Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Επίδραση και Κανόνας στη λογοτεχνική διαπάλη
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Επίδραση και Κανόνας στη λογοτεχνική διαπάλη

  • A-
  • A+
ΕΙΣ ΜΝΗΜΗΝ. Harold Bloom 1930-2019

Ο Χάρολντ Μπλουμ, που πέθανε στις 14 Οκτωβρίου 2019, δεν είναι τυχαίο όνομα. Οι απόψεις του προκάλεσαν αντιδράσεις, ακριβώς επειδή ο ίδιος έχτισε τη φήμη του με την ευρεία παιδεία του και τις ρηξικέλευθες απόψεις του. Ο λόγος του απέκτησε ιδιαίτερη βαρύτητα και ο ίδιος ως ικανός μελετητής της παγκόσμιας λογοτεχνίας και δεινός θεωρητικός έχει συνδέσει το όνομά του με κορυφαίες στιγμές της κριτικής.

Γεννήθηκε το 1930 στη Νέα Υόρκη, αποφοίτησε από το Cornell και το Yale, στο τελευταίο από τα οποία δίδαξε κιόλας, όπως και στο New York University. Ασχολήθηκε με την Ιστορία της Λογοτεχνίας και μελέτησε ειδικότερα τον Ρομαντισμό, τόσο στον 19ο αιώνα όσο και στον απόηχό του στον 20ό.

Τα πρώτα βιβλία που τον καθιέρωσαν ήταν The Anxiety of Influence: Α Theory of Poetry (1973) και A Map of Misreading (1975), ακολούθησε The Book of J (1990) και η συγγραφική του πορεία κορυφώθηκε με το The Western Canon: The Books and School of the Ages (1994), ενώ δεν πρέπει να παραλείψουμε το How to Read and Why (2000) (Πώς και γιατί διαβάζουμε, εκδ. Τυπωθήτω, 2004).

Σ’ αυτό το διδακτικό και συγγραφικό εύρος, η πολυσχιδής ενασχόλησή του με τη λογοτεχνία απλώνεται από τους ποιητές Percy Bysshe Shelley, W.B. Yeats και Wallace Stevens ώς τον σπουδαιότερο όλων, σύμφωνα με τον ίδιο, τον William Shakespeare. Το κριτικό του έργο επεκτείνεται και στη θρησκευτική κριτική, καθώς μελέτησε την Αγία Γραφή και εξέφρασε -όπως συνήθως- προσωπικές απόψεις που θεωρήθηκαν ακραίες.

Εβραίος ο ίδιος και μεγαλωμένος με την εβραϊκή παράδοση, διερεύνησε το κείμενο της Βίβλου και, εφαρμόζοντας φιλολογικά εργαλεία, κατέληξε στο συμπέρασμα ότι ένα μέρος της Παλαιάς Διαθήκης είναι γραμμένο από γυναίκα.

Τι προσέφερε τελικά ο διαπρεπής κριτικός στη λογοτεχνία; Και γιατί το όνομά του πλέον χαίρει τόσης εκτίμησης;

Πολλά οφείλονται στα δύο πιο ξακουστά βιβλία του: The Anxiety of Influence: Α Theory of Poetry (1973), που εκδόθηκε στα ελληνικά ως Η αγωνία της επίδρασης: Μια θεωρία για την ποίηση (Αγρα, 1989) και The Western Canon: The Books and School of the Ages (1994), που μεταφράστηκε στη γλώσσα μας το 2007 ως Ο δυτικός κανόνας: τα βιβλία και τα σχολεία των εποχών (Gutenberg).

Στο πρώτο από τα δύο, ο Χ. Μπλουμ εφαρμόζει στη λογοτεχνία μια φροϋδικής έμπνευσης θεωρία, αφού μιλάει για ένα είδος πνευματικής πατροκτονίας. Κάθε νεότερος ποιητής, εξηγεί, ζει στη σκιά του πατέρα, του καταξιωμένου πνευματικού προγόνου των προηγούμενων γενιών, και θα μείνει ελάσσων αν δεν «σκοτώσει» σαν άλλος Οιδίποδας αυτό το πρότυπο.

Θα πρέπει δηλαδή να ξεπεράσει τον πατέρα, να καινοτομήσει, να ξεφύγει από την ασφυκτική επίδρασή του και να αποκτήσει το δικό του στίγμα. Στην ουσία ο μείζων συγγραφέας προβαίνει σε μια συνειδητή ή ασύνειδη παρανάγνωση του έργου των προγενέστερων, στην προσπάθειά του να αποστασιοποιηθεί και να ορθώσει το δικό του ανάστημα στο πλαίσιο ενός «πνευματικού αναθεωρητισμού». Κάθε ανάγνωση είναι κατά βάθος παρανάγνωση!

Στον «Δυτικό κανόνα» ο Χ. Μπλουμ προκαλεί, καθώς καταρτίζει έναν στενό κύκλο από 26 συγγραφείς, που -κατ’ αυτόν- έχουν γράψει τα πιο διαπρεπή έργα της παγκόσμιας γραμματείας, ενώ σε έναν ευρύτερο κατάλογο ανάγει σε κλασικούς περίπου εννιακόσιους συγγραφείς από την αρχαία Μεσοποταμία ώς τη σύγχρονη Ρωσία κι από την αρχαία Ελλάδα ώς τη Λατινική Αμερική. Στο κέντρο αυτού του λογοτεχνικού σύμπαντος τοποθετεί τον Ουίλιαμ Σέξπιρ, ο οποίος, κατά τον Αμερικανό πανεπιστημιακό, ξεπέρασε τους αρχαίους Ελληνες, καθώς έθεσε τα ερωτήματα του σύγχρονου κόσμου.

Ολη αυτή η επιλογή συστήνεται με προσωπικές αισθητικές εκτιμήσεις, όπου ο κριτικός τολμά να προβάλει / επιβάλει τους «δικούς του» διαπρεπείς λογοτέχνες, τους οποίους οι υπόλοιποι συγγραφείς προσπαθούν και θα προσπαθούν να ξεπεράσουν, προκειμένου να τους εξοβελίσουν, πιθανόν, από τον Κανόνα.

Ο Χ. Μπλουμ απορρίπτει κριτήρια που προσδιορίζονται από κοινωνικές παραμέτρους (όπως αυτά της λεγόμενης «Σχολής της Μνησικακίας», που συμπεριλαμβάνει θεωρίες οι οποίες θέλουν ένα πιο αντιπροσωπευτικό πλήθος λογοτεχνών, ώστε να εκπροσωπούνται γυναίκες, ομοφυλόφιλοι, αλλόφυλοι κ.λπ.). Δεν ξεχωρίζει συγγραφείς από δοκιμιογράφους και κριτικούς, χαράζει γραμμές που μυούν τον αναγνώστη στη λογοτεχνική ελίτ και πολλές φορές τον πείθουν, με το πάθος, την ειλικρίνεια και την αυτοπεποίθηση του κριτικού, για την αξία του εγχειρήματος.

Ο Χ. Μπλουμ ήταν προκλητικός, επειδή διέθετε τόλμη, ήταν αποφασιστικός στις επιλογές του, επειδή ήταν αναγνωστικά παμφάγος, ήταν ανεξάρτητος επειδή δεν υποτασσόταν σε καμία στενή ιδεολογία και θεωρία. Οι αντιρρήσεις απέναντι στο έργο του συνίστανται στο γεγονός ότι αυτός επέλεγε με ιδιοσυγκρασιακά κριτήρια, δεν προώθησε την αντιπροσωπευτικότητα κι επικεντρώθηκε στους αγγλοσάξονες δημιουργούς.

Οντως, λειτουργούσε με ένα καλά θρεμμένο -από τις αναγνώσεις του- ένστικτο και μπορούσε να το υπερασπίζεται με οξύ, απόλυτο τόνο και ευρεία παιδεία. Και κανείς δεν μπορεί να παραγνωρίσει ότι αφίστατο από εξωλογοτεχνικούς παράγοντες, εμμένοντας στο ίδιο το κείμενο (όσο κι αν κάτι τέτοιο αποβαίνει ενίοτε στενή Αισθητική), με αποτέλεσμα τα βιβλία του να διαβάζονται και να μελετώνται συνεχώς.

Sic itur ad astra.

Βιβλιογραφία Χ. Μπλουμ στα ελληνικά:

Ο δυτικός κανόνας. Μετάφραση: Κ. Ταβαρτζόγλου. Εισ.-Επιμ.: Δ. Αρμάος (Gutenberg, 2007).

Πώς και γιατί διαβάζουμε; Μετάφραση: Κ. Ταβαρτζόγλου. Εισ.: Ουίλιαμ Σουλτς (Τυπωθήτω, 2004).

Η θραύση των δοχείων. Μετάφραση: Γ. Σκαρπέλος (Πλέθρον, 1998).

Η αγωνία της επίδρασης. Μετάφραση: Δ. Δημηρούλης. Επίμετρο: Paul de Man (Αγρα, 1989).

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Υπό διαρκή ξενότητα
Ο Κώστας Καναβούρης (Καβάλα, γεν. 1955), ποιητής, αρθρογράφος και παραγωγός εκπομπών λόγου στο Τρίτο Πρόγραμμα, μας κομίζει την «Αποθήκη καταλοίπων ηδονής», το ένατο ποιητικό βιβλίο του.
Υπό διαρκή ξενότητα
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Το παρελθόν απέναντι στο παρόν
Στον «Σκοτεινό Βαρδάρη» η Ελενα Χουζούρη στήνει έναν ολόκληρο κόσμο για να μπορέσει να αφηγηθεί με συνέπεια και βάθος την ιστορία μιας φωτογραφίας τραβηγμένης στο Σιδηρόκαστρο το 1913. • Στην «Εβραία νύφη» ο...
Το παρελθόν απέναντι στο παρόν
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Βιογραφία μιας μεταιχμιακής εποχής
«Τα χρόνια των ξενοδοχείων» που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις «Αγρα» στην ελκυστική και πειστική μετάφραση της Μαρίας Αγγελίδου, είναι μία προσωπική ανθολόγηση του Michael Hofmann, μεταφραστή του Ροτ στα...
Βιογραφία μιας μεταιχμιακής εποχής
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Φόρος τιμής στον Χάιντεγκερ
Το κείμενο της Αρεντ που παρουσιάζεται εδώ γράφτηκε το 1969 για τα ογδοηκοστά γενέθλια του Χάιντεγκερ. Στο βιβλίο εκτίθενται με συντομία και σαφήνεια οι σκέψεις της φιλοσόφου για τη γοητεία, τη σημασία και τη...
Φόρος τιμής στον Χάιντεγκερ
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ενα διαφορετικό αντίο
Στο βιβλίο του σημαντικού Βρετανού ιστορικού Tony Judt (1948-2010) «Το πανδοχείο της μνήμης», η μνημονική λειτουργία είναι ο κινητήριος μοχλός των αφηγήσεών του και τα πανδοχεία των ελβετικών αλπικών χωριών...
Ενα διαφορετικό αντίο
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Τι είναι ένα μυθιστόρημα για τη συζήτηση;
Ο τίτλος του μυθιστορήματος της Ιρλανδής Σάλι Ρούνεϊ, Συζητήσεις με φίλους, προέρχεται από ένα αστείο που είχαν επινοήσει η Φράνσις, η αφηγήτρια, με την Μπόμπι, τη φίλη της, το οποίο «δεν σήμαινε τίποτα για...
Τι είναι ένα μυθιστόρημα για τη συζήτηση;

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας