Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Λέγοντας και ξαναλέγοντας το προσωπικό και το ιστορικό τραύμα

Νίκος Καχτίτσης, «Η ομορφάσχημη (Ασκηση)», Φιλολογική επιμέλεια: Γιώτα Κριτσέλη, Κίχλη, 2019, σελ. 229

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Λέγοντας και ξαναλέγοντας το προσωπικό και το ιστορικό τραύμα

  • A-
  • A+

Κάθε ανάγνωση βιβλίου του Νίκου Καχτίτση (1926-1970) είναι πάντα μοναδική εμπειρία. Κερδισμένος βγαίνει όποιος αφεθεί στην περιπέτεια της ανάγνωσης και περιπλανηθεί στον γεμάτο σκοτεινά μυστικά και αινιγματικά γεγονότα αφηγηματικό του κόσμο, αναζητώντας διάσπαρτες ενδείξεις και κρυμμένα ίχνη πίσω απ’ τις γραμμές.

Μετά την επανέκδοση του «Εξώστη» (2012) με την οποία οι εκδόσεις Κίχλη εγκαινίασαν τη σχολιασμένη έκδοση των έργων του, κυκλοφόρησε σε πρώτη αυτόνομη επανέκδοση [ύστερα από αυτήν του Κέδρου (1976) και της Στιγμής (1986)] μία από τις τρεις πρώιμες νουβέλες του Καχτίτση.

Βρισκόμαστε στην αρχή της πιο δημιουργικής δεκαετίας του συγγραφέα, στη διάρκεια της οποίας συνέγραψε και δημοσίευσε όλα του τα έργα. Είναι η εποχή όπου ο «νότιος» Καχτίτσης αισθάνεται ότι ανήκει στο «λογοτεχνικό κλίμα» της Μητέρας Θεσσαλονίκης και διανύει την «περίοδο Πεντζίκη» («αν και ήταν πεντζικικός πριν διαβάσει Πεντζίκη»), όπως γράφει σε μια επιστολή του στον Γιώργο Δέλιο.

«Η ομορφάσχημη» [πρώτη δημοσίευση «Διαγώνιος», τχ. 2 (1960)] εκδίδεται στη Θεσσαλονίκη αμέσως μετά το αυτοβιογραφικής αφετηρίας «Ποιοι οι φίλοι» (1959), σχεδόν ταυτόχρονα με το ονειρικά φανταστικό «Ενύπνιο» (1960) και πριν από την τριάδα του μείζονος μυθιστορηματικού έργου του [«Ο εξώστης» (1964), «Η περιπέτεια ενός βιβλίου» (1965), «Ο ήρωας της Γάνδης» (1967)].

Στο επίκεντρο, η ιστορία μιας αινιγματικής γυναίκας και άλλη μία «ανοιχτή αφήγηση» όχι πολιορκούμενης εδώ, αλλά διωκόμενης «εσωτερικότητας», που συνεχίζει να αναζητεί την ερμηνεία μας. Μια Αυστροεβραία από τη Βιέννη, η Γερτρούδη Στερν («αστέρι» στα γερμανικά), διηγείται στους διαδοχικούς εραστές της τη δραματική της περιπέτεια την περίοδο των ναζιστικών διώξεων.

Μαρτυρία που δεν «καθολικεύεται σε πανανθρώπινη μαρτυρία» (Παν. Μουλλάς, 1961) ή γκροτέσκα αφήγηση εγκλεισμού (Ε. Α. Νικολάκη, 2001); Εχει δίκιο ο Τάκης Σινόπουλος που σημειώνει ότι «Η ομορφάσχημη» εγκαινιάζει ένα είδος «αντικειμενικής πεζογραφίας» για τον Καχτίτση και παραμένει ένα σκοτεινό κείμενο που δεν έχει σχέση με τις περιπέτειές του;

Τριμερής η διάκριση του πολλαπλά χρήσιμου «Επιμέτρου» της έκδοσης, που αναλαμβάνει ν’ απαντήσει στα ερωτήματα. Τη συγκέντρωση και τον υπομνηματισμό σχετικών επιστολών του Καχτίτση ακολουθούν δύο ερμηνευτικές προσεγγίσεις: ο Ηλίας Γιούρης διαβάζει το κείμενο υπό το σκοτεινό φως της «αδύνατης» λογοτεχνίας του Ολοκαυτώματος («Τραύμα και μαρτυρία στην “Ομορφάσχημη” του Νίκου Καχτίτση»), ενώ η επιμελήτρια του τόμου, Γιώτα Κριτσέλη, αναζητά σε μια γενετική ανάγνωση απάντηση στον γρίφο της σχεδόν αντινομικής προσωπικότητας της κεντρικής ηρωίδας («Διαβάζοντας την “Ομορφάσχημη” μέσα από τις επιστολές. Η γενεαλογία και η διαμόρφωση της ηρωίδας»).

Οι δύο προσεγγίσεις συνομιλούν γόνιμα μεταξύ τους˙ γιατί μπορεί η εκ του σύνεγγυς, υποδειγματική ερμηνευτική ανάγνωση του Γιούρη [σύγκλιση του ιστορικού χρονότοπου με την καχτίτσεια ποιητική της «διωκτικής δομής» που διέπει τον «διφορούμενο κόσμο» του Ν. Κ. (βλ. «Νέα Εστία», τχ. 1755, 2003)] ν’ απαντά πειστικά σε πολλά ερωτήματα (τα κενά και οι διαθλάσεις ως εχέγγυα της αξιοπιστίας της μαρτυρίας), ωστόσο δεν καταφέρνει να εξηγήσει κάποια κομβικά χαρακτηριστικά του. Πώς συνδέεται η ανοίκεια ερωτική συμπεριφορά της ηρωίδας με την τραυματική εμπειρία, ιδίως όταν κάποια ψυχική διαταραχή προϋπάρχει του τραύματος και επιτείνεται από αυτό;

Την απάντηση η επιμελήτρια θα την αναζητήσει αρχικά στο επιστολικό corpus του Καχτίτση [τι χαρακτηριστικά μοιράζεται η ηρωίδα με την επίσης σεξουαλικώς ιδιόρρυθμη Γερτρούδη Φίσερ, την επίσης «ομορφάσχημη» Βρετανίδα Αντα (πρόκειται για τη θεατρική συγγραφέα Ada Kay;) ή την Αμερικανίδα Σούζαν Σουίνινγκ που γνώρισε, πράγματι, ο Καχτίτσης στο Παρίσι], σε προσωπικά βιώματα και βιογραφικές λεπτομέρειες (σύλληψη του συγγραφέα από τα τάγματα ασφαλείας, οι μαρτυρίες ασθενών που έλαβε από τον ψυχίατρο Ντίνο Ηλιόπουλο) κ.λπ.

Ωστόσο, και ο επιστολογράφος Καχτίτσης αποδεικνύεται αναξιόπιστος. Τίποτα δεν διαφοροποιεί το ειδολογικό στάτους των επιστολών από την ατόφια μυθοπλασία, αφού και αυτές αποτελούν ελεύθερο πεδίο «άσκησης» (ο υπότιτλος της «Ομορφάσχημης») στον χώρο της μυθοπλασίας, πρόκληση και πρόσκληση στους αλληλογράφους του για ένα συνεχές παιχνίδι.

Σε τελική ανάλυση, είτε πρόκειται για ένα πραγματικό πρόσωπο είτε για έναν ενδιαφέροντα και πρόσφορο σε μυθοπλαστική διερεύνηση τύπο γυναίκας (σύνθεση πλασματικών και πραγματικών γυναικών), το βασικό της χαρακτηριστικό είναι ο συνδυασμός της ιδιάζουσας ερωτικής συμπεριφοράς με μια ψυχική διαταραχή. Μια λανθάνουσα ερωτικότητα χρωματίζει κατά τόπους την αφήγηση, ακόμα και τη σκηνή της ανάκρισης, το κομβικό σημείο μετά το οποίο το κείμενο μετατρέπεται σε παραισθητικό εφιάλτη (όπως έχει δείξει ήδη η Ε. Α. Νικολάκη), με αποτέλεσμα η ασαφής ονειρική ατμόσφαιρα να υποσκάπτει διαρκώς τη μαρτυρία και να υπονομεύει την ιστορική πιστότητα.

Στην εξαιρετική ανάλυσή της, η Κριτσέλη παρακολουθεί τον σταδιακό συντονισμό της προσωπικής διαταραχής με την έκρυθμη ιστορική κατάσταση που μετατρέπει την ψυχοπαθολογία («Ενα πλέγμα όπου διαταραχή, ερωτισμός, ιστορικό τραύμα και εξομολόγηση δένονται αξεδιάλυτα») της Γερτρούδης σε «αντηχείο» της συλλογικής ψύχωσης μιας εποχής. Τι απομένει; Η «ατέρμονη αναδιήγηση» των γεγονότων μιας ζωής ως «πράξη ελευθερίας».

Είτε πρόκειται για πραγματική μαρτυρία από έναν φορέα του τραύματος είτε για την παραμορφωτική φαντασία ενός κλονισμένου ανθρώπου που έχει εσωτερικεύσει οδυνηρά την ψύχωση της εποχής, «Η ομορφάσχημη» παραμένει ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον κείμενο.

Από τη μία, μια πρώιμη θεματοποίηση του Ολοκαυτώματος και ίσως ακόμα πιο πρώιμη διασύνδεση με ένα θέμα-ταμπού, αφού μόνο πρόσφατα τόσο κείμενα όσο και οι ιστορικοί διέσχισαν τον «διπλά ανείπωτο» χώρο της σεξουαλικότητας στο Ολοκαύτωμα. Από την άλλη, μια εφιαλτική, σχεδόν παραισθητική υφή της αφήγησης που σε κάποια σημεία δεν απέχει πολύ από μια κλινική φροϋδική περιγραφή, η οποία, όπως όλοι γνωρίζουμε, δεν έχει να ζηλέψει τίποτα από ατόφια λογοτεχνία (χαρακτήρες, ανάλυση, διάλογοι, σύμβολα, σημαίνουσες λεπτομέρειες κ.λπ.), συγκρίσιμη, τηρουμένων των αναλογιών, με γνωστές μετέπειτα ονειρικές παραστάσεις [Σαρλότε Μπέραντ, «Τα όνειρα στο Τρίτο Ράιχ» (Αγρα 2015)] που συμβάλλουν στην ερμηνεία μιας πραγματικότητας η οποία δεν άργησε να μετατραπεί σε εφιάλτη.

Μια ανάλογη επίσης φορά, ωθημένη στα άκρα και στο μυθιστορηματικό «Λευκό ξενοδοχείο» (1981, Γράμματα 1984) του Ντ. Μ. Τόμας, όπου το αληθινό νόημα της ατομικής ιστορίας γίνεται κατανοητό μόνο στο συλλογικό ιστορικό μέλλον. Και εκεί μια περίπτωση υστερίας με σεξουαλικό έκρυθμο «φαινότυπο» αντικρίζεται με τρομακτικό τρόπο σε παγκόσμια ιστορικά γεγονότα, και εκεί τα συμπτώματα μιας ψυχικής ασθένειας δεν ανήκουν απλώς σε μιαν ατομική ζωή, αλλά σε μια εποχή.

Οπως και να ’χει, η έκδοση της «Ομορφάσχημης» συμπίπτει με την ευρύτερη συζήτηση που προκάλεσε η υπόθεση Μέρτεν (το 1959, αλλά και η δίκη του Αϊχμαν, το 1961). Μπορεί ακόμα να μην έχει αρχίσει η λογοτεχνική ανάπλαση του Ολοκαυτώματος, αλλά κάποια πρώιμα και δη αυτοσυνείδητα δείγματα (ο προβληματισμός για τη δυνατότητα λογοτεχνικής αναπαράστασης στο επίκεντρό τους), όπως το «36185» του Κάρολου Τσίζεκ και το «Στον δρόμο του κίτρινου αστεριού» του Γιώργη Κιτσόπουλου στον «Κοχλία» (τχ. 7-8, 1946), ήταν γνωστά στον Καχτίτση.

Οπως φαίνεται, ο αναγνώστης που περιμένει οριστικές απαντήσεις θα βγαίνει πάντα ηττημένος από την κατά μέτωπον αναμέτρηση με τα κείμενα του Καχτίτση. Ισως το Ολοκαύτωμα να μην αποτελεί το μοναδικό κλειδί εισόδου στο κείμενο, και ένα απόν διακείμενο (ή ένα πλέγμα διακειμένων) να είναι αναγκαίο στην ερμηνεία του κειμένου ενός «ημιαπορροφητικού συγγραφέως» (κατά τον παιγνιώδη «τίτλο» του προσωπικού του δελταρίου) ο οποίος διέσχισε σαν κομήτης τη δεκαετία του 1960, δεν σταμάτησε να μας εκπλήσσει μέχρι σήμερα, και γι’ αυτό αξίζει να τον διαβάζουμε και να τον ξαναδιαβάζουμε.

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Για την οντολογία του Καρούζου
«Σας μιλώ από ένα υπόγειο. Σας μιλώ από το υπερώο της Ελλάδος», μας λέει ο Καρούζος σε ένα στίχο του. Αυτός ο άνθρωπος, λέει μια φίλη μου, είχε όση κόλαση χρειαζόταν και όσο παράδεισο ήθελε. Δεν έχω ακούσει...
Για την οντολογία του Καρούζου
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Μια διαρκής, έντονη σχέση
Ο κριτικός και πεζογραφικός λόγος έχουν μακρά παράδοση συνομιλίας, δημιουργικής, συμβατικής ή τεταμένης, αλλά και ανταλλαγής αφηγηματικών, θεωρητικών, πολιτικών, πολιτισμικών, ακόμη και ψυχικών φορτίων, που...
Μια διαρκής, έντονη σχέση
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Τέχνη, αυτονομία, θάνατος, νόημα
Τον Σεπτέμβριο του 2018 κυκλοφόρησε από τις Εκδόσεις Παπαζήση ένα βιβλίο που, κατά τη γνώμη μου, δεν έχει ακόμα προσεχτεί όσο του αξίζει. Ο λόγος για το πόνημα του Γιάννη Λαζαράτου, καθηγητή Φιλοσοφίας στο...
Τέχνη, αυτονομία, θάνατος, νόημα
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ο έρωτας, ο παντοτινός απών σύντροφός μας
Καλή και λειτουργική μετάφραση του δοκιμίου Eros, the Bittersweet: An Essay (1986) της Αν Κάρσον (γεννήθηκε το 1950), καταξιωμένης Αμερικανίδας κλασικής φιλολόγου, ποιήτριας και μεταφράστριας της...
Ο έρωτας, ο παντοτινός απών σύντροφός μας
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Φθινοπωρινό πεζογραφικό ψηφιδωτό
Ολοκληρώνεται το αφιέρωμα με τους υπόλοιπους 14 συγγραφείς που σταχυολογήσαμε από την επικείμενη πεζογραφική εκδοτική παραγωγή, στην προσπάθειά μας να συγκροτήσουμε έναν μικρό αναγνωστικό οδηγό (αναμφίβολα...
Φθινοπωρινό πεζογραφικό ψηφιδωτό
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Φθινοπωρινό πεζογραφικό ψηφιδωτό
Επιλέγοντας συνολικά είκοσι οκτώ τίτλους από την επικείμενη πεζογραφική εκδοτική παραγωγή (αναμφίβολα υπάρχουν κι άλλοι αξιοσύστατοι), φιλοδοξούμε να συγκροτήσουμε ένα ψηφιδωτό από μυθιστορήματα, νουβέλες,...
Φθινοπωρινό πεζογραφικό ψηφιδωτό

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας