Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
«Μπροστά στο ορθάνοιχτο στόμα της Αποκάλυψης»

Τσερνόμπιλ

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

«Μπροστά στο ορθάνοιχτο στόμα της Αποκάλυψης»

  • A-
  • A+

Οφείλουμε στα γρήγορα αντανακλαστικά της Κρίστα Βολφ την πρώτη λογοτεχνική αντίδραση στη μεγαλύτερη τεχνολογική καταστροφή του 20ού αιώνα, αλλά και την επισήμανση ότι για άλλη μια φορά «η εποχή μας φαινόταν ότι είχε δημιουργήσει ένα Πριν και Μετά από τον εαυτό της».

Εκτοτε το Τσερνόμπιλ συνεχίζει να τροφοδοτεί σ’ όλο τον κόσμο φανταστικές ιστορίες, θρίλερ, αλλά και ντοκουμενταρισμένες αναδιηγήσεις.

Ακης Παπαντώνης. «Ρηχό νερό, σκιές». Κίχλη, 2019. Σελ. 168

Ωστόσο, τα πιο σημαντικά κείμενα, αναζήτησαν, μάλλον, πλάγιους τρόπους να μιλήσουν για το αδιανόητο γεγονός. Ακόμα και στην πιο άμεση ματιά στην άβυσσο που άνοιξε ο αντιδραστήρας Νο. 4 του πυρηνικού σταθμού «Β. Ι. Λένιν», τις μαρτυρίες, δηλαδή, που συγκέντρωσε η βραβευμένη με Νόμπελ Σβετλάνα Αλεξίεβιτς («Τσερνόμπιλ. Ενα χρονικό του μέλλοντος», Πατάκης 2015) είναι ολοφάνερη η αμφιβολία για τη δύναμη των λέξεων. «Δεν υπάρχει τίποτα για το στυλό του συγγραφέα» λέει κάποιος μάρτυρας. Κι ένας άλλος: «μόνο ο Ντοστογιέφσκι θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει το Τσερνόμπιλ».

Νομίζω ότι ο Ακης Παπαντώνης κινήθηκε προς ανάλογη κατεύθυνση. Αφήνοντας το ίδιο το γεγονός σε δεύτερο πλάνο και επιλέγοντας μια βαθιά ανθρωποκεντρική ματιά έθεσε στο επίκεντρο της μυθιστορηματικής του κατάδυσης την εποποιία της καθημερινότητας μιας δράκας ανθρώπων που τα ξημερώματα της 26ης Απριλίου τούς βρίσκουν να «σπαταλούν με τραγική ειρωνεία τον χρόνο που τους αναλογεί». Αν το αναπόφευκτο κάνει πολλά διλήμματα να φαντάζουν τεχνητά, «αυτά των ανθρώπινων σχέσεων είναι καίρια» δήλωνε ο Παπαντώνης με αφορμή τον «Καρυότυπο» (Κίχλη, 2015), και να, πάλι, στον πυρήνα της μυθοπλασίας του η ανθρώπινη συνθήκη σε ακραία συμφραζόμενα.

Πέντε κεφάλαια γι’ αυτές τις μέρες που συγκλόνισαν τον κόσμο αρθρώνουν το δεύτερο σπονδυλωτό μυθιστόρημα του Παπαντώνη, καθώς ο παντογνώστης αφηγητής που εποπτεύει την ιστορία από ένα χρονικό σημείο που έπεται της καταστροφής, αφουγκράζεται την ανάσα ενός ετερόκλητου θιάσου αντιηρώων, οι προσωπικές ιστορίες των οποίων διασταυρώνονται.

Αθύρματα της Ιστορίας, ανεμομαζώματα διαβολοσκορπίσματα της αχανούς μεγάλης πατρίδας, βρήκαν «καταφύγιο» στην κωμόπολη του Πρίπιατ, κάτω από τη βαριά σκιά του πυρηνικού εργοστασίου. Καταπιεσμένοι άνδρες, στερημένες γυναίκες, παιδιά εγκλωβισμένα στις προβληματικές σχέσεις των γονιών τους διασχίζουν το βιβλίο σαν αχνές σκιές ή ξεθωριασμένοι αντικατοπτρισμοί, πριν γνωριστούν και οι ίδιοι με το σκοτάδι.

Ολοι τους βιώνουν τα αθέατα προσωπικά τους δράματα μέσα στο συνεχές της μεγάλης Ιστορίας. Εξού και ο μυθιστορηματικός χρόνος φτάνει πίσω στον Μεγάλο Πόλεμο («Ενας μεγάλος πόλεμος έγινε» επαναλαμβάνουν όλοι οι ηλικιωμένοι αφηγητές), αναζητώντας στις θηριωδίες του την απαρχή του δικού τους παρόντος.

Ασφυκτιώντας «λες και αναπνέουν από την τρύπα μιας βελόνας», βιώνουν την καθημερινή ψυχροπολεμική μιζέρια τους στριμωγμένοι σε υποφωτισμένα καμαράκια. Κουβαλώντας βουβούς καημούς, ακροβατούν μεταξύ ύπνου και ξύπνου. Κάποιοι προσεύχονται ή ικετεύουν με το βλέμμα τους, άλλοι μιλούν ανοιγοκλείνοντας το στόμα και, ενώ οι ώμοι τους τρέμουν, δεν κλαίνε.

Ο καθένας τους μια χαίνουσα πληγή, σαν την κραυγή του Μουνκ. Μηρυκάζοντας τα προσωπικά τους τραύματα, κονταροχτυπιoύνται με την αλήθεια, αναζητώντας την «πίσω από τα αταίριαστα κληροδοτήματα της οικογενειακής ιστορίας», καθώς η αλυσίδα της μνήμης ξετυλίγεται με υπόκρουση τις σειρήνες του ατυχήματος.

Η στιγμή της έκρηξης (και του ίδιου του χρόνου) βρίσκεται πάντα στο φόντο: ένας κρότος που διακόπτει τη βουή της βραδινής ησυχίας. Ωστόσο, όπως τα νερά του ποταμού, ο χρόνος θα συνεχίσει να κυλά αθόρυβα. Κανείς δεν μπορεί να δραπετεύσει. Ούτε ο ερωτευμένος Ντμίτρι που επιζητά την ακίνητη αιωνιότητα, ούτε ο παππούς του Μαξ ο οποίος κάρφωσε τους εβραίους που τον είχαν φιλοξενήσει στην κρυψώνα τους, και τώρα κείτεται ανοϊκός. «Μπροστά στο ορθάνοιχτο στόμα της Αποκάλυψης» κάποιες ιστορίες θα παραμείνουν αδιήγητες, κάποιες χειρονομίες μετέωρες.

Παρά την αυστηρή δομή πρόκειται για ένα ανησυχαστικά συγκλονιστικό κείμενο υψηλής εσωτερικής θερμοκρασίας, σε εξαίρετα ελληνικά που υπηρετούν τον αφηγηματικά αιτιολογημένο στιλιζαρισμένο ρεαλισμό. Πολυεπίπεδο κείμενο, αιχμαλωτίζει την ανάγνωση η οποία διαρκώς επιστρέφει για να αντιληφθεί τους εσωτερικούς αντικατοπτρισμούς ή τις βιβλικές και άλλες αναφορές.

Ιδιαίτερη σημασία αποκτούν τα γραπτά των χαρακτήρων που διασχίζουν το βιβλίο. Τόσο το σπάραγμα ημερολογίου του χαμένου Ουζμπέκου, που από το μέτωπο βρέθηκε σε στρατόπεδο συγκέντρωσης στην Ολλανδία, όσο και, κυρίως, τα γράμματα του φλεγόμενου από έρωτα Ντμίτρι.

Η συστηματική επαναφορά στον μύθο του Ορφέα και της Ευρυδίκης εκβιάζει τη μετατόπισή της από το ερωτικό συγκείμενο στο εγχείρημα να αποτυπωθεί μια αποκαλυπτική καταστροφή. Ισως ο έρωτας («που είναι πέρα από όσα γνωρίζουμε, πέρα από αυτήν εδώ την ενσάρκωση της καταστροφής») να είναι η πιο κοντινή εμπειρία στη «Νέκυια» που διαβάζουμε. «Οι λέξεις δεν μπορούν να αποδώσουν αυτήν την εμπειρία. [...] Ποτέ μου δεν ένιωσα έτσι... ούτε όταν κάνω έρωτα» σημειώνει ένας εκκαθαριστής στο βιβλίο της Αλεξίεβιτς.

Και το μυθιστόρημα φθίνει όπως και η ζωή και η μνήμη των κεντρικών χαρακτήρων. Αν τα αρχικά κεφάλαια απλώνονται καθώς ο χρόνος εξακτινώνεται στο παρελθόν, εκεί όπου φτάνουν οι πραγματικές, επινοημένες, ψευδαισθητικές ή παραισθητικές μνήμες, οι ενότητες προοδευτικά ελαττώνουν την έκτασή τους.

Η ανατολή στις 28 Απριλίου θα βρει κάποιους πίσω, αντιμέτωπους με τη μοίρα τους, κάποιους καθ’ οδόν προς το άγνωστο (μέλη «ενός παράξενου πένθιμου τσίρκου») και τα παιδιά με έκπληκτα μάτια... Οσο για τη σκοτεινή παρένθεση στην έξοδο, αυτή επιτρέπει μιαν ανάσα στην πνιγηρή αίσθηση του υπαρξιακού κενού που μένει ως επίγευση στον αναγνώστη, καιρό μετά την ανάγνωση.

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Πλάγια αυτοβιογραφία
Η «Μετάβαση» της Ρέιτσελ Κασκ είναι το δεύτερο μέρος της «ψευδοαυτοβιογραφικής» τριλογίας της. Κι εδώ παρακολουθούμε την ίδια αφηγήτρια, τη Φαίη, που στο «Περίγραμμα» -στο πρώτο μέρος- τη συναντήσαμε να...
Πλάγια αυτοβιογραφία
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Πολεμώντας τον ναζισμό
Με την «Εκκληση προς άρρενες Εβραίους» ο Γιόνας καλεί τους συμπατριώτες του να πολεμήσουν τον ναζισμό που θέλει να αφανίσει ολοκληρωτικά τους Εβραίους από προσώπου Γης, απλώς και μόνο επειδή διέπραξαν το...
Πολεμώντας τον ναζισμό
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
«Μάγκας κι ωραίος (…) ΕΚΟΝ Ρήγας Φεραίος»
Ισως ποτέ οι άνθρωποι του γραπτού λόγου δεν έπαψαν να πιστεύουν ότι όσα έζησαν, ειδικά αν αυτά σχετίζονται με την πρόσφατη Ιστορία, αξίζει να καταγραφούν ως βιώματα αλλά και ως σχόλια επί του βιωμένου...
«Μάγκας κι ωραίος (…) ΕΚΟΝ Ρήγας Φεραίος»
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η παλαιά διαμάχη λογοτεχνίας και αντιλογοτεχνίας
Η παλαιά διαμάχη, με όρους δικαστηρίου. Κατηγορούμενη, η λογοτεχνία. Τίποτα πιο δύσκολο από τον ορισμό της. Από τις μυθικές απαρχές της διώκεται συστηματικά και συνεχώς περιορίζεται.
Η παλαιά διαμάχη λογοτεχνίας και αντιλογοτεχνίας
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Συγγραφική αυτοαξιολόγηση
Το βιβλίο με τίτλο Δημιουργική Γραφή και Λογοτεχνία του Γιώργου Παναγιωτίδη αποτελεί, εκτός των άλλων, κυρίως μια τεκμηριωμένη διερεύνηση του τρόπου με τον οποίο γράφτηκε το πρώτο ακαδημαϊκό μυθιστόρημα στον...
Συγγραφική αυτοαξιολόγηση
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ενα διαφορετικό αντίο
Στο βιβλίο του σημαντικού Βρετανού ιστορικού Tony Judt (1948-2010) «Το πανδοχείο της μνήμης», η μνημονική λειτουργία είναι ο κινητήριος μοχλός των αφηγήσεών του και τα πανδοχεία των ελβετικών αλπικών χωριών...
Ενα διαφορετικό αντίο

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας