρίζουν και επιθυμούν να τον γνωρίσουν καλύτερα, για τους σχετικούς με το κρασί αλλά και για όσους δεν γνωρίζουν τα περί...
Τρυγώντας τον χρόνο
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Σημαντική συμβολή στην ιστοριογραφία του ισπανικού εμφυλίου
Μέσα στο 2020 κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Εστία το βιβλίο του Δημήτρη Φιλιππή, επίκουρου καθηγητή στο Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο, το οποίο δυστυχώς δεν γνώρισε την προβολή που του άξιζε λόγω των...
Σημαντική συμβολή στην ιστοριογραφία του ισπανικού εμφυλίου
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Χίλια φεγγάρια «εις εαυτόν»
Ο δικός μου λαός είναι λαός της λύπης, περισσότερο απ’ όσους άλλους έχουν ζήσει στη γη. Δεν έχουμε τη λύπη μέσα στις καρδιές μας, την έχουμε στην ιστορία μας.
Χίλια φεγγάρια «εις εαυτόν»
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Μνήμη, περιπλάνηση, πένθος
Ο Θάνος Γώγος (Λάρισα, γ. 1985) συνεχίζει με τη δίγλωσση έκδοση. Ο Χρήστος Κολτσίδας (Καρδίτσα, γ. 1991) μας παραδίδει το δεύτερο ποιητικό του βιβλίο «Βροχή περασμένη».
Μνήμη, περιπλάνηση, πένθος
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Πολιτική αλληγορία για τη λήθη
Φανταστείτε πως ξυπνάτε ένα πρωί και διαπιστώνετε ότι έχουν εξαφανιστεί από προσώπου γης τα πουλιά, τα τριαντάφυλλα, τα πλοία, οι χάρτες, τα ημερολόγια και λογής λογής καθημερινά μικροαντικείμενα όπως οι...
Πολιτική αλληγορία για τη λήθη

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας