Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Σώμα και ψυχή: από τον Ομηρο στον Πλάτωνα

Antony A. Long. Νους, ψυχή και σώμα στον αρχαίο ελληνικό στοχασμό. Μετάφραση Δήμητρα Παπουτσάκη. Επιστημονική επιμέλεια: Μυρτώ Δραγώνα Μονάχου - Χλόη Μπάλλα. Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2019. Σελ. 212
 

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Σώμα και ψυχή: από τον Ομηρο στον Πλάτωνα

  • A-
  • A+

O Antony Long κατέχει σημαντική θέση ανάμεσα στους ειδικούς της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας. Στην Ελλάδα διαβάστηκε πολύ η Ελληνιστική φιλοσοφία του (ΜΙΕΤ, Αθήνα 1987), που κάλυψε ένα σημαντικό κενό στην ελληνική βιβλιογραφία, ενώ ξεχωριστή συμβολή και απαραίτητο στήριγμα στη διεθνή έρευνα της ίδιας περιόδου αποτελεί η σχολιασμένη συλλογή κειμένων των φιλοσόφων της ελληνιστικής εποχής Long Α. και D. Sedley, The Hellenistic Philosophers, τόμ. 1 και 2, 1987.

Το τελευταίο του βιβλίο, που μεταφράζεται στα ελληνικά λίγο μετά την αγγλική του έκδοση με τη γνωστή φροντίδα των Πανεπιστημιακών Εκδόσεων Κρήτης, προέκυψε από μια σειρά διαλέξεων σε πανεπιστήμιο της Κίνας και δεν έχει αυστηρά ερευνητικό χαρακτήρα. Δίνει όμως την ευκαιρία στον έμπειρο μελετητή να δει με φρέσκο μάτι ένα κεντρικό πρόβλημα του αρχαίου ελληνικού στοχασμού: τη βαθμιαία ανάδυση της συνείδησης και της ψυχής και τη σχέση της ψυχής με το σώμα.

Πρόκειται για ένα θεμελιώδες πρόβλημα, που ξεπερνά τα όρια της αρχαίας φιλοσοφίας (ιδίως αν την αντιμετωπίσει κανείς ως περιχαρακωμένο κλάδο, όπως γίνεται συχνά), αφού συνδέεται άμεσα και με τις θρησκευτικές πρακτικές των αρχαίων Ελλήνων, την καθημερινή τους ζωή αλλά κυρίως με τα πρότυπα που προβάλλουν και διαμορφώνουν η αρχαϊκή και η κλασική ποίηση. Η διαδρομή που ακολουθεί ο Long, ένας ειδικός στην ύστερη ελληνική φιλοσοφία, είναι ανάδρομη. Ξεκινά από το τέλος, από τον Πλωτίνο, όπου όχι μόνο η ψυχή αυτονομείται πλήρως από το σώμα αλλά ένα μέρος της, ο νους, αποτελεί το μόνο καταφύγιο της αυθεντικής μας ύπαρξης, και πηγαίνει απευθείας στις απαρχές, στον Ομηρο, όταν ο άνθρωπος είναι ακόμη μια ενιαία σωματοκεντρική οντότητα, χωρίς εσωτερικές διαιρέσεις και ιεραρχήσεις.

Ο Long αντιτίθεται σθεναρά στην ιδέα ότι ο ομηρικός άνθρωπος είναι κατά κάποιον τρόπο ελλειμματικός, μια μαριονέτα με πολλά ασύνδετα μέρη χωρίς ενότητα – μια ιδέα που άσκησε μεγάλη επιρροή όταν προτάθηκε από τον μεγάλο Γερμανό φιλόλογο Bruno Snell (στο βιβλίο του Η ανακάλυψη του πνεύματος, ΜΙΕΤ 1997∙ για την κριτική αποτίμηση δες το επίσης σπουδαίο βιβλίο του Β. Williams, Αιδώς και ανάγκη, Αλεξάνδρεια 2014). Ο Ομηρος διαθέτει απολύτως επαρκή γλωσσικά και εννοιολογικά μέσα για να ζωντανέψει αξιομνημόνευτους ήρωες και να τους τοποθετήσει μπροστά σε δύσκολες επιλογές και ηθικά διλήμματα. Η «ψυχή» των θνητών μνημονεύεται μόνο τη στιγμή του θανάτου τους, όταν φεύγει σαν την τελευταία τους πνοή από το νεκρό τους «σώμα» - για τους ζώντες ήρωές του ο Ομηρος διαθέτει μια πληθώρα άλλων λέξεων για να δείξει ότι ζουν, σκέφτονται, αισθάνονται και παθιάζονται. Απλώς «ο Ομηρος δεν θεώρησε ότι υπήρχε ανάγκη να διαχωρίσει τους ανθρώπους σε δύο διακριτές οντότητες ή διαστάσεις» (σ. 6): σε σώμα και σε ψυχή.

Με τον Πλάτωνα ωστόσο ο διαχωρισμός αυτός είναι ριζικός και πλήρης. Η ουσία του ανθρώπου είναι η ψυχή του (ο νους του, το πνεύμα του), ενώ το σώμα είναι στην καλύτερη περίπτωση το όχημα της ψυχής και στη χειρότερη η φυλακή της ψυχής, από την οποία πρέπει να δραπετεύσει. Το απαραίτητο συμπλήρωμα της πλατωνικής αντίληψης είναι η αθανασία της ψυχής που αντιτίθεται στη θνητότητα του σώματος. Ο Long διατείνεται ότι η αντίθεση ενός αρνητικά φορτισμένου σώματος και μιας υπερθετικά φορτισμένης άυλης και αθάνατης ψυχής «αποτελεί την πιο ισχυρή σφραγίδα της επίδρασης του Πλάτωνα στον δυτικό πολιτισμό» (σ. 109). Δεν ακολούθησαν όλοι οι μεταγενέστεροι φιλόσοφοι την πλατωνική γραμμή – ο Επίκουρος λ.χ. και οι Στωικοί μίλησαν για την υλικότητα της ψυχής. Ο πλατωνικός όμως δυϊσμός πέρασε έκτοτε στην αντίληψη του μέσου ανθρώπου και εξακολουθεί ακόμη και σήμερα να χαρακτηρίζει τον τρόπο που μιλάμε και σκεφτόμαστε.

Πώς φτάσαμε όμως από τον ενιαίο ομηρικό ήρωα στον διχασμένο άνθρωπο του Πλάτωνα; Η μετάβαση ήταν προφανώς μια διαδικασία μακρά, περίπλοκη και σίγουρα όχι γραμμική, αν σκεφτεί κανείς ότι ο Σοφοκλής, λίγο πριν από τον Πλάτωνα, είναι ακόμη αρκετά κοντά στην ομηρική αντίληψη του ανθρώπου. Τα δύο κεφάλαια που αφιερώνει ο Long στη μετάβαση αυτή («Νύξεις αθανασίας» και «Σώμα, ψυχή και οι κίνδυνοι της πειθούς») είναι τα καλύτερα του βιβλίου και, από όσο μπορώ να κρίνω, αρκετά καινοτομικά. Η εισαγωγή της πίστης στην αθανασία της ψυχής και στη μετά θάνατον ζωή συνήθως αποδίδεται στους Πυθαγόρειους και τους Ορφικούς, από τους οποίους ωστόσο δεν διαθέτουμε κείμενα.

Ο Long βρίσκει τεκμήρια για τη βαθμιαία απομάκρυνση από το θνητό ανθρώπινο σύμπαν του Ομήρου προσφεύγοντας στον Ησίοδο, στον Πίνδαρο και στον Εμπεδοκλή. Η πιο ενδιαφέρουσα όμως και πρωτότυπη ιδέα του βιβλίου είναι η κατάδειξη μιας υπόρρητης σύμπλευσης ανάμεσα στη ρητορική του 5ου αιώνα και τον πλατωνικό δυϊσμό ψυχής και σώματος. Ο «λόγος» αναδεικνύεται ως ακαταμάχητο όργανο πειθούς στον Γοργία αλλά και ως θεμέλιο της ανθρώπινης υπόστασης στον Πλάτωνα.

Το ωραίο αυτό βιβλίο θα έπρεπε πιστεύω να τελειώσει με τον Πλάτωνα. Το ξαφνικό άλμα στον Επίκτητο, παρακάμπτοντας τον Αριστοτέλη, τους Επικούρειους και τους παλαιότερους Στωικούς και υιοθετώντας ένα διαφορετικό στιλ γραφής, μάλλον δημιουργεί περισσότερα ερωτήματα από τις λύσεις που προσφέρει.

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Οι σκελετοί της Αναρχίας
Ο Μεσοπόλεμος γέννησε ιδέες, ιδεολογίες, επαναστάσεις, εμφυλίους, χούντες κι άφησε στις σελίδες της Ιστορίας τον αναρχισμό όχι μόνο ως θεωρητική σύλληψη αλλά και ως πρακτική δράση. Δύο έργα, ένα ελληνόγλωσσο...
Οι σκελετοί της Αναρχίας
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ενας αρχιτεκτονικός απολογισμός
Αντίθετα με τις απαισιόδοξες προφητείες, συνεχίζουν να βγαίνουν αξιόλογα βιβλία που σχετίζονται με όλες τις εκφάνσεις της αρχιτεκτονικής, ως επιστήμης και ως τέχνης. Ας πάρουμε τις επιλεγμένες εκδόσεις με τη...
Ενας αρχιτεκτονικός απολογισμός
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Παραμυθίας το ανάγνωσμα
Τυχερά τα σημερινά παιδιά–αναγνώστες! Οι παππούδες τους, που μεγάλωσαν με τις σειρές της κλασικής νεανικής λογοτεχνίας των εκδόσεων Αστήρ & Παπαδημητρίου, σαστίζουν μπροστά στις προθήκες των βιβλιοπωλείων.
Παραμυθίας το ανάγνωσμα
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Προτάσεις, επισημάνσεις, ταξινομήσεις (μέρος γ')
Με το παρόν ένθετο ολοκληρώνουμε το τρίπτυχο αφιέρωμα του Ανοιχτού Βιβλίου στα σημαντικότερα βιβλία της χρονιάς από τη σκοπιά και την εποπτεία σταθερών συνεργατών μας.
Προτάσεις, επισημάνσεις, ταξινομήσεις (μέρος γ')
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Προτάσεις, επισημάνσεις, ταξινομήσεις (μέρος α')
Για τρία συνεχόμενα ένθετα του «Ανοιχτού Βιβλίου», κριτικοί λογοτεχνίας, φιλόλογοι, δοκιμιογράφοι, πανεπιστημιακοί, πεζογράφοι, ποιητές θα διακρίνουν από την εποπτεία τους τα σημαντικότερα βιβλία της...
Προτάσεις, επισημάνσεις, ταξινομήσεις (μέρος α')
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Περί βιβλίων και ιδεών
Παρά τα πολλά και πιεστικά του προβλήματα, ο εκδοτικός χώρος επιδεικνύει μια αξιοθαύμαστη αντοχή και επιμένει να τροφοδοτεί το αναγνωστικό κοινό με βιβλία και κείμενα και να το διασυνδέει με την εγχώρια και...
Περί βιβλίων και ιδεών

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας