Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Εχει θέση η ψυχανάλυση στην πολιτική;

Ρεζινάλντ Μπλανσέ. Πολιτικές του ψυχαναλυτή. Χρονογραφήματα της κρίσης και άλλες μελέτες εφαρμοσμένης ψυχανάλυσης. Επιμέλεια: ΔΗΜΗΤΡΑ ΤΟΥΛΑΤΟΥ. Εκδότης: ΕΚΚΡΕΜΕΣ. Μάρτιος 2019, σελ. 440

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Εχει θέση η ψυχανάλυση στην πολιτική;

  • A-
  • A+
Ριζοσπαστικές Αναγνώσεις.

«Οι καιροί επιβάλλουν να επινοήσουμε εκ νέου το πολιτικό. Ο ψυχαναλυτικός λόγος οφείλει να συνεισφέρει σε αυτό από τη δική του θέση. Αυτό όμως δεν μπορεί να συμβεί χωρίς να έρθει ο ίδιος σε επαφή με τις πραγματικότητες της πολιτικής, δηλαδή χωρίς να πάρει θέση...». Πρόκειται για μια φράση από το βιβλίο του Ρεζινάλντ Μπλανσέ «Πολιτικές του ψυχαναλυτή. Χρονογραφήματα της κρίσης και άλλες μελέτες εφαρμοσμένης ψυχανάλυσης», που κυκλοφόρησε τον Μάρτιο του 2019 από τις εκδόσεις Εκκρεμές.

Οπως γίνεται σαφές ήδη από τον πρόλογο, το βιβλίο αποτελεί μια απόπειρα συμμετοχής τού αναλυτή στο κοινωνικοπολιτικό γίγνεσθαι. Δεν είναι άλλωστε η πρώτη φορά που ο συγγραφέας καταπιάνεται με ένα παρόμοιο εγχείρημα: αρκετά από τα κείμενα που συναντάμε στο βιβλίο είχαν δημοσιευτεί ή προετοιμαστεί ως ομιλίες με πολιτικές αφορμές.

Με άλλα λόγια, στις σελίδες τού εν λόγω πονήματος βρίσκουν μεταξύ άλλων τη θέση τους επίκαιρες πολιτικές παρεμβάσεις που είχαν πρωτοεμφανιστεί στα γαλλικά στην ηλεκτρονική εφημερίδα Lacan Quotidien, κείμενα από εκδηλώσεις σε πολιτικούς χώρους (όπως το Αυτοδιαχειριζόμενο Κυλικείο της Νομικής) και συνεντεύξεις σε πολιτικά περιοδικά (όπως το Kaboom).

Το βιβλίο χωρίζεται σε δύο μέρη, που αναδεικνύουν τις σημασίες που μπορεί να πάρει η έννοια της «πολιτικής του αναλυτή» – πολιτική αφενός μέσα στο πεδίο της κοινωνικής πραγματικότητας και αφετέρου μέσα στη θεραπεία. Υπάρχει άλλωστε μια σύνδεση μεταξύ των δύο αυτών σημασιών: η πολιτική του αναλυτή, ή αλλιώς η επιθυμία του, είναι αυτή που κατευθύνει τη θεραπεία, όμως για να μπορέσει να υπάρξει ψυχανάλυση, απαραίτητη προϋπόθεση είναι η ύπαρξη της δημοκρατίας.

Γι’ αυτόν τον λόγο ο ψυχαναλυτής, καθώς και όσοι ενδιαφέρονται για την ψυχαναλυτική πράξη, καλούνται να πάρουν ρητή θέση όταν πλήττονται βασικές κοινωνικές και πολιτικές ελευθερίες. Για να υπάρχει ψυχαναλυτικός λόγος πρέπει να υπάρχει η πολιτική τού μη όλου, η πολιτική που αντιστέκεται στον ολιγαρχισμό, δηλαδή η δημοκρατία.

Ετσι, στο πρώτο μέρος του βιβλίου γίνεται μια αναδρομή σε πρόσφατα πολιτικά γεγονότα που εκτείνονται από το ελληνικό δημοψήφισμα του 2015 μέχρι την εκλογική νίκη του Τραμπ και την άνοδο του τζιχαντισμού.

Το ζητούμενο για τον συγγραφέα είναι να αναδειχθεί ότι κάθε κοινωνικοπολιτικό γεγονός ενέχει μια ανεξάλειπτη ασυνείδητη διάσταση. Αυτό φυσικά δεν σημαίνει ότι η πολιτική μπορεί να αναχθεί στο ασυνείδητο των ανθρώπων· σημαίνει όμως ότι το ασυνείδητο «είναι πάντοτε εκείνο με το οποίο οι άνθρωποι υποστηρίζουν τις επιλογές τους». Για παράδειγμα, η άνοδος του Τραμπ στην εξουσία μπορεί να ιδωθεί ως ένα σύμπτωμα της άνευ ορίων απόλαυσης που χαρακτηρίζει σε μεγάλο βαθμό την εποχή μας.

Ο Τραμπ παρουσιάζεται ως το υποκείμενο που υποτίθεται ότι απολαμβάνει: απολαμβάνει μέσα από το μίσος του, μέσα από τις βωμολοχίες του και παράλληλα προσφέρεται στους ψηφοφόρους του ως ένα αντικείμενο-απόλαυση και τους καλεί να απολαύσουν κι εκείνοι μέσα από τον ίδιο.

Σε αντικείμενο βάρβαρης απόλαυσης μετατρέπονται και οι μετανάστες, οι οποίοι, όντας μακριά από τη χώρα τους και χωρίς καμιά κοινωνική προστασία, δέχονται την εκτόνωση του μίσους των άλλων. Οταν η συμβολική τάξη δεν μπορεί να κρατήσει πια το υποκείμενο, κάτι από το πραγματικό εισβάλλει στην κοινωνική ζωή, επιβάλλοντας στο υποκείμενο να απολαύσει δίχως όριο, πέρα από τον Νόμο.

Το δεύτερο μέρος του βιβλίου έρχεται λοιπόν ως λογική συνέχεια του πρώτου: εκεί που το πραγματικό αποχαλινώνεται και η απόλαυση πλημμυρίζει το υποκείμενο, καλείται ο αναλυτής. Η πολιτική τού αναλυτή στην ψυχαναλυτική πρακτική παίρνει μια διαφορετική διάσταση. Ο αναλυτής είναι αυτός που θα καθοδηγήσει τη θεραπεία προτάσσοντας την επιθυμία του, που είναι μια επιθυμία για γνώση. Ακολουθώντας την ηθική της ψυχανάλυσης, οφείλει να συνοδεύσει τον αναλυόμενο στην τροποποίηση της απόλαυσής του, ώστε αυτή να γίνει πιο υποφερτή.

Αυτό ακριβώς θέλουν να υπογραμμίσουν και τα κλινικά περιστατικά που παρουσιάζονται στο βιβλίο: μέσα από την παρουσίαση αληθινών καταστάσεων που συνάντησε στην ψυχαναλυτική του εμπειρία, ο συγγραφέας δείχνει πώς μπορεί κανείς να επεξεργαστεί το ασυνείδητό του, ώστε να ζει πιο υποφερτά ο ίδιος, αλλά και οι άλλοι γύρω του – πράγμα που μας παραπέμπει ξανά, από μια άλλη οδό, στη σχέση της ψυχανάλυσης με την κοινωνία και την πολιτική.

Ισως δεν είναι λοιπόν τυχαίο ότι, αφού διατρέξει ένα πλήθος κοινωνικοπολιτικών θεμάτων όπως η σχέση του Μισέλ Φουκό με την ψυχανάλυση ή το ύψος και ο λόγος ύπαρξης του χρηματικού αντιτίμου στις συνεδρίες, το βιβλίο κλείνει με ένα κεφάλαιο για ένα κατεξοχήν κοινωνικό καθήκον του αναλυτή: αυτό της μετάδοσης του ψυχαναλυτικού λόγου. Βεβαίως, η διδασκαλία της ψυχανάλυσης περιλαμβάνει και τη συνειδητοποίηση των ορίων της τελευταίας, που προκύπτουν από το γεγονός ότι το ασυνείδητο δεν μπορεί ποτέ να εξαντληθεί. Η ψυχαναλυτική εμπειρία παραμένει αενάως ανοιχτή, αφού δεν μπορεί να υπάρξει πλήρως επεξεργασμένο ασυνείδητο.

Με βάση αυτά –και τα πολλά περισσότερα που θίγονται στις σελίδες του βιβλίου– ερχόμαστε αντιμέτωποι με ένα κρίσιμο ερώτημα: πώς στέκεται η ψυχανάλυση απέναντι στην πολιτική; Και, αντίστροφα, πώς στέκεται η πολιτική απέναντι στην ψυχανάλυση; Φυσικά, μονοσήμαντη απάντηση δεν υπάρχει, ιδίως σε μια εποχή που ο νεοφιλελευθερισμός προελαύνει, ο εθνικισμός και ο ρατσισμός αναζωπυρώνονται, οι θεσμοί τελούν σε κρίση, τα σύνορα σφραγίζονται. Ισως όμως το βιβλίο του Ρεζινάλντ Μπλανσέ μάς προσκαλεί να δώσουμε τη δική μας απάντηση.

*Ψυχολόγος, μεταπτυχιακή φοιτήτρια κλινικής ψυχολογίας ΕΚΠΑ

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Μια επιστολή του ποιητή Ηλία Γκρη
Πριν από μέρες εμφανίστηκε στα βιβλιοπωλεία ένας ογκώδης τόμος με τίτλο «ΤΑ ΕΣΩΨΥΧΑ ΤΟΥ ΝΤΙΝΟΥ ΧΡΙΣΤΙΑΝΟΠΟΥΛΟΥ Μια εκ βαθέων δεκαετής συνομιλία», με τη συγγραφέα Σωτηρία Σταυρακοπούλου.
Μια επιστολή του ποιητή Ηλία Γκρη
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η αναστοχαστική λειτουργία του Οσβαλντ Σπένγκλερ
Αναμφίβολα ο Οσβαλντ Σπένγκλερ στην «Παρακμή της Δύσης» είναι ένας στρυφνός στοχαστής(1). Στο βιβλίο του «Ο άνθρωπος και η τεχνική», που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Μάγμα, ο στοχαστής συνδέει την...
Η αναστοχαστική λειτουργία του Οσβαλντ Σπένγκλερ
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Εικονογραφική μυθιστορηματική βιογραφία
Η συζήτηση για το αν τα κόμικς ή τα graphic novels (σύμφωνα με ένα μέρος της κριτικής, τα δεύτερα είναι υποσύνολο των πρώτων) ανήκουν στον λογοτεχνικό χώρο μετρά ήδη αρκετές δεκαετίες, κυρίως στο εξωτερικό,...
Εικονογραφική μυθιστορηματική βιογραφία
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Τα ερείπια του πολέμου
Τίποτα δεν απομένει πέρα από τον δισταγμό και τον φόβο. Στα μεγάλα έργα έχεις την αίσθηση μιας έντονης μοναξιάς αλλά και μια εξαντλητική πορεία μιας νέας συγκρότησης. Ο άνθρωπος αναλογίζεται και οριοθετεί,...
Τα ερείπια του πολέμου
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Χειραφετικά προτάγματα
Οι Γ. Κολέμπας και Γ. Μπίλλας, πρώην εκπαιδευτικοί και νυν βιοκαλλιεργητές, σ' αυτό το βιβλίο τους «Για την Κοινότητα των Κοινοτήτων», που είναι η φυσική συνέχεια του προηγούμενου, επιχειρούν να ανιχνεύσουν...
Χειραφετικά προτάγματα

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας