Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Το χρώμα της γραφής

Μνήμη Τόνι Μόρισον (1931-2019)

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Το χρώμα της γραφής

  • A-
  • A+

Θα μπορούσε να ήταν σύμπτωση, άλλωστε κανείς δεν ξέρει τι μυθιστόρημα θα έγραφε ακόμα η Τόνι Μόρισον αν ο θεός της λογοτεχνίας τής χάριζε μερικά χρόνια ζωής, αν δεν έφευγε, αρχές Αυγούστου, στα 88 της χρόνια. Είναι, πάντως, συγκινητικό και σημαντικό μαζί που η τεράστια Αφροαμερικανίδα συγγραφέας κλείνοντας το 2015 τον μυθιστορηματικό της κύκλο με το «God help the child», ξανασυνάντησε το θέμα του πρώτου της βιβλίου, αυτού που έβγαλε το 1970 και που η κριτική τρόμαξε να το αποδεχθεί.

Τόσο η Πέκολα, η ηρωίδα στα «Γαλάζια μάτια» («The bluest eye»), όσο και η Bride του «God help the child» είναι παιδιά κακοποιημένα, εντός και εκτός εισαγωγικών, από την ίδια τους την κοινότητα. Tην οικογένεια. Κοριτσάκια άσχημα, περιφρονημένα, επειδή είναι μαύρα-κατράμι, πολύ πιο μαύρα από όσο αντέχει πια η αισθητική της φυλής τους, που προτιμά, θαυμάζει και αντέχει μόνο τους πιο... ανοιχτόχρωμους μαύρους, έχοντας τέλεια καταπιεί και εσωτερικεύσει τα πρότυπα, τις προκαταλήψεις, τον ρατσισμό των λευκών.

Η Πέκολα καταστρέφεται κυνηγώντας μια ολόκληρη ζωή να αποκτήσει γαλάζια μάτια. Η Bride, όμως, μισό και πάνω μυθιστορηματικό αιώνα αργότερα -είναι το «God help the child» το μόνο σύγχρονο έργο της Μόρισον- καταφέρνει και κάνει τη δυστυχία των παιδικών της χρόνων πηγή της ενήλικης επιτυχίας της. Η μητέρα της σκεφτόταν να σκοτώσει το κατάμαυρο μωρό της, ο πατέρας της, μην αντέχοντας την ασχήμια της, έφυγε από το σπίτι - πάλι καλά, την Πέκολα ο πατέρας της την είχε βιάσει.

Η Bride κουβαλάει αμείωτο μέσα της το τραύμα, όπως και όσα φρικτά και ανομολόγητα έκανε ως κοριτσάκι για να κερδίσει την αποδοχή της μητέρας της - τίποτα από όσα κάνουμε στα παιδιά μας δεν ξεπερνιέται, μας λέει η Μόρισον, αρέσει-δεν αρέσει στις σημερινές, ψυχαναλυμένες μητέρες. Το μαύρο της, όμως, χρώμα μετατρέπεται σε ευλογία, δεν έχει την καταστροφική δύναμη που διέλυσε την Πέκολα.

Η κατάμαυρη καλλονή Bride, φορώντας αποκλειστικά λευκά μοδάτα ρούχα, που υπογραμμίζουν αντί να απαλύνουν το χρώμα της, εισβάλλει περπατώντας πάνω σε ψηλοτάκουνα στον χώρο της μόδας και της βιομηχανίας καλλυντικών. Χτίζει περιουσία και επιτυχία. Ευτυχία; Οχι ακριβώς, αφού έχει πρώτα μια οδύσσεια να διανύσει, ερωτική και άλλη, και κυρίως να επουλώσει πληγές και να βρει εξιλέωση για τα δικά της αμαρτήματα. Θα διαβάσουμε εν καιρώ το μυθιστόρημα «God help the child», όταν κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Παπαδόπουλος, που έχει τα δικαιώματα, σε μετάφραση Κατερίνας Σχινά.

Μπορούμε, όμως, να ξαναδιαβάσουμε τα «Γαλάζια μάτια» (Nεφέλη, 1995, μτφρ. Κατερίνας Σχινά) και να συλλογιστούμε, με τη βοήθεια και των όσων έχει γράψει η ίδια η Μόρισον, εξίσου σπουδαία δοκιμιογράφος, για το φετίχ του χρώματος. Ενα θέμα, που δεν έχει μόνο μια (καταγγελτική) όψη στο έργο μιας συγγραφέα που αφιερώθηκε στις φυλετικές προκαταλήψεις, οι οποίες ταλανίζουν την Αμερική ακόμα και μετά τον Ομπάμα - η έλευση του Τραμπ λέει πολλά.

Ηδη από την εποχή που πρωτοεμφανίστηκε στα 39 της χρόνια στα αμερικανικά γράμματα με την άσχημη, κατατρεγμένη, κατάμαυρη Πέκολα, η Μόρισον ήταν αποφασισμένη να πάρει τις αποστάσεις της από την αφροαμερικανική λογοτεχνία, που, όπως έγραφε, ήταν «παντοδύναμη, επιθετική, επαναστατική, γεμάτη από θετική, εμψυχωτική ρητορική». Για την Τόνι Μόρισον το «κόμπλεξ κατωτερότητας» στους ανθρώπους της φυλής της, απόρροια της λευκής κυρίαρχης ιδεολογίας, δεν έπρεπε να κρυφτεί κάτω από το χαλί ή να προσφέρει μια ακόμα ευκαιρία για ανάθεμα.

Ακόμα και ο υπερτονισμός του μαύρου χρώματος την ενοχλούσε. Είχε μάλιστα γράψει με την τεχνική της racial erasure (φυλετικής διαγραφής) ένα θεατρικό με δύο ηρωίδες, που δεν είχαν χρώμα, μαύρο ή λευκό, κάτι που ενόχλησε πολύ τις ηθοποιούς που θα το έπαιζαν.

Ενώ έχει παραδεχθεί ότι στο μυθιστόρημά της «Home» του 2012 («Γυρισμός», εκδ. Παπαδόπουλος, 2017, μτφρ. Κατερίνας Σχινά) η προσπάθειά της το χρώμα των ηρώων να μη δηλώνεται, να αγνοείται, να γίνεται φανερό στους αναγνώστες μόνο από τα συμφραζόμενα, τους περιορισμούς και τις διακρίσεις που υφίστανται (για παράδειγμα πού κάθονται στο λεωφορείο) εκνεύρισε τόσο το κοινό της όσο και τον εκδότη της.

«Οι περισσότεροι αναγνώστες, αντί να καταλαβαίνουν το βιβλίο μέσω της πλοκής και της εξέλιξης των χαρακτήρων, επέμεναν να ψάξουν για τα στοιχεία που τους είχα αρνηθεί. Η προσπάθειά μου μπορεί να μην κερδίζει τον θαυμασμό ή έστω το ενδιαφέρον άλλων μαύρων συγγραφέων», έγραψε σε δοκίμιο που δημοσιεύτηκε το 2017 στον τόμο «The οrigin of οthers» (Harvard University Press). «Μετά από αγώνες δεκαετιών να γράψω δυνατές αφηγήσεις, που να περιγράφουν οπωσδήποτε μαύρους χαρακτήρες, μπορεί να αναρωτιούνται μήπως ανέλαβα να κάνω ένα λογοτεχνικό ξάσπρισμα, κουκούλωμα.

Οχι, δεν το κάνω. Και δεν ζητάω να με ακολουθήσει κανείς σ' αυτό το εγχείρημα. Είμαι, όμως, αποφασισμένη να αποδυναμώσω τον φτηνό λόγο περί ρατσισμού, να εξοντώσω και να δυσφημήσω την εύκολη, πάντα διαθέσιμη ρουτίνα του φετίχ του χρώματος, που μου θυμίζει την εποχή της δουλείας».


*Βιβλία της Αφροαμερικανής συγγραφέως, βραβευμένης με Νόμπελ Λογοτεχνίας (1993), κυκλοφορούν στα ελληνικά από τις Εκδόσεις Νεφέλη, Οδυσσέας και Παπαδόπουλος (μεταφρασμένα κυρίως από την Κατερίνα Σχινά, αλλά και από την Αθηνά Δημητριάδου).

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Τραύματα, δράματα και προσωπικά αδιέξοδα
Ο θάνατος κάθε ανθρώπου είναι ένα (μικρο)ιστορικό γεγονός. Ειδικότερα, όμως, ο θάνατος ενός δημιουργού αποτελεί ανάσχεση της δημιουργικότητάς του αλλά και αρχή της υστεροφημίας του.
Τραύματα, δράματα και προσωπικά αδιέξοδα
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Οψεις του συνομιλείν
Δύο βιβλία που κυκλοφόρησαν πρόσφατα επιβεβαιώνουν με τον πιο αποστομωτικό τρόπο ότι οι συνεντεύξεις μπορεί να είναι διαχρονική, σπουδαία υπόθεση. Και απολαυστική. Τόσο για τον δημοσιογράφο που τις παίρνει,...
Οψεις του συνομιλείν
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Περιπατητική προφορική ιστορία
Θα ήταν πριν από περίπου πέντε χρόνια όταν, περιμένοντας τη σειρά μου να κουρευτώ στο μπαρμπέρικο της οδού Ρόμβης, είδα τον φίλο κουρέα, φανερά περήφανο, να δείχνει ένα βιβλίο στους πελάτες του, λέγοντας πως...
Περιπατητική προφορική ιστορία
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Γραφή και μεταφυσική
Η μυθιστοριογράφος/αφηγήτρια στο «Δάσος σκοτεινό» έχει ήδη γράψει κάποια επιτυχημένα μυθιστορήματα, αλλά παλεύει να βρει τρόπο να γράψει το επόμενο μυθιστόρημά της, την ώρα που βασανίζεται από αϋπνίες και ο...
Γραφή και μεταφυσική
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ενας χαρτογραφικός θησαυρός
Στο εισαγωγικό κείμενο αυτού του επιβλητικού τόμου, γραμμένο από την επιμελήτριά του Ολγα Κατσιαρδή-Hering, διαβάζουμε την περιπετειώδη ιστορία που κρύβεται πίσω από τον εντοπισμό από την ίδια αυτών των...
Ενας χαρτογραφικός θησαυρός
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η λογοτεχνία ως θεραπεία
Ο ήρωας του Φάμπιο Στάσι, άνεργος καθηγητής που έχει παρακολουθήσει και ένα σεμινάριο Συμβουλευτικής, έχει τη φαεινή ιδέα να «εκμεταλλευτεί» την αγάπη του για τα βιβλία και τη μεγάλη του βιβλιοθήκη για να...
Η λογοτεχνία ως θεραπεία

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας