Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Η παλαιά διαμάχη λογοτεχνίας και αντιλογοτεχνίας

William Marx. «Το μίσος για τη λογοτεχνία». Μετάφραση: Αντώνης Αθανασόπουλος. Πόλις, 2019. Σελ. 310

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Η παλαιά διαμάχη λογοτεχνίας και αντιλογοτεχνίας

  • A-
  • A+
William Marx. «Το μίσος για τη λογοτεχνία». Μετάφραση: Αντώνης Αθανασόπουλος. Πόλις, 2019. Σελ. 310

Η παλαιά διαμάχη, με όρους δικαστηρίου. Κατηγορούμενη, η λογοτεχνία. Τίποτα πιο δύσκολο από τον ορισμό της. Από τις μυθικές απαρχές της διώκεται συστηματικά και συνεχώς περιορίζεται. Ωστόσο, πάντα επιζεί προκαλώντας εξακολουθητική αμηχανία. Κατήγορος, η αντιλογοτεχνία: το σύνολο των ελεγκτικών λόγων που εφαρμόστηκαν στη λογοτεχνία στο διάβα των αιώνων, επηρεάζοντας όχι τόσο την παραγωγή όσο την πρόσληψη των κειμένων. Και το δικαστήριο κρατάει αιώνες!

Ο καθηγητής Ουίλιαμ Μαρξ (γενν. 1966) παρακολουθεί την ιστορία αυτής της μακραίωνης δίκης που συνεχίζεται ώς τις μέρες μας: «η λογοτεχνία βρίσκεται επ’ άπειρον καταδικασμένη σε τέσσερις δίκες: στο όνομα του κύρους, της αλήθειας, της ηθικής και της κοινωνίας».

Το Προοίμιο αφιερώνεται στην απώτατη Ελλάδα (Ομηρος, Ησίοδος), όταν οι μουσόληπτοι ποιητές ήταν φορείς ενός υπερφυούς λόγου κύρους και αλήθειας [«Φωνή που έρχεται από αλλού»]. Ακολουθούν οι πρώτες αμφισβητήσεις της θέσης της στην εξουσία: από τον Ξενοφάνη και τον Ισοκράτη στους Πατέρες της Εκκλησίας και τον Μεσαίωνα [«Κύρος»]. Η δεύτερη δίκη αφορά την πάλη της επιστήμης ενάντια στη λογοτεχνία: από την αντιδικία του κριτικού Φρ. Ρ. Λιούις και του βαρόνου Τσ. Π. Σνόου, με αφορμή τις «Δύο κουλτούρες» (1959) του δεύτερου, πίσω στη διαμάχη Μάθιου Αρνολντ και Τ. Χ. Χάξλι (1882) και από κει στο θεϊκό γέλιο του Ρενάν κι ακόμα πιο πίσω, στον Ντ’ Αλαμπέρ [«Αλήθεια»].

Επεται η ηθικολογική πολεμική που θα «αποκαλύψει» τη διεφθαρμένη φύση της λογοτεχνίας, υπαίτιας για κάθε είδους ηθική εκτροπή (μαλθακότητα, εκθήλυνση κ.λπ.), με επίκεντρο κριτικά κείμενα του 17ου αιώνα που προαναγγέλλουν τη «Μαντάμ Μποβαρί»! Εδώ οι μυθιστορηματικές επικρίσεις του Καντ και οι αντιλογοτεχνικές αντινομίες του Ρουσό αλλά και σύγχρονες επιβιώσεις [«Ηθική»].

Στο τελευταίο κεφάλαιο-δίκη [«Κοινωνία»] ανακρίνεται ο κοινωνικός ρόλος της λογοτεχνίας, η αναπαραστατική της δύναμη και η δυνατότητα των συγγραφέων να εκφράσουν την κοινωνία. Από τον Σαρκοζί (!) στον Ζολά και από τον 17ο αιώνα στην άνοδο των πολιτισμικών σπουδών ή τη θέση της στο εκπαιδευτικό πρόγραμμα («άδειο αντικείμενο, δίχως περιεχόμενο, απλή αισθητική εντύπωση, διακριτικό σημείο ενός γλωσσικού πολιτισμικού κληρονομημένου κεφαλαίου»).

Μόνιμη επωδός των κεφαλαίων, ο βασικός κατήγορος και εμπνευστής της αντιλογοτεχνικής Βουλγάτας, ο Πλάτων. Τα δικά του επιχειρήματα επανέρχονται συνεχώς (από την «Πολιτεία» στους μύθους του), αν και συλλαμβάνεται «συχνά επ’ αυτοφώρω για ποίηση»! Μεγάλη επίσης η εμπλοκή του «φίλου του, αλλά πολύ περισσότερο φίλου της αλήθειας» και «προστάτη της ποιήσεως», Αριστοτέλη.

Στο τέλος ενός ταξιδιού 3.000 ετών, οι δύο αντίδικοι εξακολουθούν να συμβαδίζουν. Αλλά ενώ η αντιλογοτεχνική παράδοση παραμένει αναλλοίωτη, η λογοτεχνία διαρκώς αλλάζει. Ούτε στον επίλογο του βιβλίου θα αντικρίσουμε το πρόσωπό της [«Το κρυφό πρόσωπο της λογοτεχνίας»].

«Η λογοτεχνία φέρεται να είναι αυτό που μένει όταν όλα έχουν αφαιρεθεί» γράφει ο Μαρξ, «και όμως αυτό το κατακάθι παραμένει ένας λόγος που κανείς δεν ξέρει τι να τον κάνει»! Τα κείμενα μπορεί να έχασαν το κύρος τους, την αλήθεια ή την ηθική και να μην εκπροσωπούν την κοινωνία, αλλά συνεχίζουν να μιλούν με κύρος, να λένε αλήθειες, να προσφέρουν ηθικούς κώδικες, να εκφράζουν γνώμες ατόμων ή συλλογικοτήτων.

Σε τελική ανάλυση, για τον Μαρξ η λογοτεχνία είναι ο κατ’ εξοχήν παράνομος λόγος, ακόμα και αν (ή ακριβώς γι’ αυτό) παρουσιάστηκε στην πορεία ως «ο καρπαζοεισπράκτορας της Ιστορίας». Το βιβλίο πηγαινοέρχεται ιλιγγιωδώς στο χρονικό συνεχές της (αντι)-λογοτεχνικής ιστορίας με έναν τρόπο που είναι αδύνατον να περιγραφεί. Το διαβρωτικό χιούμορ συμβαδίζει με τον εγκυκλοπαιδισμό, η φιλολογική εμβρίθεια με την ερμηνευτική τόλμη και το αποτέλεσμα είναι ένα υψηλής θερμοκρασίας λογοτεχνικό δοκίμιο.

Κάποιοι, σηκώνοντας τα φρύδια, θα ισχυριστούν ότι πρόκειται για ένα μνημείο τύπου Μπουβάρ και Πεκισέ· μια φρενήρη συλλογή κοινοτοπιών. Πρώτος, ο ίδιος ο συγγραφέας στον Επίλογο. Ωστόσο, ο σχετικά περιορισμένος αντιλογοτεχνικός λόγος δεν παύει να φανερώνει τις διαρκείς συγκρουσιακές σχέσεις μέσα στις οποίες έχει εγκλωβιστεί ο λογοτεχνικός λόγος από τους ανταγωνιστικούς λόγους της φιλοσοφίας πρώτα, των θετικών επιστημών ύστερα, των κοινωνικών επιστημών τέλος.

«Σιωπηλή εκ πεποιθήσεως ή αναγκαστικά (όταν το υποκείμενο είναι αμόρφωτο)», η αντιλογοτεχνία έχει πολλά πρόσωπα: «η απλή άρνηση για διάβασμα είναι η πιο γενική της μορφή». Κατά συνέπεια, «οι αντιλογοτεχνικοί λόγοι επιτρέπουν τη θέα του παγόβουνου, που ο πραγματικός του όγκος όμως θα παραμείνει απ’ ό,τι φαίνεται για πάντα άγνωστος».

Συχνά, εκτός από τις απελπιστικές στατιστικές της φιλαναγνωσίας, υπάρχουν κάποιες σπασμωδικές εκφράσεις τέτοιων κοινών τόπων που φανερώνουν το απροσμέτρητο βάθος αυτού του όγκου. Θυμίζω εις τα καθ’ ημάς το «Εδώ δεν είμαστε φιλολογικός σύλλογος» ενός εν ενεργεία υπουργού και, κυρίως, το «Εγώ δεν είμαι κανένας λαπάς για να μ’ αρέσει η ποίηση» εκείνου του πρώην δημάρχου και πρώην υπουργού Πολιτισμού (που αποφάσισε και κάψιμο και πολτοποίηση βιβλίων). Ο Μαρξ θα έλεγε ότι η ρήση ανάγεται στον Ρουσό! «Τα του Καίσαρος του Καίσαρη» (sic!), θα απαντούσε αργότερα το ασυνείδητο ενός άλλου υπουργού μας!

Θα μπορούσε κανείς να συνεχίσει γειώνοντας τους σχετικούς προβληματισμούς στην Ελλάδα και στη θέση της λογοτεχνίας στο ελληνικό πρόγραμμα σπουδών. Προτιμώ να κλείσω με την αισιόδοξη κατάληξη του ίδιου του συγγραφέα: «Πολύ χειρότερη από το μίσος για τη λογοτεχνία όμως θα ήταν στην πραγματικότητα η αδιαφορία: μη γένοιτο να έλθει η εποχή της».

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Τα χίλια πρόσωπα του αστυνομικού αφηγήματος
Το αστυνοµικό αφήγηµα συνεχίζει να εξελίσσεται και οι διάφορες εκδοχές του να αλληλοπλέκονται ή να αλληλοτροφοδοτούνται, καθώς οι ιστορίες µυστηρίου και εγκλήµατος γνωρίζουν παγκόσµια επιτυχία. Από την...
Τα χίλια πρόσωπα του αστυνομικού αφηγήματος
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Τραγικός ήρωας βικτοριανής πνοής
Ο Τόμας Χάρντι (1840-1928) υπήρξε πολυγραφότατος μυθιστοριογράφος, σπουδαίος ποιητής, διηγηματογράφος αλλά και σχολιαστής του έργου του, κρατούσε ημερολόγια με σκέψεις, σημειώσεις, αποκόμματα από παλιές...
Τραγικός ήρωας βικτοριανής πνοής
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η κωμική Οδύσσεια ενός ερωτευμένου
Εκπληξη προκάλεσε η περσινή απονομή του βραβείου Πούλιτζερ στο «Πλην» του Αντριου Σον Γκρίερ, καθώς σπανίως απονέμεται το εν λόγω βραβείο σε κωμικό μυθιστόρημα.
Η κωμική Οδύσσεια ενός ερωτευμένου
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Σύντομες καλειδοσκοπικές ιστορίες… να σκεφτείς
Το πολύπτυχο πεζογραφικό έργο της ψυχολόγου Φωτεινής Τσαλίκογλου, το οποίο περιλαμβάνει μυθιστορήματα, νουβέλες, αλλά και αφηγήματα, παραμύθια ή μαγικές ιστορίες, αναπτύσσεται χρόνια τώρα, συνομιλώντας με τα...
Σύντομες καλειδοσκοπικές ιστορίες… να σκεφτείς
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ανθολογία νεωτερικών ποιητών
Οι ποιητές κατά κανόνα ανθολογούνται, κάποτε ανθολογούν και οι ίδιοι ή ακόμα αυτοανθολογούνται. Η περίπτωση δεν είναι συχνή, αλλά δεν είναι ούτε σπάνια. Ο Μανόλης Αναγνωστάκης επιχείρησε δύο φορές να...
Ανθολογία νεωτερικών ποιητών
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η κυριαρχία του 20ού αιώνα
Διακρίνουμε ορισμένες κοινές μέριμνες στους σύγχρονους ιστορικούς, όπως και ότι ο 20ός αιώνας κυριαρχεί στη φετινή βιβλιοπαραγωγή. Αυτό είναι εξηγήσιμο και ευπρόσδεκτο. Ας μη μας κάνει να λησμονούμε ότι έχουμε...
Η κυριαρχία του 20ού αιώνα

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας