Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Διελκυστίνδα πάνω από το κενό

Μαξ Βέμπερ. «Η πολιτική ως κάλεσμα και επάγγελμα». Μετάφραση: Κώστας Κουτσουρέλης. Επιμέλεια: Θάνος Σαμαρτζής. Θεώρηση: Νίκος Κουμπιάς. Δώμα, 2019.  Σελ. 108

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Διελκυστίνδα πάνω από το κενό

  • A-
  • A+

Η διάλεξη του Μαξ Βέμπερ για την «πολιτική ως επάγγελμα», μαζί με την (επίσης υπό επανέκδοση από τις εκδόσεις Δώμα) διάλεξή του για την «επιστήμη ως επάγγελμα», είναι τα κείμενα στα οποία ο ώριμος Βέμπερ ξαναβρίσκει και ανανεώνει το ενδιαφέρον του για την πνευματική ουσία του νεότερου καπιταλισμού στο φως των ύστερων αναλύσεών του για το κράτος, την κοινωνία και την οικονομία στη νεωτερικότητα.

Ετσι, η διάσημη βεμπεριανή θέση για τις «εκλεκτικές συγγένειες» της καπιταλιστικής πρακτικής με την προτεσταντική ηθική αναδιατυπώνεται, στο Politik als Beruf, σαν αναμέτρηση με μια αμφισημία που θεωρείται ότι χαρακτηρίζει κεντρικές όψεις της καπιταλιστικής ζωής και εκφράζεται από τη λέξη που η νέα μετάφραση του Κώστα Κουτσουρέλη αποδίδει, πολύ ταιριαστά, με διττό τρόπο: Beruf, «κάλεσμα» και «επάγγελμα».

Ο γερμανικός όρος, μάλιστα, δεν αποδίδεται πάντα και με τα δύο αυτά ουσιαστικά μαζί, σαν να τα εμπεριείχε αμφότερα χωρίς πρόβλημα, αλλά συνήθως πότε με το ένα και πότε με το άλλο: ο μεταφραστής επιδιώκει να κρατήσει χωριστές τις δύο σημασίες, αναδεικνύοντας σαν αληθινή αντίφαση έναν διχασμό που ο Βέμπερ θα ήθελε απελπισμένα να τον συμφιλιώσει αλλά απαγορεύει συστηματικά στον εαυτό του να το κάνει.

«Κάλεσμα» και «επάγγελμα» δηλώνουν αντίστοιχα τις δύο μορφές που μπορεί κατά τον Βέμπερ να πάρει η άσκηση της πολιτικής στο νεότερο κράτος, δηλαδή μέσα στην «ανθρώπινη κοινότητα που αξιώνει (με επιτυχία) για λογαριασμό της το μονοπώλιο της νόμιμης φυσικής βίας εντός ορισμένου εδάφους» (σελ. 13, η έμφαση στο πρωτότυπο): τη μορφή του χαρισματικού πολιτικού ηγέτη και τη μορφή του professional, του τεχνοκράτη υπαλλήλου.

Τα πολιτικά συστήματα της Δύσης (ο Βέμπερ συζητά διεξοδικά το αγγλικό, το αμερικανικό και το γερμανικό, μας προσφέρει όμως οξυδερκείς παρατηρήσεις και για τη Γαλλία, την Ιταλία, ακόμα και την Κίνα) περιστρέφονται ουσιαστικά γύρω από αυτό το δίπολο, δίνοντας, ανάλογα με την ιστορική εξέλιξη του καθενός, την πρωτοκαθεδρία στον έναν ή στον άλλον πόλο και, αναπόφευκτα, υπομένοντας τα μειονεκτήματα που επιφέρει αυτή τους η προτίμηση.

Για τον Βέμπερ, «υπάρχει μόνο μια επιλογή: είτε αρχηγική δημοκρατία μετά “μηχανής” [δηλαδή με τυφλά υπάκουο κομματικό μηχανισμό, σύστημα διανομής πολιτικών προσόδων, εκτεταμένη ευνοιοκρατία κ.λπ..] είτε δημοκρατία δίχως ηγέτη, δηλαδή: εξουσία “κατ’ επάγγελμα” πολιτικών δίχως εσωτερικό “κάλεσμα”, δίχως δηλαδή τις εσωτερικές, χαρισματικές αρετές που ακριβώς κάνουν τον ηγέτη» (σελ. 75).

Ο Βέμπερ δεν κρύβει την απογοήτευσή του για την επικράτηση της δεύτερης εναλλακτικής στη Γερμανία, αν και δεν του διαφεύγουν από την άλλη ούτε τα προβλήματα της «δημοψηφισματικής δημοκρατίας» των αγγλοσαξονικών χωρών, ούτε, πολύ περισσότερο, η απειλή από την κατίσχυση χαρισματικών ηγετών και της συνακόλουθης «ηθικής του φρονήματος» στη σοβιετική Ρωσία και στο εσωτερικό των κομμουνιστικών οργανώσεων.

Εν όψει όσων έμελλε να ακολουθήσουν στη γερμανική πολιτική ιστορία, είναι σίγουρα δυσοίωνη, εν έτει 1919, αυτή η πρώιμη καταδίκη της «εξουσίας της κλίκας» στη Γερμανία, προπάντων σε συνδυασμό με τον σοσιαλδημοκρατικής έμπνευσης αντικομμουνισμό του Βέμπερ.

Ο θεωρητικός ωστόσο αποφεύγει επιμελώς να κάνει το μοιραίο βήμα προς αυταρχικές ή ακόμα και πρωτοφασιστικές λύσεις. Αντίθετα, αφήνει να αιωρείται σαν καθοδηγητικό μεν, ανέφικτο δε επιστημολογικό και πολιτικό ιδεώδες του το ενδεχόμενο να αρθεί το δίλημμα και το Beruf να αποκτήσει όχι μόνο στη γλώσσα, αλλά και στην πραγματικότητα τη συμφιλιωμένη έννοια της υποκειμενικής ανάληψης ενός άνωθεν επιβεβλημένου καθήκοντος.

Και πριν κατεβεί στο επίπεδο της εφαρμοσμένης κοινωνιολογίας, η βεμπεριανή θεωρία λαμβάνει τα μέτρα της ώστε το ιδεώδες της να μην μπορεί να προβληθεί στα κοινωνικά φαινόμενα και έτσι να κινδυνεύσει να παραμορφωθεί σε πιθανές υλοποιήσεις μέσα στην ιστορία.

Η διάλεξη του Βέμπερ, όπως την ίδια εποχή και το μεγάλο ανολοκλήρωτο έργο του Οικονομία και κοινωνία, ξεκινά (και τελειώνει) με τον ορισμό του κράτους βάσει του «μονοπωλίου της νόμιμης φυσικής βίας», στοιχείο στο οποίο απορροφάται, σαν σε μαύρη τρύπα, το νόημα κάθε κοινωνικού πράττειν, συναντώντας εκεί το μη νόημα που το θεμελιώνει.

Αποκλειστική κατοχή και χρήση και του νόμου και της φυσικής βίας την ίδια στιγμή: η σημειακή αυτή συμπύκνωση της αρχής και του τέλους της πολιτικής ανοίγεται σαν χάσμα ανάμεσα στις έμπρακτες μορφές της, τον ηγέτη και τον υπάλληλο, απειλώντας και τους δύο ταυτόχρονα.

Κάθε νίκη του ενός ρίχνει τον άλλον στον γκρεμό, αλλά και κάνει τον νικητή πλήρη ενσάρκωση του χάσματος, του κενού, της γυμνής στοιχειακής βίας. Οι δύο αντίπαλοι δεν μπορούν να σταματήσουν να μάχονται για την οριστική επικράτηση, και γι’ αυτό πάνω από τη νεότερη πολιτική πλανάται διαρκώς (και ενίοτε ενσκήπτει) το φάντασμα του εκφυλισμού της, της επαναστροφής της στον πιο αρχαϊκό τρόμο.

Για τον Βέμπερ, ο θεωρητικός της πολιτικής καλείται τελικά να διαφυλάξει το τεντωμένο σχοινί κατά μήκος του οποίου διεξάγεται η θανάσιμη διελκυστίνδα, χωρίς να διαλέγει στρατόπεδο, επιδεικνύοντας και ο ίδιος, όπως και ο επίδοξος πολιτικός, «εκείνη την ακράδαντη καρδιά που μπορεί να υπομείνει το ναυάγιο όλων των ελπίδων».

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Τα χίλια πρόσωπα του αστυνομικού αφηγήματος
Το αστυνοµικό αφήγηµα συνεχίζει να εξελίσσεται και οι διάφορες εκδοχές του να αλληλοπλέκονται ή να αλληλοτροφοδοτούνται, καθώς οι ιστορίες µυστηρίου και εγκλήµατος γνωρίζουν παγκόσµια επιτυχία. Από την...
Τα χίλια πρόσωπα του αστυνομικού αφηγήματος
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Τραγικός ήρωας βικτοριανής πνοής
Ο Τόμας Χάρντι (1840-1928) υπήρξε πολυγραφότατος μυθιστοριογράφος, σπουδαίος ποιητής, διηγηματογράφος αλλά και σχολιαστής του έργου του, κρατούσε ημερολόγια με σκέψεις, σημειώσεις, αποκόμματα από παλιές...
Τραγικός ήρωας βικτοριανής πνοής
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η κωμική Οδύσσεια ενός ερωτευμένου
Εκπληξη προκάλεσε η περσινή απονομή του βραβείου Πούλιτζερ στο «Πλην» του Αντριου Σον Γκρίερ, καθώς σπανίως απονέμεται το εν λόγω βραβείο σε κωμικό μυθιστόρημα.
Η κωμική Οδύσσεια ενός ερωτευμένου
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Σύντομες καλειδοσκοπικές ιστορίες… να σκεφτείς
Το πολύπτυχο πεζογραφικό έργο της ψυχολόγου Φωτεινής Τσαλίκογλου, το οποίο περιλαμβάνει μυθιστορήματα, νουβέλες, αλλά και αφηγήματα, παραμύθια ή μαγικές ιστορίες, αναπτύσσεται χρόνια τώρα, συνομιλώντας με τα...
Σύντομες καλειδοσκοπικές ιστορίες… να σκεφτείς
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ανθολογία νεωτερικών ποιητών
Οι ποιητές κατά κανόνα ανθολογούνται, κάποτε ανθολογούν και οι ίδιοι ή ακόμα αυτοανθολογούνται. Η περίπτωση δεν είναι συχνή, αλλά δεν είναι ούτε σπάνια. Ο Μανόλης Αναγνωστάκης επιχείρησε δύο φορές να...
Ανθολογία νεωτερικών ποιητών
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η κυριαρχία του 20ού αιώνα
Διακρίνουμε ορισμένες κοινές μέριμνες στους σύγχρονους ιστορικούς, όπως και ότι ο 20ός αιώνας κυριαρχεί στη φετινή βιβλιοπαραγωγή. Αυτό είναι εξηγήσιμο και ευπρόσδεκτο. Ας μη μας κάνει να λησμονούμε ότι έχουμε...
Η κυριαρχία του 20ού αιώνα

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας