• Αθήνα
    Σποραδικές νεφώσεις
    8°C 5.6°C / 9.6°C
    3 BF
    62%
  • Θεσσαλονίκη
    Αίθριος καιρός
    7°C 5.3°C / 8.8°C
    1 BF
    39%
  • Πάτρα
    Αίθριος καιρός
    11°C 9.9°C / 12.6°C
    4 BF
    43%
  • Ιωάννινα
    Αίθριος καιρός
    7°C 6.9°C / 9.2°C
    1 BF
    19%
  • Αλεξανδρούπολη
    Ελαφρές νεφώσεις
    7°C 6.9°C / 7.4°C
    3 BF
    42%
  • Βέροια
    Αίθριος καιρός
    7°C 4.7°C / 8.2°C
    1 BF
    38%
  • Κοζάνη
    Αίθριος καιρός
    3°C 3.4°C / 4.5°C
    3 BF
    33%
  • Αγρίνιο
    Αίθριος καιρός
    10°C 9.1°C / 11.6°C
    1 BF
    31%
  • Ηράκλειο
    Αραιές νεφώσεις
    9°C 8.3°C / 11.0°C
    5 BF
    65%
  • Μυτιλήνη
    Σποραδικές νεφώσεις
    6°C 5.9°C / 5.9°C
    3 BF
    45%
  • Ερμούπολη
    Σποραδικές νεφώσεις
    8°C 7.2°C / 10.2°C
    5 BF
    46%
  • Σκόπελος
    Σποραδικές νεφώσεις
    7°C 6.6°C / 6.8°C
    3 BF
    55%
  • Κεφαλονιά
    Αίθριος καιρός
    13°C 10.9°C / 12.9°C
    2 BF
    38%
  • Λάρισα
    Ελαφρές νεφώσεις
    7°C 7.1°C / 7.9°C
    2 BF
    42%
  • Λαμία
    Αίθριος καιρός
    7°C 6.2°C / 8.9°C
    1 BF
    50%
  • Ρόδος
    Σποραδικές νεφώσεις
    8°C 7.7°C / 7.8°C
    2 BF
    35%
  • Χαλκίδα
    Αραιές νεφώσεις
    8°C 5.8°C / 9.8°C
    3 BF
    60%
  • Καβάλα
    Ελαφρές νεφώσεις
    7°C 6.3°C / 7.7°C
    0 BF
    38%
  • Κατερίνη
    Αίθριος καιρός
    7°C 5.4°C / 8.9°C
    2 BF
    52%
  • Καστοριά
    Αίθριος καιρός
    4°C 3.8°C / 3.8°C
    1 BF
    33%

ΣΟΥΖΑΝ ΜΠΑΚ-ΜΟΡΣ. «Σημειολογικά όρια και πολιτικές του νοήματος». Η νεωτερικότητα σε περιοδεία. Ενα χωριό της Κρήτης σε μετάβαση. Επιμέλεια: Γιάννης Μυλωνάς. Μετάφραση: Βαγγέλης Πούλος. Ψηφίδες, 2019, σελ. 128
 

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ο τουρισμός και η αρνητική διαλεκτική του

  • A-
  • A+

Αν υπήρξε ιστορικά μια έλλειψη στο μείζον φιλοσοφικό ρεύμα του δυτικού μαρξισμού που έμεινε γνωστό ως Σχολή της Φρανκφούρτης ήταν η αδυναμία του να βρει με συνέπεια αποκρυσταλλώσεις του θεωρητικού του οικοδομήματος σε επιμέρους κοινωνικές έρευνες, παρόλο που αυτός ακριβώς ήταν ο στόχος της «κριτικής θεωρίας», έτσι όπως τη διατύπωσαν τη δεκαετία του 1930 οι Αντόρνο και Χορκχάιμερ.

Το μικρό δοκίμιο της Σούζαν Μπακ-Μορς με τίτλο «Σημειολογικά όρια και πολιτικές του νοήματος», αν και γραμμένο στις αρχές της δεκαετίας του 1980, δηλαδή αργά σε σχέση με την πρώτη γενιά της Σχολής (του Αντόρνο, του Χορκχάιμερ, του Μπένγιαμιν, του Μαρκούζε κ.ά.) από την οποία εμπνέεται, είναι ωστόσο ένα από τα πρώτα κείμενα πέραν των ιδρυτικών που αναλαμβάνουν να αναπληρώσουν αυτή την έλλειψη – και δη με αναφορά σε ένα αντικείμενο το οποίο, παρά τα σχεδόν σαράντα χρόνια που έχουν κυλήσει από την εποχή που γράφει η Μπακ-Μορς, παραμένει σήμερα επίκαιρο και ουσιαστικά ανεπίδεκτο κριτικής ανάλυσης όσο λίγα: τον τουρισμό.

Πριν η Μπακ-Μορς γίνει και η ίδια μια από τις κορυφαίες ιστορικούς και θεωρητικούς της κριτικής θεωρίας παγκοσμίως, γνώρισε σαν τουρίστρια-ερευνήτρια τον Μύρτο, στη νοτιοανατολική Κρήτη, όταν ο μαζικός τουρισμός στην Ελλάδα μόλις άρχιζε να αποικίζει τη ριζοσπαστική ταξιδιωτική κουλτούρα των δεκαετιών του 1960 και 1970.

Στις διαδοχικές επισκέψεις της στο μέρος, βάλθηκε να μελετήσει (χωρίς, όπως ομολογεί, να διαθέτει τα τυπικά προσόντα του κοινωνιολόγου ή του ανθρωπολόγου, πράγμα για το οποίο ουδόλως θα την εγκαλούσαν οι πνευματικοί της πατέρες) «ένα παράδοξο θεμελιώδες στην ίδια τη δομή της τουριστικής βιομηχανίας ως μορφής ανάπτυξης: ο μαζικός τουρισμός δεν μπορεί να πετύχει ως μακροχρόνια στρατηγική ανάπτυξης για μια χώρα, επειδή είναι ακριβώς η έλλειψη της ανάπτυξης που κάνει μια περιοχή θελκτική ως τουριστικό προορισμό» (σελ. 84).

Σε πείσμα όσων μεσολάβησαν έκτοτε στην τουριστική βιομηχανία, στα καθ’ ημάς και διεθνώς, η θέση αυτή παραμένει αληθής και κεντρική για μια αρνητική διαλεκτική του τουρισμού, δηλαδή για μια μελέτη που δεν παρακολουθεί απλώς τις μεταμορφώσεις του μέσα στα χρόνια από τη σκοπιά των αποτελεσμάτων τους, αλλά προσπαθεί να τον απαλλάξει, προοπτικά όσο κι εκ των υστέρων, από τα συστημικά του δεσμά, απελευθερώνοντας τα νοήματα που κρατά εγκλωβισμένα, τις επιθυμίες, τις ανάγκες που ικανοποιεί στρεβλά – εν τέλει, το ουτοπικό δυναμικό που υποφώσκει κάτω από την καπιταλιστική του εκμετάλλευση.

Αντεστραμμένο είδωλο της παγκόσμιας μεταναστευτικής εργασίας (με την οποία θα άξιζε να συσχετιστεί αντιστικτικά ανά τις δεκαετίες μέχρι και σήμερα, σε μια περίοδο απορρύθμισης και των δύο), ο τουρισμός, ως «γεωγραφική διασπορά των πλουσίων» (σελ. 34), ή τουλάχιστον όσων δύνανται να δαπανούν ένα πλεονάζον εισόδημα, υπηρετεί τη «διαιώνιση της υπανάπτυξης στην περιφέρεια» όχι μόνο από οικονομική άποψη αλλά, ίσως κυρίως, και από πολιτισμική: οι ντόπιοι των τουριστικών προορισμών δεν αργούν να γίνουν από «ευγενείς άγριοι» δαιμόνιοι επιχειρηματίες (εσχάτως, στα χρόνια της Airbnb, και αυτοεπιχειρηματίες), την ώρα που οι τουρίστες, ενώ ξεκίνησαν λαχταρώντας το εξωτικό, το «άλλο» της Δύσης, καταλήγουν να μη μένουν ευχαριστημένοι με τίποτα λιγότερο από μια υπερβολική δόση εκείνης ακριβώς της δυτικής καθημερινότητας από την οποία πασχίζουν να δραπετεύσουν.

All inclusive θα μπορούσε ειρωνικά να χαρακτηριστεί αυτή η διαδικασία της οποίας τις απαρχές αναλύει σε μικρογραφία η Μπακ-Μορς, προσθέτοντάς της χάριν πληρότητας ένα απαραίτητο συστατικό εμπορευματικής φαντασμαγορίας: στην ελληνική περίπτωση, το συμπλήρωμα αυτό είναι βέβαια η Αρχαιότητα, άνετα όμως μπορεί κανείς να βρει ανά την υφήλιο άλλες εκδοχές του που, αν δεν προβάλλουν τον χρόνο στον χώρο, κάλλιστα μπορεί να κάνουν το αντίστροφο ή και τα δύο, μαζί ή εναλλάξ.

Πώς όμως μπορούν να αναδυθούν από τα διάκενα αυτού του φαινομενικά απόλυτου εγκλεισμού-αποκλεισμού ίχνη, έστω, του ουτοπικού δυναμικού που φέρει εντός του ο τουρισμός; Στη συζήτησή της με τον επιμελητή του τόμου Γιάννη Μυλωνά, που περιέχεται ως επίμετρο στο βιβλίο, η Μπακ-Μορς, παρά την αισιοδοξία που εκφράζει για τις πολιτικές προοπτικές μιας σοσιαλιστικής διεθνικής αλληλεγγύης με σεβασμό στις πολιτισμικές διαφορές, μόνο σε ατομικό ή πάντως σε αυστηρά μη μαζικό επίπεδο μοιάζει να βρίσκει μια ελπίδα να διασωθεί η ταξιδιωτική ουτοπία –την οποία, όπως λέει, δεν είναι έτοιμη να εγκαταλείψει– από τη μέγκενη του καπιταλιστικού τουρισμού, έτσι ώστε να συνεχίσει να «δηλώνει την επιθυμία να ανήκει κανείς στην ανθρωπότητα με τον ευρύτερο δυνατό τρόπο» (σελ. 107).

Ενδέχεται όμως το τέλος της αρνητικής διαλεκτικής του τουρισμού να συμπαρασύρει και το ίδιο το άτομο-ταξιδευτή, οσοδήποτε κριτικό κι αν είναι το πρίσμα του, υποχρεώνοντάς το να διαγράψει έναν πλήρη κύκλο και να βρεθεί στους αντίποδες της ύπαρξής του: στη μαζική γεωγραφική διασπορά των φτωχών μεταναστών – ίσως τη μόνη σύγχρονη έκφραση της ανθρωπότητας που αξίζει ακόμα το όνομά της και τη θέληση να της ανήκουμε.

Ακολουθήστε μας στο Google news
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Συμβολή στην ιστορία της τέχνης
Το βιβλίο της Τιτίνας Κορνέζου πραγματεύεται τη ζωγραφική παραγωγή στη Γαλλία κατά την περίοδο των δύο αιώνων που προηγήθηκαν της Γαλλικής Επανάστασης.
Συμβολή στην ιστορία της τέχνης
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η ηχώ της απόστασης
Ο θάνατος είναι η φιλοσοφία της ζωής, η αναθεώρηση όσων βιώθηκαν και η αναστόχευση όσων έρχονται. Στο πρόσφατο ολιγοσέλιδο βιβλίο (μικρή νουβέλα ή εξομολόγηση) του Θανάση Σταμούλη, ο αφηγητής μαθαίνει για τον...
Η ηχώ της απόστασης
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Οι πήδοι του βατράχου
Η Ρούλα Γεωργακοπούλου βολτάρει άνετα σε αυτή την υβριδική ζώνη μεταξύ ύπνου και ξύπνου και μας στέλνει καλειδοσκοπικές ανταποκρίσεις από το συναπάντημα του ιψενικού Γιον Γκάμπριελ Μπόρκμαν με τα Λόγια της...
Οι πήδοι του βατράχου
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Οψεις ενός γυάλινου κόσμου
Η Βίνσεντ μεγαλώνει στοιχειωμένη από τον πνιγμό της μητέρας της. Εργάζεται ως μπαργούμαν στο ξενοδοχείο Κάιετ «ένα παλάτι από γυαλί και κέδρο», στη νήσο Βανκβούβερ της Βρετανικής Κολομβίας.
Οψεις ενός γυάλινου κόσμου
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η ματιά του ακροατή και το «μουσικό μυστικό»
Η ματιά του ακροατή που υιοθετεί ο Πλέσνερ πηγάζει από την «έκκεντρη τοποθετικότητα» του ανθρώπου, όπως ονομάζει το ίδιόν μας να είμαστε και να έχουμε συγχρόνως σώμα, να αντιλαμβανόμαστε χωρίς δεύτερη σκέψη...
Η ματιά του ακροατή και το «μουσικό μυστικό»
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Iστορία της πολιτικής φιλοσοφίας της νεωτερικότητας
Ο Τζον Ρολς (1921-2002) σημάδεψε την πολιτική και ηθική φιλοσοφία, ενώ δίδαξε πλήθος φοιτητών, πολλοί από τους οποίους άφησαν το δικό τους στίγμα στη σκέψη.
Iστορία της πολιτικής φιλοσοφίας της νεωτερικότητας

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας