Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
  • Αθήνα
    Αίθριος καιρός
    13°C 11.7°C / 14.4°C
    1 BF
    51%
  • Θεσσαλονίκη
    Αίθριος καιρός
    12°C 11.0°C / 13.3°C
    1 BF
    58%
  • Πάτρα
    Αίθριος καιρός
    13°C 13.0°C / 13.9°C
    2 BF
    71%
  • Ιωάννινα
    Αραιές νεφώσεις
    7°C 6.1°C / 7.0°C
    1 BF
    76%
  • Αλεξανδρούπολη
    Ελαφρές νεφώσεις
    9°C 9.0°C / 9.0°C
    1 BF
    61%
  • Βέροια
    Αίθριος καιρός
    12°C 10.6°C / 12.2°C
    2 BF
    60%
  • Κοζάνη
    Ελαφρές νεφώσεις
    9°C 9.0°C / 9.0°C
    1 BF
    43%
  • Αγρίνιο
    Αίθριος καιρός
    13°C 12.0°C / 13.9°C
    2 BF
    71%
  • Ηράκλειο
    Σποραδικές νεφώσεις
    14°C 12.8°C / 15.6°C
    3 BF
    58%
  • Μυτιλήνη
    Αίθριος καιρός
    10°C 10.0°C / 10.0°C
    2 BF
    53%
  • Ερμούπολη
    Ελαφρές νεφώσεις
    14°C 13.0°C / 14.4°C
    3 BF
    44%
  • Σκόπελος
    Αίθριος καιρός
    12°C 10.6°C / 14.0°C
    2 BF
    58%
  • Κεφαλονιά
    Αίθριος καιρός
    11°C 11.0°C / 11.0°C
    1 BF
    76%
  • Λάρισα
    Αίθριος καιρός
    12°C 10.0°C / 12.8°C
    1 BF
    62%
  • Λαμία
    Ελαφρές νεφώσεις
    11°C 7.2°C / 12.8°C
    1 BF
    46%
  • Ρόδος
    Αίθριος καιρός
    12°C 12.0°C / 12.2°C
    3 BF
    37%
  • Χαλκίδα
    Αίθριος καιρός
    11°C 11.1°C / 12.0°C
    1 BF
    54%
  • Καβάλα
    Ελαφρές νεφώσεις
    11°C 11.0°C / 11.1°C
    3 BF
    62%
  • Κατερίνη
    Αίθριος καιρός
    11°C 10.6°C / 11.7°C
    2 BF
    71%
  • Καστοριά
    Ελαφρές νεφώσεις
    9°C 9.0°C / 9.0°C
    1 BF
    43%
Ο τουρισμός και η αρνητική διαλεκτική του

ΣΟΥΖΑΝ ΜΠΑΚ-ΜΟΡΣ. «Σημειολογικά όρια και πολιτικές του νοήματος». Η νεωτερικότητα σε περιοδεία. Ενα χωριό της Κρήτης σε μετάβαση. Επιμέλεια: Γιάννης Μυλωνάς. Μετάφραση: Βαγγέλης Πούλος. Ψηφίδες, 2019, σελ. 128
 

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ο τουρισμός και η αρνητική διαλεκτική του

  • A-
  • A+
Ακολουθήστε μας στο Google news

Αν υπήρξε ιστορικά μια έλλειψη στο μείζον φιλοσοφικό ρεύμα του δυτικού μαρξισμού που έμεινε γνωστό ως Σχολή της Φρανκφούρτης ήταν η αδυναμία του να βρει με συνέπεια αποκρυσταλλώσεις του θεωρητικού του οικοδομήματος σε επιμέρους κοινωνικές έρευνες, παρόλο που αυτός ακριβώς ήταν ο στόχος της «κριτικής θεωρίας», έτσι όπως τη διατύπωσαν τη δεκαετία του 1930 οι Αντόρνο και Χορκχάιμερ.

Το μικρό δοκίμιο της Σούζαν Μπακ-Μορς με τίτλο «Σημειολογικά όρια και πολιτικές του νοήματος», αν και γραμμένο στις αρχές της δεκαετίας του 1980, δηλαδή αργά σε σχέση με την πρώτη γενιά της Σχολής (του Αντόρνο, του Χορκχάιμερ, του Μπένγιαμιν, του Μαρκούζε κ.ά.) από την οποία εμπνέεται, είναι ωστόσο ένα από τα πρώτα κείμενα πέραν των ιδρυτικών που αναλαμβάνουν να αναπληρώσουν αυτή την έλλειψη – και δη με αναφορά σε ένα αντικείμενο το οποίο, παρά τα σχεδόν σαράντα χρόνια που έχουν κυλήσει από την εποχή που γράφει η Μπακ-Μορς, παραμένει σήμερα επίκαιρο και ουσιαστικά ανεπίδεκτο κριτικής ανάλυσης όσο λίγα: τον τουρισμό.

Πριν η Μπακ-Μορς γίνει και η ίδια μια από τις κορυφαίες ιστορικούς και θεωρητικούς της κριτικής θεωρίας παγκοσμίως, γνώρισε σαν τουρίστρια-ερευνήτρια τον Μύρτο, στη νοτιοανατολική Κρήτη, όταν ο μαζικός τουρισμός στην Ελλάδα μόλις άρχιζε να αποικίζει τη ριζοσπαστική ταξιδιωτική κουλτούρα των δεκαετιών του 1960 και 1970.

Στις διαδοχικές επισκέψεις της στο μέρος, βάλθηκε να μελετήσει (χωρίς, όπως ομολογεί, να διαθέτει τα τυπικά προσόντα του κοινωνιολόγου ή του ανθρωπολόγου, πράγμα για το οποίο ουδόλως θα την εγκαλούσαν οι πνευματικοί της πατέρες) «ένα παράδοξο θεμελιώδες στην ίδια τη δομή της τουριστικής βιομηχανίας ως μορφής ανάπτυξης: ο μαζικός τουρισμός δεν μπορεί να πετύχει ως μακροχρόνια στρατηγική ανάπτυξης για μια χώρα, επειδή είναι ακριβώς η έλλειψη της ανάπτυξης που κάνει μια περιοχή θελκτική ως τουριστικό προορισμό» (σελ. 84).

Σε πείσμα όσων μεσολάβησαν έκτοτε στην τουριστική βιομηχανία, στα καθ’ ημάς και διεθνώς, η θέση αυτή παραμένει αληθής και κεντρική για μια αρνητική διαλεκτική του τουρισμού, δηλαδή για μια μελέτη που δεν παρακολουθεί απλώς τις μεταμορφώσεις του μέσα στα χρόνια από τη σκοπιά των αποτελεσμάτων τους, αλλά προσπαθεί να τον απαλλάξει, προοπτικά όσο κι εκ των υστέρων, από τα συστημικά του δεσμά, απελευθερώνοντας τα νοήματα που κρατά εγκλωβισμένα, τις επιθυμίες, τις ανάγκες που ικανοποιεί στρεβλά – εν τέλει, το ουτοπικό δυναμικό που υποφώσκει κάτω από την καπιταλιστική του εκμετάλλευση.

Αντεστραμμένο είδωλο της παγκόσμιας μεταναστευτικής εργασίας (με την οποία θα άξιζε να συσχετιστεί αντιστικτικά ανά τις δεκαετίες μέχρι και σήμερα, σε μια περίοδο απορρύθμισης και των δύο), ο τουρισμός, ως «γεωγραφική διασπορά των πλουσίων» (σελ. 34), ή τουλάχιστον όσων δύνανται να δαπανούν ένα πλεονάζον εισόδημα, υπηρετεί τη «διαιώνιση της υπανάπτυξης στην περιφέρεια» όχι μόνο από οικονομική άποψη αλλά, ίσως κυρίως, και από πολιτισμική: οι ντόπιοι των τουριστικών προορισμών δεν αργούν να γίνουν από «ευγενείς άγριοι» δαιμόνιοι επιχειρηματίες (εσχάτως, στα χρόνια της Airbnb, και αυτοεπιχειρηματίες), την ώρα που οι τουρίστες, ενώ ξεκίνησαν λαχταρώντας το εξωτικό, το «άλλο» της Δύσης, καταλήγουν να μη μένουν ευχαριστημένοι με τίποτα λιγότερο από μια υπερβολική δόση εκείνης ακριβώς της δυτικής καθημερινότητας από την οποία πασχίζουν να δραπετεύσουν.

All inclusive θα μπορούσε ειρωνικά να χαρακτηριστεί αυτή η διαδικασία της οποίας τις απαρχές αναλύει σε μικρογραφία η Μπακ-Μορς, προσθέτοντάς της χάριν πληρότητας ένα απαραίτητο συστατικό εμπορευματικής φαντασμαγορίας: στην ελληνική περίπτωση, το συμπλήρωμα αυτό είναι βέβαια η Αρχαιότητα, άνετα όμως μπορεί κανείς να βρει ανά την υφήλιο άλλες εκδοχές του που, αν δεν προβάλλουν τον χρόνο στον χώρο, κάλλιστα μπορεί να κάνουν το αντίστροφο ή και τα δύο, μαζί ή εναλλάξ.

Πώς όμως μπορούν να αναδυθούν από τα διάκενα αυτού του φαινομενικά απόλυτου εγκλεισμού-αποκλεισμού ίχνη, έστω, του ουτοπικού δυναμικού που φέρει εντός του ο τουρισμός; Στη συζήτησή της με τον επιμελητή του τόμου Γιάννη Μυλωνά, που περιέχεται ως επίμετρο στο βιβλίο, η Μπακ-Μορς, παρά την αισιοδοξία που εκφράζει για τις πολιτικές προοπτικές μιας σοσιαλιστικής διεθνικής αλληλεγγύης με σεβασμό στις πολιτισμικές διαφορές, μόνο σε ατομικό ή πάντως σε αυστηρά μη μαζικό επίπεδο μοιάζει να βρίσκει μια ελπίδα να διασωθεί η ταξιδιωτική ουτοπία –την οποία, όπως λέει, δεν είναι έτοιμη να εγκαταλείψει– από τη μέγκενη του καπιταλιστικού τουρισμού, έτσι ώστε να συνεχίσει να «δηλώνει την επιθυμία να ανήκει κανείς στην ανθρωπότητα με τον ευρύτερο δυνατό τρόπο» (σελ. 107).

Ενδέχεται όμως το τέλος της αρνητικής διαλεκτικής του τουρισμού να συμπαρασύρει και το ίδιο το άτομο-ταξιδευτή, οσοδήποτε κριτικό κι αν είναι το πρίσμα του, υποχρεώνοντάς το να διαγράψει έναν πλήρη κύκλο και να βρεθεί στους αντίποδες της ύπαρξής του: στη μαζική γεωγραφική διασπορά των φτωχών μεταναστών – ίσως τη μόνη σύγχρονη έκφραση της ανθρωπότητας που αξίζει ακόμα το όνομά της και τη θέληση να της ανήκουμε.

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Το ζοφερό σύμπαν του Οργουελ
Το εγχώριο αναγνωστικό κοινό γνωρίζει καλά το έργο του Ερικ Αρθουρ Μπλερ (μετά θάνατον, το ίδιο του το επίθετο μπήκε κι επίσημα στο αγγλικό λεξιλόγιο και το οργουελιανός έγινε συνώνυμο της πολιτικής δυστοπίας)...
Το ζοφερό σύμπαν του Οργουελ
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Μορφές αποξένωσης
Η Φραγκίσκη Αμπατζοπούλου, περισσότερο από όλους στα ελληνικά γράμματα, μας έχει μυήσει στις ποικίλες νοηματοδοτήσεις της λέξης «μάρτυρας», στη μεταπολεμική τουλάχιστον λογοτεχνία.
Μορφές αποξένωσης
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ο παρακλητικός χαρακτήρας της ποίησης
Η παιδαγωγός Μαρία Σκουρλά, ειδικευμένη σε θέματα καλλιτεχνικής αγωγής, εμφανίστηκε στα γράμματα το 2018 με τη συλλογή Ονόματα στις λεύκες (Γαβριηλίδης). Δύο έτη μετά, επανέρχεται με τις Ταξιδιωτικές οδηγίες,...
Ο παρακλητικός χαρακτήρας της ποίησης
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Λεπτά φύλλα και σκιερά δέντρα στην ελληνική πεζογραφία
Η μεταπολιτευτική λογοτεχνία, κυρίως η πεζογραφία, έχει την τύχη να αναλύεται πλέον πολύτροπα, τόσο σε μεμονωμένα άρθρα όσο και σε συνθετικές μελέτες, όπως αυτές τριών σημαντικών Ελλήνων κριτικών.
Λεπτά φύλλα και σκιερά δέντρα στην ελληνική πεζογραφία
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ανατέμνοντας τη γυναικεία σεξουαλικότητα
Το στίγμα που επιφέρει η εγκυμοσύνη στην εφηβεία και η αποξένωση του παιδιού από τη μητέρα βρίσκονται στον πυρήνα του δεύτερου μυθιστορήματος για ενηλίκους της Αμερικανίδας Jacqueline Woodson με τίτλο Κάτι...
Ανατέμνοντας τη γυναικεία σεξουαλικότητα

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας